Thiên 39 — Kinh các xứ trong biển (quyển 18)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư lớn do triều đình nhà Thanh ra lệnh biên soạn).

 Sơn Hải kinh quảng chú, quyển mười tám.

 Ngô Nhậm Thần, người Nhân Hòa, chú giải.

 Hải nội kinh 〔Hải nội kinh và Đại hoang kinh vốn bị thất lạc, nằm ngoài bản chính. Phần chú sách "Lộ sử" của họ La khi dẫn đoạn này đều gọi là "Triều Tiên ký".〕

 Trong vùng Biển Đông, ở góc Biển Bắc, có một nước tên là Triều Tiên. 〔Quách Phác (nhà chú giải Sơn Hải kinh đời Tấn) chú: Triều Tiên nay là quận Lạc Lãng. — Nhậm Thần (người soạn sách này) xét: sách "Thù vực chu tư lục" cho rằng nước ấy ở phía đông, được mặt trời buổi sáng chiếu sáng tươi nên gọi là Triều Tiên ("triều" là buổi sáng, "tiên" là tươi sáng). Sách "Đại sự ký" của Chu Quốc Trinh cũng nói tên Triều Tiên lấy nghĩa mặt trời buổi sáng tươi sáng; tên Cao Ly cũng theo nghĩa ấy. Sử đời trước có chép tên "Hoàn Đô", tức là nói mặt trời và mặt trăng như hai viên tròn.

 "Triều Tiên quốc chí" của Tiền Phổ nói Triều Tiên có ba thời: Triều Tiên của Đàn Quân, Triều Tiên của Cơ Tử và Triều Tiên của Vệ Mãn. Xét: Cơ Tử được phong ở Triều Tiên, truyền bốn mươi mốt đời đến vua Chuẩn, cả thảy chín trăm hai mươi tám năm thì mất nước vào tay Vệ Mãn. Chuẩn chạy vào đất Hán, ở quận Kim Mã, tự lập làm vua, xưng là Hàn vương. Lại truyền thêm hai trăm năm thì bị sáp nhập vào Cao Câu Ly; Cao Câu Ly gồm cả Tân La và Bách Tế. Sách "Học hải" lại nói người Triều Tiên về sau ra biển thì lập nên nước Tiên.〕

 Ở nước Thiên Độc, người ta sống trên mặt nước. 〔Quách chú: Thiên Độc tức nước Thiên Trúc (Ấn Độ). Nước ấy chuộng đạo đức, có chữ viết, dùng tiền vàng tiền bạc; phù đồ (tức đạo Phật) phát xuất từ nước ấy. Năm Đại Hưng thứ tư đời Tấn, vua người Hồ nước Thiên Trúc sang dâng của quý. — Nhậm Thần xét: tên Thiên Độc, sách Hán thư viết là Thiên Trúc, sách "Chu thư" tìm được trong mộ Cấp viết là Thiên Trúc với chữ "trúc" là tre, truyện Đỗ Đốc viết với chữ "trúc" là cái đàn trúc, có chỗ viết là Thiên Đốc. Sách "Tây vực ký" nói: xét kỹ tên gọi Thiên Trúc, xưa gọi là Thân Độc, có người gọi là Hiền Đậu; nay theo âm đúng thì nên gọi là Ấn Độ.

 Bài "Kim sa tháp ký" của Dương Văn công viết: "Nước Thiên Độc được ghi trong Sơn kinh; vị thầy ở Trúc Can (tức đức Phật) đã được Trụ sử (tức Lão Tử) nghe biết." Sách "Thông chí lược" nói: Thiên Trúc tức là Quyên Độc, cách Trường An chín nghìn tám trăm sáu mươi dặm; vua đóng ở hang Diễn Đôn, phía bắc giáp nước Ô Tôn. Sách "Thích nghĩa" của Vương Sùng Khánh nói: Thiên Độc e rằng có ý nghĩa khác; Quách cho là nước Thiên Trúc, mà Thiên Trúc ở Tây Vực, là nơi Hán Minh đế sai sứ đi đón xương Phật về; điều này chưa biết đúng sai.〕 Người Ổi quý mến thương yêu họ. 〔Quách chú: "ổi" cũng có nghĩa là yêu; đọc theo âm "ẩn" ghép "ôi". — Nhậm Thần xét: câu này nói phong tục ở đó mềm mỏng hiền lành, lấy việc thương yêu mọi người làm điều dạy dỗ. Lại sách "Vận phủ" (?) nói ở góc Biển Bắc có nước tên là Ổi Nhân, tức lấy "Ổi Nhân" làm tên nước, chưa biết dựa vào đâu.〕

 Ở ngoài Biển Tây, giữa vùng Lưu Sa (sa mạc cát trôi chảy), có một nước tên là Hác Thị. 〔Quách chú: đọc là "hác". — Nhậm Thần xét: sách "Thủy kinh chú" nói Lưu Sa lại chảy qua bãi phía bắc, đi qua nước Hác Thị.〕

 Trong vùng Biển Tây, ở phía tây Lưu Sa, có một nước tên là Phiếm Diệp. 〔Quách chú: chữ "phiếm" đọc như chữ "phiếm" trong "phiếm lạm" (tràn lan).〕

 Phía tây Lưu Sa có núi Điểu, ba con sông bắt nguồn từ đó. 〔Quách chú: ba con sông cùng chảy ra từ một ngọn núi.〕 Ở đó có vàng, các thứ ngọc quý, chu sa, các thứ hàng hóa, bạc và sắt, đều trôi chảy vào trong vùng này. 〔Quách chú: ý nói trong đó có đủ thứ của quý, vật lạ.〕 Lại có núi Hoài, sông Hảo chảy ra từ đó.

 Phía đông Lưu Sa, phía tây sông Hắc Thủy, có nước Triều Vân. 〔Nhậm Thần xét: sách "Thủy kinh chú" nói Lưu Sa lại chảy qua nước Triều Vân ở núi Điểu; sách "Quân tảo" của Dương Thận nói phía đông núi Điểu có nước Triều Vân.〕 Lại có nước Tư (?). Vợ của Hoàng Đế là Lôi Tổ, sinh ra Xương Ý. 〔Quách chú: sách "Thế bản" nói Hoàng Đế cưới con gái họ Tây Lăng, gọi là Luy Tổ, sinh ra Thanh Dương và Xương Ý. — Nhậm Thần xét: sách "Thị tộc nguyên lưu" nói vợ cả của Hoàng Đế là con gái họ Tây Lăng, gọi là Luy Tổ, sinh ba người con là Xương Ý, Hiêu và Long Miêu.〕

 Xương Ý xuống ở tại sông Nhược. 〔Nhậm Thần xét: sách "Sử ký sách ẩn" nói "giáng" nghĩa là xuống, ý nói con vua ra làm chư hầu (vua chư hầu, được vua lớn phong cho một vùng đất). Sách "Lộ sử" nói Xương Ý là con trưởng dòng chính của Hoàng Đế, nhường ngôi lui về ở sông Nhược; chú thích nói "nhường" tức là được phong đất ở bậc thấp hơn; sông Nhược tức là hạ lưu sông Giang, ở đất Thục. Sách "Quốc danh ký" nói nay là đất Đài Đăng (?) ở Việt Tủy; một sách khác (?) cho đó là đất Nhược (?). Sách "Cửu châu yếu ký" nói huyện Đài Đăng (?) có sông Như Nặc và núi Anh Vũ; ở giữa vùng Hắc Thủy, sông Nhược chảy ra bên dưới, tức là con sông này, nay ở một châu (?) thuộc Tứ Xuyên. Tập văn của Dữu Tín có câu: "Xương Ý ở trên gò, mới chia họ ở sông Nhược". Lại bia Nhĩ Miên Vĩnh có câu "xuống ở sông Nhược", bia Vũ Văn Thường có câu "nguồn xa sông Nhược", đều gốc từ đây.〕 Xương Ý sinh ra Hàn Lưu. 〔Quách chú: sách "Trúc thư" nói Xương Ý xuống ở sông Nhược, sinh ra đế Can Hoang; Can Hoang tức là Hàn Lưu, sinh ra đế Chuyên Húc. — Nhậm Thần xét: sách "Thị tộc nguyên lưu" nói Xương Ý họ Cơ, sinh ba người con: con trưởng là Can Hoang, con thứ là An, con út là Khổn. Lại sách "Hoa Dương quốc chí" nói Xương Ý cưới con gái họ Thục Sơn, sinh ra đế Khốc; điều này không đúng.〕

 Hàn Lưu cổ dài, tai nhỏ, 〔Quách chú: "trạc thủ" là cổ dài; "cẩn nhĩ" thì chưa nghe nói tới. — Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói Chuyên Húc cũng cổ dài mà tai nhỏ; chú thích nói "cẩn nhĩ" là tai nhỏ.〕 mặt người, mõm lợn, thân kỳ lân, chân khuỳnh 〔Quách chú: "cừ" là vành bánh xe, nói rằng

 chân đi khuỳnh ra (như vành xe); sách "Đại truyện" có câu "to như vành xe".〕, chân lợn. 〔Quách chú: "chỉ" là chân. — Nhậm Thần xét: bài "Hoàng Đế từ ngạch giải" nói: Hàn Lưu và Phùng Di ba mặt một tay, mõm lợn chân lợn; nếu đều là con cháu Hoàng Đế thì hóa ra là yêu quái mất, ắt hẳn không phải vậy.〕 Hàn Lưu lấy con gái họ Náo tên là A Nữ, sinh ra đế Chuyên Húc. 〔Quách chú: sách "Thế bản" nói mẹ của Chuyên Húc là con gái họ Trọc Sơn, tên là Xương Bộc. — Nhậm Thần xét: sách "Thục quốc xuân thu" nói Xương Ý cưới con gái họ Thục Sơn tên là Cảnh, sinh ra Can Hoang; Can Hoang cưới con gái họ Thục Sơn tên là Xu, tức là Hà Nữ, cũng chính là người con gái họ Náo; bà sinh ra Chuyên Húc. Sách "Quan biên" nói người con gái họ Náo cảm điềm lành sao Dao Quang xuyên qua mặt trăng, ở trong phòng kín mà sinh ra Chuyên Húc.〕

 Phía đông Lưu Sa, giữa vùng Hắc Thủy, có núi tên là Bất Tử (núi Không Chết). 〔Quách chú: tức là gò Viên Khâu. — Nhậm Thần xét: sách "Thủy kinh chú" nói Lưu Sa lại chảy qua phía tây gò Viên Khâu bất tử, chính là chỉ núi này.〕 Phía đông Hoa Sơn và sông Thanh Thủy có núi tên là Triệu Sơn, có người tên là Bách Cao. 〔Quách chú: tức Bách Tử Cao, là một vị tiên. — Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói khi vua Nghiêu trị thiên hạ, Bách Thành Tử Cao được lập làm chư hầu; đến thời vua Vũ, Bách Thành Tử Cao từ bỏ ngôi chư hầu; chú thích nói có chỗ viết là Tử Cao. Sách "Chân linh vị nghiệp đồ" nói Bách Thành Tử Cao thời vua Thang lui về cày ruộng, tu đạo bộ cương (phép bước chân theo hình sao Bắc Đẩu của Đạo giáo). Sách "Thông biến kinh" nói Lão Tử bảo từ khi trời đất mở ra đến nay đã trải một nghìn hai trăm lần biến đổi, đời sau người đắc đạo là Bách Thành Tử Cao.〕 Bách Cao lên xuống ở nơi này, lên tới tận trời. 〔Quách chú: ý nói bay lượn trên mây trời, qua lại ngọn núi này.〕

 Ở phía tây nam, giữa vùng Hắc Thủy, có cánh đồng Đô Quảng, Hậu Tắc (thủy tổ nhà Chu, người dạy dân trồng lúa) được chôn ở đó. 〔Quách chú: thành ở đó vuông ba trăm dặm, có lẽ là chính giữa thiên hạ, là nơi Tố Nữ (một vị nữ thần trong truyền thuyết) xuất hiện. Bài "Ly tao" (bài thơ dài của Khuất Nguyên) có câu: "vượt qua đồng Đô Quảng mà đi thẳng tới" (?). — Nhậm Thần xét: sách "Sự vật cám châu" nói Đô Quảng ở phương tây nam, là chính giữa trời đất. Lại nói phía nam Bát Hoành (tám cõi xa nhất) là Đô Quảng, Phản Hộ. Sách "Hoài Nam tử" có câu: "đi thẳng qua Đô Quảng, vào nơi mặt trời lặn mà dừng bước" (?). Bài phú của Giang Yêm có câu: "nước Đô Quảng, đồng Phiên Ngung". Bài "Tục tao" của họ Hoàng có câu: "qua nơi Diêm Phù (cõi đời của loài người theo cách gọi của nhà Phật) đóng đô, chiều tối thì tới Đô Quảng", đều nói nơi này.

 Dương Thận trong phần bổ chú nói: Quảng Đô ở vùng Hắc Thủy chính là Thành Đô ngày nay; Tố Nữ ở Thiên Cốc trên núi Thanh Thành, nay gọi là động Ngọc Nữ. Sách "Thế kỷ" nói Hậu Tắc chết ở cánh đồng Hoàng (?) bên Hắc Thủy. Phần chú sách "Lộ sử" nói Hậu Tắc mất vào ngày Quý Tỵ ở núi Hắc Thủy, chôn ở đồng Quảng Đô, mộ cách Trung Quốc ba nghìn dặm.〕 Ở đó có đậu ngon, lúa ngon, kê nếp ngon, kê tẻ ngon. 〔Quách chú: ý nói vị ngon, đều trơn mượt như mỡ. Sách "Ngoại truyện" có câu "con nhà cao lương" (con nhà giàu ăn ngon). "Thục" là đậu, "tư" là kê. — Nhậm Thần xét: Lưu ... Mạnh (?) nói gạo của các thứ lúa tốt nấu lên đều có váng như mỡ.〕 Trăm thứ lúa tự mọc. 〔Nhậm Thần xét: Dương Thận nói nguyên văn vốn là "trăm thứ hương thơm tự mọc", nay bị sửa nhầm thành chữ "lúa"; chỗ sách "Tề dân yếu thuật" dẫn có thể làm chứng; chữ ấy tức là chữ "hinh" (thơm). Trần Vũ Mô nói: Hậu Tắc khi sinh ra thì trời giáng giống lúa tốt, khi mất đi thì trên mộ mọc trăm thứ lúa, có thể nói cả đời gắn liền với nghề trồng trọt từ đầu đến cuối; ấy là mệnh trời bảo ông dẫn dắt nuôi dưỡng dân, thật chẳng phải chuyện ngẫu nhiên.〕

 Mùa đông, mùa hè đều gieo trồng. 〔Quách chú: "bá cầm" cũng như "bá thực" (gieo trồng), là lời nói theo tiếng địa phương. — Nhậm Thần xét: chữ "cầm" e là chữ "cầm" viết khác bị sai, ý nói lặng lẽ mà cắt cỏ (?). Lại sách "Cổ cầm sớ" của Ngu Nhữ Minh nói: "Tố Nữ gảy đàn ở Đô Quảng, mùa đông gió ấm thổi, mùa hè tuyết trắng rơi, chim loan tự hót, chim phượng tự múa, cây linh thọ tự nở hoa" — gần giống với lời kinh; ấy là coi thẳng chữ "cầm" là đàn cầm trong "cầm sắt".〕 Chim loan tự hát, chim phượng tự múa, cây linh thọ ra hoa kết quả. 〔Quách chú: linh thọ là tên cây, giống cây tre, có đốt. — Nhậm Thần xét: sách Hán thư, truyện Khổng Quang chép việc ban cho thái sư gậy linh thọ; Mạnh Khang chú: là gậy chống cho người già. Phục Kiền nói: linh thọ là tên cây, giống tre, có đốt, dài không quá tám chín thước. Sách "Sơn thủy ký" của Dữu Trọng Ung nói: bên thôn Tửu ở làng Ba có một con khe, trong khe nhiều cây linh thọ. Sách "Hoa Dương quốc chí" của Thường Cừ nói: trên đường gỗ có các thác Đông Dương, Hạ Cù, trên núi có cây linh thọ cùng quýt, bưởi. Một sách khác (?) nói Phù Lăng có cây linh thọ. Sách "Ức kiến" của họ Du nói: cây linh thọ không cần gọt đẽo cũng dùng làm gậy chống cho người già được. Lý Thời Trân cho đó chính là cây cư quỹ.〕

 Là nơi cây cỏ tụ hội. 〔Quách chú: cây cỏ mọc thành bụi ở đây.〕 Ở đó có trăm loài thú họp thành bầy cùng ở. 〔Quách chú: tụ họp thành bầy ở đây.〕 Cỏ ở đây mùa đông mùa hè đều không chết. 〔Nhậm Thần xét: lời "Đồ tán" (bài tán đề tranh) viết: "Đồng Đô Quảng, của quý vật lạ tụ hội; có lúa ngon, loan hát phượng múa; Hậu Tắc gửi thân lúc cuối đời, vui thay đất này!"〕

 Trong vùng Biển Nam, giữa sông Hắc Thủy và sông Thanh Thủy, có cây tên là Nhược Mộc. 〔Quách chú: cây có hoa đỏ, lá xanh. — Nhậm Thần xét: bia Tề vương Hiến của Dữu Tín có câu: "một cành Nhược Mộc, bóng che mấy nước". Văn sách đời Đường trong "Viễn khuyết phương lục" (?) có câu: "cờ phía đông tới Nhược Mộc, cờ phía tây tới Điều Chi". Thơ Vương Xưng đời Minh có câu: "lòng khách ngoài Viên Hồ, đường mây phía đông Nhược Mộc". Có người bảo chính là cây này.〕 Sông Nhược chảy ra từ đó. 〔Nhậm Thần xét: sách "Quận huyện thích danh" nói phía đông bắc châu Tân Xuyên có sông Kim Sa, tức là sông Nhược mà Sơn Hải kinh nói tới. Thơ Trâu Ứng Long có câu: "Nước làm ranh giới, Kim Sa nằm ngang; đất hiểm núi liền như dải ngọc, thế ấy do trời tạo thành". Sách "Đại sự ký" của Chu Quốc Trinh nói: nguồn sông Kim Sa ra từ dưới đá Lê Ngưu ở châu Cộng Long nước Thổ Phồn, gọi là sông Lê, đọc sai thành... (?); kinh Phật gọi là sông Ban Đề (?), còn gọi là ao Kim Hà.〕

 Có nước Ngung Trung. 〔Nhậm Thần xét: phần chú sách "Lộ sử" nói vùng sông Nhược thuộc đất Xuyên Thục, ở phương tây nam; tên Ngung Trung do đó mà có.〕 Có nước Liệt Tương. Có núi Linh, có con rắn đỏ ở trên cây, tên là rắn Nhuyễn, ăn cây. 〔Quách chú: ý nói không ăn chim thú; đọc như chữ "nhuyễn" trong "nhuyễn nhược" (mềm yếu). — Nhậm Thần xét: sách "Độc thư thông" nói chữ "nhuyễn" (mềm) thông dụng với chữ này.〕

 Có nước Diêm Trưởng. Có người đầu chim, gọi là họ Điểu. 〔Quách chú: nay trong sách Phật có loại người này, tức là người Điểu Di. — Nhậm Thần xét: sách "Quan biên" nói đế Hàm Điểu đời Thái Hạo, còn gọi là đế Điểu, chính là họ Điểu này. Lại nói Hoàng Đế phong Phong Hậu ở đất Nhậm, ban cho họ Kỷ, làm người nối dõi đế Hàm Điểu ở nước Diêm Trưởng để giữ việc thờ cúng Thái Hạo, chính là đất này.〕

 Có chín gò 〔Nhậm Thần xét: sách "Quan biên" nói đế Hàm Điểu tên Nguyên Lịch nối nghiệp Thái Hạo, có chín gò.〕, có nước chảy bao quanh 〔Quách chú: "lạc" nghĩa là vòng quanh.〕, (gò thứ nhất) tên là gò Đào Đường 〔Quách chú: Đào Đường là hiệu của vua Nghiêu.〕; có gò Thúc Đắc, gò Mạnh Doanh 〔Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" viết là Cái Doanh, là hiệu một vị thiên tử thời xưa. Phần "Tuần Phi kỷ" nói họ Cái Doanh ở đất Ngung Trung giữa vùng sông Nhược có gò Cái Doanh, chính là nền cũ của họ. Sách "Bổ diễn" của họ Vương cũng nói họ Cái Doanh xuất thân từ sông Nhược.〕, gò Côn Ngô 〔Quách chú: núi này sản ra thứ kim loại nổi tiếng; sách "Thi tử" có nói "vàng Côn Ngô". — Nhậm Thần xét: sách "Hoài Nam tử" nói gò Côn Ngô ở phương nam; chú thích nói (Côn Ngô là) cháu của Chúc Dung, con của Lục Chung, làm chư hầu đứng đầu một phương thời nhà Hạ. Sách ấy lại nói mặt trời mọc ở Phù Tang, đối diện với Côn Ngô. Bài tựa "Chức cống đồ" của Lương Nguyên đế có câu: "vượt Không Tang mà đi qua Côn Ngô", là nói nơi này.〕, gò Hắc Bạch, gò Xích Vọng, gò Tham Vệ, gò Vũ Phu 〔Quách chú: núi này sản ra ngọc đẹp. — Nhậm Thần xét: tức là đá vũ phu (thứ đá đẹp giống ngọc).〕, gò Thần Dân 〔Quách chú: ý nói trên đó có người thần. — Nhậm Thần xét: sách "Quan biên", phần kỷ hai mươi hai họ, có họ Thần Dân đóng đô ở gò Thần Dân. Sách "Bổ diễn" của Vương Văn Lục nói họ Thần Dân ở gò Thần Dân ba trăm năm. Sách "Tiềm phu luận" nói khi trời đất mở ra thì có họ Thần Dân... (?). Sách "Xuân thu mệnh lịch tự" nói họ Thần Hoàng cưỡi sáu con hươu bay, trị dân dạy dỗ được trăm năm, chính là người này.〕

 Có một loài cây lá xanh, thân màu tía, hoa (đen) (?), quả vàng, tên là Kiến Mộc. 〔Nhậm Thần xét: sách "Ức kiến" của họ Du (?) nói: Kiến Mộc ở bên bờ nước phương tây, trên chín gò của nước Diêm Trưởng, lá xanh, quả vàng, thân tía có hoa; dưới gốc Kiến Mộc giữa trưa không có bóng, gọi to không có tiếng vang. Bài "Đại pháp tụng" của Lương Giản Văn đế có câu: "đi qua Kiến Mộc, tuần tới Thịnh Đường", là nói nơi này.〕 Cây cao trăm nhận (nhận: đơn vị đo chiều dài thời xưa, mỗi nhận khoảng bảy tám thước) mà không có cành, trên có chín chỗ cong vòng, 〔Quách chú: cành cong vòng lại; đọc như chữ "chúc" trong "cân chúc" (rìu và cuốc). — Nhậm Thần xét: bài "Phóng chiêu phú" của Lư Nam có câu: "Kiến Mộc chín vòng, lá rườm rà vậy".〕 dưới có chín chùm rễ bện chằng chịt, 〔Quách chú: rễ bàn quấn chằng chịt. Sách "Hoài Nam tử" nói cây to thì rễ quấn; chữ ấy đọc là "cù".〕 quả của nó như hạt gai, 〔Quách chú: giống hạt cây gai.〕 lá như lá cây mang. 〔Quách chú: cây mang giống cây đường lê.〕 Thái Hạo đi qua nơi này, 〔Quách chú: ý nói Bào Hy (tức Phục Hy) đã đi ngang qua đây.〕 Hoàng Đế làm ra nó. 〔Quách chú: ý nói chăm sóc, vun trồng nó (?).〕

 Có con Yết Dũ đầu rồng, ăn thịt người. 〔Quách chú: ở trong sông Nhược Thủy. — Nhậm Thần xét: bài "Phóng chiêu phú" của Lư Nam có câu: "Yết Dũ đầu rồng, thích thịt người mà nuốt vậy".〕 Có con thú màu xanh mặt người, tên là tinh tinh. 〔Quách chú: biết nói. — Nhậm

 Thần xét: sách "Bản thảo" của Lý Thời Trân nói: người xưa bảo tinh tinh như lợn, như chó; nay người ta bảo tinh tinh với con phí phí không khác nhau mấy, giống thứ mà đời sau gọi là "dã nữ", "dã bà", há chẳng phải cùng một loài sao? Sách "Bác vật ký" đời Đường nói ở Nhật Nam có dã nữ đi thành bầy tìm chồng, hình dạng màu trắng, khắp người không áo quần. Sách "Dã ngữ" của Chu Mật nói dã bà ở châu Nam Đan, tóc vàng búi như cái dùi, mình trần chân đất; mổ ở lưng ra thì có cái ấn vuông một tấc, trong như ngọc xanh, có vằn như hình bùa (?). Lời "Đồ tán" viết: "Con thú biết nói, gọi là tinh tinh; hình dạng giống khỉ, tiếng kêu ríu rít như chim; tự nhiên biết chuyện đã qua, khá đoán được tình người tình vật."〕

 Ở phía tây nam có nước Ba. 〔Quách chú: nay là vùng Tam Ba.〕 Thái Hạo sinh ra Hàm Điểu, Hàm Điểu sinh ra Thừa Ly. 〔Nhậm Thần xét: sách "Quan biên" nói Hàm Điểu tức là Điểu Minh, con trưởng của Thái Hạo; con của Hàm Điểu là Thừa Ly. Sách "Quần phụ lục" của Đào Tiềm (?) nói Điểu Minh chủ việc dựng phúc cho dân, cũng chính là người này. Sách "Hoa Dương chí" nói Phục Hy sinh Hàm Điểu, Hàm Điểu sinh Thừa Ly, coi việc nước và đất.〕 Thừa Ly sinh ra Hậu Chiếu, Hậu Chiếu là người đầu tiên làm người Ba. 〔Quách chú: làm thủy tổ của người Ba. — Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói con thứ của đế Hậu Chiếu là Cố Tương đến ở đất Ba; đất Ba phía đông đến Ngư Phúc, phía tây liền tới Đạo (?), phía bắc giáp Hán Trung, phía nam tới tận Tang Kha. Sau nước Ba bị diệt, Ba tử (vua nước Ba) là Sửu Quý lưu lạc tới đất Kiềm rồi làm vua ở đó, sinh ra bốn họ ở Hắc Huyệt (Hang Đen). Sách "Thục chí" nói năm người con của người Ba lập thành năm họ: họ Ba, họ Phàn, họ Thẩm, họ Tương, họ Trịnh. Sách "Quận huyện chí" nói châu Du là nước Ba xưa; hai sông Đồ và Bạch chảy về đông nam, uốn khúc như chữ "Ba", nên gọi là Ba. Chú thích sách "Tả truyện" nói nước Ba ở huyện Giang Châu, quận Ba. Khi Vũ vương đánh nhà Ân, người Ba có giúp sức, về sau được phong làm Ba tử. Thiên "Vương hội" chép người Ba dâng chim tỉ dực (chim liền cánh).〕

 Có nước tên là Lưu Hoàng Tân thị, 〔Quách chú: tức là họ Phong.〕 cõi trong nước vuông ba trăm dặm, 〔Nhậm Thần xét: sách "Quan biên" nói đế Hàm Điểu dựng phúc cho dân, công lớn đức thịnh, nên gọi là Phong; ban đầu lập nước ở Lưu Hoàng Phong, cõi trong vuông ba trăm dặm.〕 nơi ấy sinh ra bụi đất. 〔Quách chú: ý nói đông đúc thịnh vượng. — Nhậm Thần xét: phần bổ chú của họ Dương nói "sinh ra bụi đất" là nói đất ở đó trong trẻo, rộng rãi, không có bụi bặm ồn ào. Sách "Xuy cảnh lục" của Đổng Tư Trương nói: Sơn Hải kinh chép nước Ba vuông ba trăm dặm, nơi ấy sinh ra bụi

 đất; Dụng Tu (tức Dương Thận) bảo là trong trẻo rộng rãi, không có bụi bặm, còn chú của Quách thì nói là đông đúc thịnh vượng. Bài "Thục đô phú" của Tử Vân (tức Dương Hùng) có câu: "bụi bay mù mịt, muôn mối của lạ, vật chất dồi dào, chất chứa đủ đầy"; bài phú của Tả Thái Xung có câu: "chợ là nơi muôn nhà buôn hội về". Hai bài phú ấy chính là ghi chép xác thực cho lời chú gốc. Nếu theo lời họ Dương thì lẽ nào câu nói Trường An là "biển trên đất liền" (ý nói đất đai giàu có) cũng là chỉ xa tới biển Doanh, biển Bột hay sao?〕

 Có núi Ba Toại, sông Thằng chảy ra từ đó. 〔Nhậm Thần xét: sách "Thủy kinh chú" nói sông Đại Độ chảy qua huyện Việt Đại Tạc, vào ... (?) rồi chảy về nam, chia làm hai nhánh: một nhánh chảy về đông qua huyện Quảng Nhu đổ vào sông Giang; một nhánh chảy về nam qua đạo Mao Ngưu tới Đại Tạc thì hợp với sông Nhược; từ đó trở xuống gọi chung là sông ... (?), chính là sông này. Họ Lịch (tác giả "Thủy kinh chú") dẫn kinh thì viết là ... (?).〕 Lại có nước Chu Quyển, có con rắn đen đầu xanh ăn được cả voi. 〔Quách chú: tức là rắn Ba.〕

 Phương nam có người khổng lồ Cám, 〔Quách chú: tức là con Kiêu Dương; đọc là "cảm".〕 mặt người tay dài, thân đen có lông, gót chân quay ngược, thấy người cười thì cũng cười, (khi cười) môi trùm kín mặt, người ta nhân lúc ấy mà trốn đi. Lại có người đen đầu hổ chân chim, hai tay cầm rắn, đang ăn rắn. 〔Nhậm Thần xét: sách "Sự vật cám châu" nói người ấy đầu hổ, cầm hai con rắn mà ăn, ở núi Ba Toại, chính là người này. Phần bổ chú của Dương Thận nói: nay ở phương nam có một tộc người Miêu tên là Nga Xương, tay cầm rắn mà ăn; đi kiếm củi về thì trong lồng bắt được mấy chục con rắn, rắn cũng không thoát ra được, không biết dùng thuật gì; e rằng chính là người này.〕

 Có dân Doanh chân chim. 〔Quách chú: đọc là "doanh".〕 Có con phong thỉ (lợn lớn). 〔Quách chú: là con lợn to; Nghệ đã bắn chết nó. — Nhậm Thần xét: sách "Quan biên" nói Nghệ bắt con phong thỉ ở Tang Lâm. Bài phú của Lương Nguyên đế có câu: "giết con lợn lớn ngập trời, chém con kình dài vắt ngang biển". Lời "Đồ tán" viết: "Có loài tham lam, gọi là phong thỉ; ăn mãi không chán, mặc sức tàn hại; Nghệ bắn ngập cả lông đuôi tên, dâng lên vua để tỏ tài."〕 Có người gọi là dân Miêu. 〔Quách chú: tức dân Tam Miêu.〕 Có vị thần đầu người mình rắn, dài như càng xe, 〔Quách chú: to như bầu bánh xe; là thần của đầm.〕 bên trái bên phải đều có đầu, 〔Quách chú: đầu chẻ làm hai.〕 mặc áo tía, đội mũ dạ, tên là Diên Duy. 〔Quách chú: tức là Ủy Xà. — Nhậm Thần xét: ở đồng có thần Phương Hoàng, ở đầm có thần Ủy Xà, hai vị thần đều giống rắn hai đầu. Chú thích bài "Đông Kinh phú" nói Ủy Xà to như bầu bánh xe. Sách "Đại túy biên" nói thần ở phương nam tên là Diên Duy. Sách "Sự vật cám châu" nói Ủy Xà mặc áo tía, đội mũ đỏ, nghe tiếng xe sấm thì bưng đầu mà bỏ đi. Sách "Lễ hàm văn gia" nói rắn hai đầu tên là Thiên Căn. Sách "Bạch Trạch đồ" nói tinh của đầm cũ tên là Miện, hình như thân rắn có hai đầu. Sách "Quảng bác vật chí" nói trong núi gặp con rắn lớn đội khăn mũ, tên là Thăng Khanh, gọi đúng tên nó thì được điều lành. Lời "Đồ tán" viết: "Quỳ nổi tiếng là một chân, rắn này thì hai đầu; ít thì không biết là không, nhiều cũng không thấy là có; tuy do trời sinh, chẳng khác ngón tay thừa (thứ thừa thãi vô dụng)."〕

 Bậc vua chúa bắt được nó mà cúng tế rồi ăn thì sẽ làm bá chủ thiên hạ. 〔Quách chú: Tề Hoàn công đi săn ở đầm lớn, thấy con này, rồi làm bá chủ các chư hầu; chuyện này cũng thấy trong sách của Trang Chu, ở đó viết là đội mũ đỏ. — Nhậm Thần xét: trong niên hiệu Đại Quán đời Tống, ở sông Hoàng Hà bắt được con rắn hai đầu, Thái Kinh cho rằng đó chính là con mà Tề Tiểu Bạch (tức Tề Hoàn công) đã thấy; nhưng xét hình dạng thì hơi khác với con này, không phải.〕

 Có chim loan tự hát, chim phượng tự múa; trên đầu chim phượng có vằn hình chữ "Đức", trên cánh có vằn hình chữ "Thuận", trên ngực có vằn hình chữ "Nhân", trên lưng có vằn hình chữ "Nghĩa"; hễ chim phượng xuất hiện thì thiên hạ hòa bình. 〔Quách chú: ý nói hòa bình yên ổn. — Nhậm Thần xét: sách "Luận ngữ trích suy thánh" nói chim phượng có sáu tượng: một là đầu giống trời, hai là mắt giống mặt trời, ba là lưng giống mặt trăng, bốn là cánh giống gió, năm là chân giống đất, sáu là đuôi giống đường vĩ (?). Lại có chín đặc điểm quý: một là miệng chứa mệnh trời, hai là mắt hàm chứa phép độ, ba là mắt thông suốt mọi lẽ, bốn là lưỡi co duỗi được, năm là màu lông rực sáng, sáu là mào vuông tròn đúng mực, bảy là cựa sắc mà cong, tám là tiếng kêu (?), chín là bụng có vằn. Khi đi thì kêu "quy hy", khi dừng thì kêu "đề phù", ban đêm kêu "thiện tai", buổi sáng kêu "hạ thế", khi bay kêu "lang đô".〕

 Lại có con thú màu xanh giống con thỏ, tên là khuẩn cẩu (?). 〔Quách chú: chữ "khuẩn" đọc như chữ "khuẩn" trong "triêu khuẩn" (nấm mọc buổi sớm). — Nhậm Thần xét: sách "Sự vật cám châu" nói khuẩn cẩu giống thỏ, màu xanh. Sách "Biền nhã" nói khuẩn cẩu thuộc loài thỏ. Lại năm Trường Khánh thứ hai, nước Thổ Phồn có con thú giống khỉ, eo và đuôi đều dài, màu xanh, nhanh nhẹn hung dữ, ăn thịt người; có người cho đó chính là khuẩn cẩu.〕 Có chim thúy (chim trả). 〔Nhậm Thần xét: sách "Vương hội giải" chép người Thương Ngô dâng chim phỉ thúy. Sách "Nhĩ Nhã" chép "thúy, túc"; chú thích nói giống chim én, màu lục, có ở Uất Lâm. Sách "Thuyết văn" nói phỉ thúy là loài chim màu xanh màu đỏ. Sách "Từ hỗ" (?) nói "duật" là tên khác của chim thúy. Sách "Hiếu kinh viện thần khế" nói thần linh thấm nhuần thì chim phỉ thúy rực rỡ. Sách "Dị vật chí" nói chim thúy to bằng chim én, bụng và lưng đỏ thuần, dân bắt về ăn. Sách "Quảng chí" nói chim phỉ có ở Giao Chỉ, huyện Dữ Cổ. Sách "Giao Châu chí" nói chim phỉ thúy có ở Cửu Chân, giống chim đa đa. Lệnh đời Tấn quy định chim phỉ không được đưa qua phía tây núi Lũng. Lời "Đồ tán" viết: "Chim thúy... (?) ở xa ngoài Biển Tây; lông chẳng để dùng, thịt chẳng đáng giết; mang ngọc mà mắc tội, vì vẻ đẹp mà chuốc họa (ý nói vì có của quý mà gặp tai vạ)."〕

 Có chim khổng. 〔Quách chú: tức là chim công. — Nhậm Thần xét: sách "Vương hội giải" chép người phương... (?) dâng chim công. Sách "Nhĩ Nhã dực" nói chim công sinh ở Nam Hải, đuôi phải đủ bảy năm mới thành, dài sáu bảy thước, xòe ra như bánh xe, sắc vàng sắc biếc rực rỡ; đầu xuân thì lông mọc, sau tháng ba tháng tư thì rụng, cùng tươi cùng héo với hoa lá. Sách "Xuân thu nguyên mệnh bao" nói lửa ứng với quẻ Ly, hóa thành chim công. Sách "Tục Hán thư" nói các tộc Nam Man và Tây Vực đều có chim công. Sách "Ngô địa lý chí" nói huyện Tây Vu (?) ở Giao Chỉ có chim công, trong quận và đất Chu Nhai cũng đều có. Sách "Hán kỷ" của Trương Phan nói nước Điều Chi có sư tử, chim công. Sách "Nam Việt chí" nói núi Đỗ ở huyện Nghĩa Ninh có nhiều chim công; loài chim này không cần giao phối, chỉ cần nghe tiếng, thấy bóng nhau là có trứng. Sách "Ngũ hầu chinh" nói chim công có ở Điều Chi, lại có ở Điền Nam, nhân tiếng sấm mà có trứng.〕

 Trong vùng Biển Nam có núi Hành, 〔Quách chú: là Nam Nhạc (ngọn núi thiêng trấn giữ phương nam).〕 có núi Khuẩn, 〔Quách chú: đọc như chữ "khuẩn" trong "chi khuẩn" (nấm linh chi). — Nhậm Thần xét: sách "Chân cáo" nói núi Câu Khúc có một ngọn tên là núi Khuẩn, núi này rất đẹp; chú thích nói hình núi có lẽ như cây nấm đứng trơ trọi, hoặc cũng có thể là chữ "khuân" (kho thóc tròn), tức hình núi như kho thóc.〕 có núi Quế, 〔Quách chú: có người nói núi Hành có cây khuẩn quế, vỏ quế cuộn tròn như ống tre, xem trong sách "Bản thảo".〕 có núi tên là Đô của Ba Thiên Tử. 〔Quách chú: một bản viết là núi Chướng của Ba Thiên Tử.〕

 Ở phương nam có gò Thương Ngô, 〔Nhậm Thần xét: sách "Dật Chu thư" viết là Thương Ngô bằng chữ khác. Sách "Chử thạch kinh" của Đông Hoa chân nhân nói vua Thuấn từng lên núi Thương Ngô mà nói: "Vàng ngọc và cỏ thơm ở đây, ta dùng để nghỉ ngơi, giữ đạo chính" (?).〕 có vực Thương Ngô, trong đó có núi Cửu Nghi, 〔Quách chú: chữ "nghi" đọc là "nghi".〕 là nơi chôn vua Thuấn, ở chỗ giáp giới giữa Trường Sa và Linh Lăng. 〔Quách chú: núi này nay ở phía nam huyện Doanh Đạo, quận Linh Lăng; chín khe trong núi đều giống nhau, nên gọi là Cửu Nghi (chín chỗ khiến người ta ngờ, không phân biệt được); người xưa gọi chung cả vùng là Thương Ngô.

 Nhậm Thần xét: bài "Cửu Nghi sơn đồ ký" của Nguyên Kết nói núi Cửu Nghi vuông hơn hai mươi dặm, người đời bảo chín ngọn núi giống nhau, nhìn mà ngờ không phân biệt được; lại có thuyết nói vua Thuấn nhìn chín ngọn núi mà ngờ vua Vũ (?), rồi đau buồn, bề tôi theo hầu làm khúc ca "Cửu bi", nhân đó mà gọi là "Nghi". Sách "Tương Trung ký" của La Hàm nói núi Hành và núi Cửu Nghi có miếu vua Thuấn; nhìn xa núi Hành như mây xếp thành trận; đi dọc sông Tương nghìn dặm, chín lần quay mặt về, chín lần quay lưng lại, rồi mới không thấy nữa. Sách "Quận quốc chí" nói núi Cửu Nghi có chín ngọn: một là ngọn Đan Chu, hai là ngọn Thạch Thành, ba là ngọn Lâu, bốn là ngọn Nga Hoàng, năm là ngọn Thuấn Nguyên, sáu là ngọn Nữ Anh — mộ vua Thuấn ở đây, bảy là ngọn Tiêu Thiều, tám là ngọn Kỷ, chín là ngọn Kỷ Lâm. Sách "Tập tiên truyện" nói núi Cửu Nghi có chín ngọn, mỗi ngọn có một dòng nước; chín dòng ấy là: sông Ngân Hoa, sông Phục Thục, sông Sào, suối Hứa, sông Quy, sông Sa, sông Kim Hoa, sông Băng An, sông Tấn.

 Bài "Cửu ca" trong "Sở từ" có câu: "Thần núi Cửu Nghi rợp trời cùng ra đón". Sách "Hoài Nam tử" nói phía nam núi Cửu Nghi việc trên cạn thì ít, việc dưới nước thì nhiều. Sách Hán thư nói Vũ đế đi tuần thú (vua đi xem xét các nơi) phương nam, tới Thịnh Đường, trông về núi Cửu Nghi mà tế vua Thuấn. Vương Ứng Lân nói: núi Cửu Nghi ở Linh Lăng mà lại nói vua Thuấn chôn ở Thương Ngô, là vì như Văn Dĩnh đã nói, núi Cửu Nghi nửa nằm ở Thương Ngô, nửa nằm ở Linh Lăng.〕

 Trong vùng Biển Bắc có núi Xà, sông Xà chảy ra từ đó, chảy về đông đổ vào biển. Có loài chim năm sắc, bay che kín cả một vùng, 〔Quách chú: năm Nguyên Khang thứ nhất đời Hán Tuyên đế, chim năm sắc hàng vạn con bay qua đất Thục, chính là loài chim này.〕 tên là chim Ế. 〔Quách chú: thuộc loài phượng. Bài "Ly tao" có câu: "thắng bốn con cù (rồng không sừng) ngọc mà cưỡi chim ế". — Nhậm Thần xét: chim ế tức là chim loan. Sách "Thụy ứng đồ" nói chim loan là tinh khí của thần màu đỏ, là phụ tá của phượng hoàng; con đầu và cánh màu đỏ gọi là đan phượng, màu xanh gọi là vũ tường, màu trắng gọi là hóa dực, màu (đen?) gọi là âm chứ, màu vàng gọi là thổ phù. Sách "Lộ sử" dẫn kinh thì viết là "ế" bằng chữ khác. Bài "Thượng Lâm phú" có câu: "phất chim ế", chính là loài này.〕

 Lại có núi Bất Cự, Xảo Thùy được chôn ở phía tây núi. 〔Quách chú: Thùy là người thợ khéo thời vua Nghiêu; chữ ấy đọc là "thụy". — Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói Thùy làm bề tôi của Cao Tân, làm chức Cộng công (quan coi việc của thợ thuyền) cho vua Nghiêu, không coi trọng công lao riêng của mình; chết chôn ở núi Bất Cự. Dương Thận nói chữ "bất" là chữ "phi" (to lớn) viết theo lối cổ.〕

 Trong vùng Biển Bắc có một kẻ bị trói quặt tay (?), mang gông xiềng như kẻ trộm, đeo giáo, là bề tôi của Thường Bội (?), tên là xác Tương Cố. 〔Quách chú: cũng giống như chuyện Nguy, bề tôi của Nhị Phụ. — Nhậm Thần xét: (Tương Cố) là cháu của đế Thừa Ly. Sách "Biền chí" của Trần Vũ Mô có câu "bề tôi của Nhị Phụ, xác Tương Cố", là nói việc này. Sách "Nhị Dậu chuế di" của họ Hồ nói: theo đoạn trước về bề tôi của Nhị Phụ, nguyên văn chỉ nói vua cùm nó ở núi Sơ Thuộc, không nói là giết; chỉ nói trói vào cây, không nói nhà đá; vậy thì lời đáp của Tử Chính (tức Lưu Hướng) lẽ ra phải nói là xác Tương Cố, chứ không nên nói là bề tôi của Nhị Phụ; như thế thì cái xác tìm được ở Thượng Quận há chẳng phải chính là người này sao?

 Sách "Thích nghĩa" của Vương Sùng Khánh nói: thuyết "trói quặt tay" e rằng là đời xưa đặt máy móc khéo léo, các thứ dụng cụ biến hóa trong mộ để phòng kẻ đào trộm mộ, chứ không phải thật có kẻ trộm bị trói. Lại sách "Hán kỷ" chép: những kẻ đáng phải mang gông xiềng của kẻ trộm thì đều được giam lỏng; chú thích nói: phàm vì có tội mà phải mang gông xiềng thì đều gọi là "gông xiềng kẻ trộm"; Sơn Hải kinh nói bề tôi của Nhị Phụ và xác Tương Cố đều mang "gông xiềng kẻ trộm", nghĩa ấy là đúng.〕

 Bá Di Phủ sinh ra Tây Nhạc. 〔Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói Bá Di sinh ra Thái Nhạc; Bá Di làm bề tôi tâm phúc của nhà Ngu, được phong ở đất Lữ; con là Thái Nhạc nối giữ đất Lữ, những người khác được xếp vào chức Tứ Nhạc (chức quan đứng đầu các chư hầu bốn phương). Sách "Thượng thư đại truyện" nói con của Bá Di là Tây Nhạc.〕 Tây Nhạc sinh ra Tiên Long, Tiên Long là người đầu tiên sinh ra người Đê Khương; người Đê Khương mang họ Khất. 〔Quách chú: Bá Di Phủ là thầy của Chuyên Húc; người Đê Khương ngày nay là dòng dõi của ông. — Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói Tiên Long sinh ra Nguyên Đê, Nguyên Đê họ Khất, là người Khương; từ Kỳ, Lũng trở về nam, từ Hán Xuyên trở về tây đều là người Đê. Vua Thang diệt nhà Hạ, đánh người Đê, người Đê tới chầu; họ chia làm ba nhánh Đê: Thanh, Bạch, Nhiễm. Người Đê Khương có mấy chục bộ, bộ Bạch Mã lớn nhất, nay ở hai cõi Văn, Phượng; họ Bạch Mã ở Cừu Trì gọi là Đê hầu.

 Thơ "Thương tụng" có câu: "từ đất Đê Khương kia". Sách "Địa lý chí" nói Lũng Tây có đạo Đê, đạo Khương; Đê là tên một giống người. Thiên "Vương hội" chép người Khương... (?) dâng chim loan; chú thích nói người Khương khác với người Đê, nên gọi là Đê Khương. Giả Quyên Chi nói đất của Thành vương phía tây không vượt quá đất Đê Khương. Lại họ Hoàng nói người Khương xưa mang họ Khương, là dòng dõi Tam Miêu; ở đây nói họ Khất, rõ ràng không phải cùng một giống.〕

 Trong vùng Biển Bắc có núi tên là U Đô. 〔Nhậm Thần xét: tức là U Đô ở phương bắc (?). Sách "Hồng liệt giải" (tức "Hoài Nam tử") nói phương tây bắc có núi Bất Chu, gọi là cửa U Đô; lại có câu: "phía bắc vỗ yên U Đô, phía nam dẫn tới Giao Chỉ". Bài "Cam Tuyền phú" của Dương Hùng có câu: "phía tây chiếu sáng tới Lưu Sa, phía bắc vắt ngang tới U Đô". La Bí nói U Đô còn có tên là Bắc Quốc.〕 Sông Hắc Thủy chảy ra từ đó. Trên núi có chim (đen), rắn (đen), báo (đen) (?), 〔Nhậm Thần xét: sách "Vương hội giải" chép người Đồ Châu dâng báo đen. Sách "Lục thao" nói Tán Nghi Sinh có được báo đen ở Đồ Sơn, đem dâng vua Trụ (?). Bài "Đế kinh phú" của Cố Khởi Nguyên có câu: "báo U Đô chín vằn, rắn Dương Quang dài nghìn dặm", là nói chỗ này.〕 hổ (đen) (?), 〔Quách chú: hổ đen tên là "thúc", xem sách "Nhĩ Nhã". — Nhậm Thần xét: hổ đen còn có tên khác (?), sách "Thuyết văn" viết bằng chữ khác (?); năm Vĩnh Gia thứ tư đời Tấn, huyện Tỷ Quy bắt được một con bằng cũi.〕 cáo (đen) đuôi xù. 〔Quách chú: "bồng" là rậm rạp; đọc theo âm ghép "trớ" và "lưu" (?). Sách "Thuyết uyển" có câu: "da cáo đuôi xù, da báo có vằn". — Nhậm Thần xét: sách "Thụy ứng đồ" của họ Tôn nói bậc vương giả trị nước thái bình thì cáo đen xuất hiện. Sách "Kê thụy lục" nói cáo đen đuôi xù, là gốc từ đây.〕 Có núi Đại Huyền (?), có dân Huyền Khâu (?), 〔Quách chú: ý nói người và vật trên gò đều màu đen.〕 có nước Đại U, 〔Quách chú: tức là dân U, ở trong hang, không mặc áo.〕 có dân Xích Hĩnh (dân ống chân đỏ). 〔Quách chú: từ đầu gối trở xuống đều màu đỏ.〕

 Có nước Đinh Linh, dân ở đó từ đầu gối trở xuống có lông, chân có móng như ngựa, chạy giỏi. 〔Quách chú: sách "Thi hàm thần vụ" nói người móng ngựa tự quất vào móng mình, mỗi ngày đi được ba trăm dặm. — Nhậm Thần xét: Đinh Linh nay là nước Đinh Linh, còn gọi là Đinh Lệnh, cũng viết là Đinh Linh bằng chữ khác, ở phía bắc nước Khang Cư. Một sách khác (?) nói nước Đinh Linh người tóc xoăn, móng ngựa; dân Mã Não tiếng nói như ngỗng, chân móng ngựa. Bài "Toại cổ thiên" của Giang Yêm có câu: "nước người móng ngựa, giỏi phi nhảy chạy nhanh", là chỉ nước này. Sách "Văn hiến thông khảo" nói nước Đinh Linh có hai: nước ở phía bắc Sóc Phương là Bắc Đinh Lệnh, nước ở phía tây Ô Tôn là Tây Đinh Lệnh.

 Người già ở Ô Tôn nói phía bắc Đinh Lệnh có nước Mã Não (?), người ở đó tiếng nói như ngỗng vịt, từ đầu gối trở xuống mọc lông, ống chân như chân ngựa, có móng ngựa, không cưỡi ngựa mà chạy còn nhanh hơn ngựa. Sách "Tam tài đồ hội" nói từ Đinh Linh đến Ứng Thiên phải đi ngựa hai năm. Sách "Bì nhã quảng yếu" viết là nước Hạ Linh, có lẽ sai. Lại sách "Ngũ đại sử" chép người Đột Quyết móng bò ở phía bắc Hắc Xa Tử, người ở đó thân người chân bò, cũng (giống) với chuyện này.〕

 Cháu của Viêm Đế là Bá Lăng. 〔Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói Khí, (con) Viêm Đế, sinh ra Cự và Bá Lăng; Bá Lăng làm bề tôi của Hoàng Đế, được phong ở đất Phùng; sách "Tả thị" nói tổ tiên nước Tề là Phùng Bá Lăng, chính là người này. Sách "Vật nguyên" nói Bá Lăng là người đầu tiên đúc tiền hình con dao. Sách "Thị tộc khảo" dẫn kinh nói đế Khí sinh ba con là Cự, Bá Lăng và Chúc Dung, khác với nguyên văn.〕 Bá Lăng tư thông với vợ của Ngô Quyền là A Nữ Duyên Phụ. 〔Quách chú: "đồng" như "thông", ý nói dâm loạn với bà ta. Ngô Quyền là họ tên một người. — Nhậm Thần xét: A Nữ có bản viết là Hà Nữ.〕 Duyên Phụ mang thai ba năm, 〔Quách chú: "dựng" là có mang.〕 sinh ra Cổ, Diên và Thù. Thù là người đầu tiên làm ra cái đích bắn tên. 〔Quách chú: đó là tên của ba người con. — Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói Bá Lăng sinh ba con là Thù, Cổ và Diên. Dòng dõi của Thù có Thương làm bề tôi vua Nghiêu. Cổ đầu nhọn, cùng làm chung việc với Diên, là người đầu tiên làm ra điệu nhạc, làm ra biên chung (bộ chuông treo thành dàn). Lại sách "Quy tàng" nói con của họ Lệ Sơn là Cổ.〕 Cổ và Diên là những người đầu tiên làm ra chuông, 〔Quách chú: sách "Thế bản" nói Mẫu Câu làm ra khánh, Thùy làm ra chuông.〕 làm ra khúc nhạc. 〔Quách chú: là cách đặt ra khúc nhạc.〕

 Hoàng Đế sinh ra Lạc Minh, Lạc Minh sinh ra Bạch Mã, Bạch Mã chính là Cổn. 〔Quách chú: tức là cha của vua Vũ. Sách "Thế bản" nói Hoàng Đế sinh Xương Ý, Xương Ý sinh Chuyên Húc, Chuyên Húc sinh Cổn. — Nhậm Thần xét: sách "Sử kỷ" nói con của Cao Dương là Hy Đế sinh Lạc Minh, Lạc Minh sinh Bạch Mã, Bạch Mã sinh Cổn, cho nên nói Chuyên Húc qua năm đời thì sinh ra Cổn; Hy Đế tức là Nhụ Đế. Lại sách "Thị tộc nguyên lưu" nói vợ của Chuyên Húc là con gái họ Trâu Đồ sinh ra Lạc Minh, Lạc Minh sinh ra Bá Cổn; chưa biết thuyết nào đúng.〕

 Đế Tuấn sinh ra Ngu Hiệu, Ngu Hiệu sinh ra Dâm Lương, Dâm Lương sinh ra Phiên Ngung. 〔Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói Phiên Ngung tức là Ngung, có chỗ viết là Ngộ; Vương Phù viết là Ti Quá, bị sai thành Ngung Dương; ấy là Ngu Hiệu, sinh ra Ngu Kinh và Dao Lương, Đam Nhân (?); Kinh ở Biển Bắc, Hiệu ở Biển Nam; Dao Lương sinh ra Phiên Ngung. Nay huyện thuộc Thanh Hà có núi Ngung, chính là Ngung này.〕 Phiên Ngung là người đầu tiên làm ra thuyền. 〔Quách chú: sách "Thế bản" nói Cộng Cổ và Hóa Địch làm ra thuyền.〕 Phiên Ngung sinh ra Hề Trọng. 〔Nhậm Thần xét: La Bí nói có người bảo đời thứ mười hai kể từ Vũ, Thang thì sinh ra Hề Trọng; sách "Tính toản" nói người con thứ mười hai của Hoàng Đế lấy Tiết làm họ, một nhánh là họ Nhậm, sáu đời thì sinh ra Hề Trọng; các thuyết ấy đều không đúng.〕 Hề Trọng sinh ra Cát Quang, Cát Quang là người đầu tiên dùng gỗ làm ra xe. 〔Quách chú: sách "Thế bản" nói Hề Trọng làm ra xe; ở đây nói là Cát Quang, rõ là hai cha con cùng sáng chế, nên gọi xen lẫn nhau.〕

 Thiếu Hạo sinh ra Ban. 〔Quách chú: đọc là "ban". — Nhậm Thần xét: sách "Uyển ủy dư biên" dẫn đoạn này viết là "Thiếu Hạo sinh Ban" bằng chữ khác, là sai.〕 Ban là người đầu tiên làm ra cung tên. 〔Quách chú: sách "Thế bản" nói Mâu Di làm ra mũi tên, Huy làm ra cung tên; cung tên là một thứ đồ dùng mà có hai người làm ra, về lẽ thì đáng ngờ; ở đây nói Ban làm ra là đúng. — Nhậm Thần xét: sách "Thế bản" nói Lạp làm ra... (?); sách "Cổ sử khảo" nói Hoàng Đế làm ra nỏ; sách "Trung Hoa cổ kim chú" nói Nghệ làm ra cung, Thừa Trĩ làm ra... (?); bảng phả hệ trong "Tân Đường thư" nói con thứ năm của Thiếu Hạo là Huy làm chức Cung chính (quan coi việc làm cung), bắt đầu chế ra cung tên, khác với kinh.〕

 Đế Tuấn ban cho Nghệ cây cung đỏ và những mũi tên có dây buộc gắn lông trắng, 〔Quách chú: "đồng cung" là cung màu đỏ; "tăng" là tên của loại mũi tên có buộc dây, gắn lông chim trắng. Sách "Ngoại truyện" nói tên tăng lông trắng, trông như một đồng hoa cỏ trắng xóa. — Nhậm Thần xét: sách "Tùy Sào tử" nói núi Hề Lộc sụp, trời ban ngọc quyết (vòng ngọc có khuyết) xuống cung của Nghệ. Sách "Tôn tử" nói Nghệ có được cây cung báu, thân bằng sừng tê, vằn như ngọc, gọi là cung Diêu.〕 để giúp đỡ các nước dưới trần. 〔Quách chú: ý nói sai Nghệ dùng tài bắn để trừ họa, giúp đỡ các nước dưới trần.〕 Nghệ từ đó bắt đầu trừ bỏ, cứu giúp trăm nỗi gian nan dưới mặt đất. 〔Quách chú: ý nói bắn chết những loài như Tạc Xỉ, phong thỉ. Hậu Nghệ nước Hữu Cùng hâm mộ tài bắn của Nghệ nên lấy tên ấy làm hiệu.〕

 Đế Tuấn sinh ra Yến Long, Yến Long làm ra đàn cầm, đàn sắt. 〔Quách chú: sách "Thế bản" nói Phục Hy làm ra đàn cầm, Thần Nông làm ra đàn sắt. — Nhậm Thần xét: sách "Cổ cầm sớ" của Ngu Nhữ Minh nói Yến Long là con của đế Tuấn, có sáu cây đàn tốt: một tên Khuẩn Thủ, hai tên Nghĩa Phụ, ba tên Bồng Minh, bốn tên Bạch Dân, năm tên Giản Khai, sáu tên Thùy Tất. Bài "Cầm phú" của Ngô Thục nói: có người bảo Yến Long chế ra đầu tiên, có người bảo Thần Nông làm ra trước nhất.〕 Đế Tuấn có tám người con, là những người đầu tiên làm ra ca múa. 〔Nhậm Thần xét: phần chú sách "Lộ sử" viết là vua Thuấn có tám người con, bắt đầu ca múa. Nhưng vua Thuấn có các con thứ là Khuê, Khuyết, Phụ, Toại... bảy người; sách "Đế vương thế kỷ" lại nói chín người; há chẳng phải chính là những người mà kinh nói tới sao?〕

 Đế Tuấn sinh ra Tam Thân, Tam Thân sinh ra Nghĩa Quân. 〔Nhậm Thần xét: sách "Học hải" nói các nước kinh ghi chép phần nhiều đều nói là dòng dõi của đế Tuấn; mà đế Tuấn thì có người cho là Hoàng Đế, có người cho là vua Khốc, có người cho là vua Thuấn; tóm lại đức của bậc thánh rộng lớn, không nơi xa nào không tới, người ta truyền nhau nói là đời sau của ngài, chưa hẳn đều là con cháu thật; mà dòng dõi các bậc thần minh cũng nhiều người lưu chuyển sang các cõi lạ, không thể nói gộp một mực được. Lại sách "Lộ sử" nói Tục Nha làm bạn với vua Thuấn lúc còn nghèo, đến khi Thuấn sang thì bỏ đi, lập thành họ Tục; chú thích nói Sơn Hải kinh chép "đế Tuấn sinh (Tam) Thân" chính là người này, vì người chép nhiều khi lầm chữ "Nha" thành chữ "Thân". Nhưng Nam hoang kinh nói Nga Hoàng sinh ra Tam Thân, thì Tam Thân không phải là Tục Nha, đã rõ; thuyết ấy không thể dựa vào được.〕

 Nghĩa Quân là người đầu tiên làm Xảo Thùy (người thợ khéo), Xảo Thùy là người đầu tiên làm ra trăm nghề khéo cho dân. Hậu Tắc là người gieo trồng trăm thứ lúa. Cháu của Hậu Tắc là Thúc Quân, là người đầu tiên dùng trâu để cày. 〔Quách chú: bắt đầu dùng trâu kéo cày. — Nhậm Thần xét: Hậu Tắc có hai người: người trước là Đế Trụ, người sau là Độ Thần; Độ Thần tức là Khí. Sách "Quan biên" nói Hậu Tắc cưới người con gái họ Cật, sinh ra Thai Kiển, Thai Kiển sinh ra Thúc Quân.〕 Đại Tỷ Xích Âm, 〔Quách chú: có bản viết chữ "âm" là âm thanh.〕 là người đầu tiên lập nước. 〔Quách chú: được phong đất làm nước. — Nhậm Thần xét: Hậu Tắc được phong ở đất Thai, còn viết là Thai bằng chữ khác (?); e rằng Thúc Quân nối giữ đất phong của ông nội.〕 Vũ và Cổn là những người đầu tiên chia đặt đất đai, định ra chín châu. 〔Quách chú: "bố" nghĩa như "phu" (trải ra, chia đặt). Kinh Thư nói: "Vũ chia đặt đất đai, định các núi cao sông lớn".〕

 Vợ của Viêm Đế là con gái họ Xích Thủy, tên là Thính Yêu, sinh ra Viêm Cư. 〔Nhậm Thần xét: sách "Lộ sử" nói Lai, tức Viêm Đế, sinh ra Viêm Cư, mẹ là người họ Tang Thủy tên là Thính Yêu; sách "Quan biên" nói còn gọi là họ Thừa Tang. Lại sách "Ngoại kỷ" của Lưu Thứ nói Thần Nông lấy con gái họ Bôn Thủy tên là Thính Đàm (?), sinh ra Lâm Khôi. Sách "Sử ký bổ" nói Thần Nông lấy con gái họ Bôn Thủy tên là Thính Yêu làm phi, sinh ra đế Ai. Lời các sách nhiều chỗ không giống nhau, nên lấy thuyết của họ La làm chuẩn. Sách "Thái bình ngự lãm" nói chữ "yêu" đọc là "yêu"; (?) tên con gái thì nên đọc như vậy; có bản viết là "Đàm", bằng hai chữ khác nhau, càng sai thêm.〕 Viêm Cư sinh ra Tiết Tịnh, Tiết Tịnh sinh ra Hý Khí, Hý Khí sinh ra Chúc Dung. 〔Quách chú: Chúc Dung là hiệu của chức Hỏa chính (quan coi việc lửa) thời họ Cao Tân. — Nhậm Thần xét: sách "Thông giám ngoại kỷ" nói Đế Lý, còn gọi là Đế Cư, sinh ra Tiết Hành; Tiết Hành sinh ra Khắc và Hý. Sách "Sở kỷ" của Liêu Đạo Nam cũng nói đế Ai sinh ra Tiết Hành, Tiết Hành sinh ra Khắc và Hý, Hý sinh ra Khí, Khí sinh ra Chúc Dung; tên Chúc Dung, sách "Lộ sử" viết là Chúc... (?).〕

 Chúc Dung xuống ở tại sông Giang, sinh ra Cộng Công. 〔Nhậm Thần xét: sách "Tục nhã" nói (có Cộng Công) là con của Nhâm Phu (?), (có Cộng Công) là con của Chúc Dung tên Đinh... (?); không phải là Chúc Dung này.〕 Cộng Công sinh ra Thuật Khí. 〔Nhậm Thần xét: sách "Sở kỷ" viết là Chúc Dung sinh ra Thuật Khí.〕 Thuật Khí đầu vuông, đỉnh đầu phẳng, 〔Quách chú: đỉnh đầu bằng phẳng.〕 là người lấy lại đất đai để ở sông Giang. 〔Quách chú: lấy lại chỗ ở của Chúc Dung. — Nhậm Thần xét: sách "Oa huỳnh tử" nói Chúc Dung và Cộng Công ở đời xưa đều có bảy người; Chúc Dung này là dòng dõi Viêm Đế, làm chức Tư đồ (quan coi việc dân chúng và giáo hóa) cho Hoàng Đế, ở sông Giang, sinh ra Cộng Công; Cộng Công sinh ra Thuật Hiêu và Câu Long; Thuật Hiêu nối hiệu Cộng Công, đến thời Chuyên Húc thì làm loạn, vua sai Tân hầu giết đi, lấy em là Câu Long làm Hậu Thổ (chức quan coi việc đất đai). Sách "Cấp trủng ngữ" chép: Tấn Bình công nằm mộng thấy con gấu đỏ nhòm qua bình phong, ông ghét điều đó, đem hỏi Tử Sản; Tử Sản nói: xưa người đánh xe cho Cộng Công là Phù Du, sau khi thua Chuyên Húc thì tự chìm xuống vực sâu sông Hoài, sắc đỏ, hình như con gấu, chính là bề tôi của Thuật Hiêu.〕

 Cộng Công sinh ra Hậu Thổ. 〔Nhậm Thần xét: thiên "Tế pháp" nói khi họ Cộng Công làm bá chủ chín châu, con là Hậu Thổ đã bình định được chín châu. Sách "Lộ sử" nói Thuật Hiêu sinh ra Điều và Câu Long, coi Hậu Thổ là con của Thuật Hiêu, chưa rõ đúng sai. Lại La Bình chú thích nói Cộng Công Thùy là con của Câu Long, để chứng minh lời Sơn Hải kinh "Cộng Công sinh ra Hậu Thổ" là sai; ấy là vì không biết Cộng Công có tới bảy người.〕 Hậu Thổ sinh ra Ế Minh. 〔Nhậm Thần xét: La Bí nói Bá Di là con của Cộng Công Thùy, Ế Minh tức là Bá Di, sinh ra mười hai Tuế... (?), các thuyết rối ren, chưa thể hiểu thông được.〕 Ế Minh sinh ra mười hai Tuế. 〔Quách chú: sinh ra mười hai người con, đều lấy tên các năm mà đặt tên, cho nên nói như vậy. — Nhậm Thần xét: Hy Hòa lấy tên các ngày đặt tên cho con; đời Thương lấy tên các can làm tên ghi nhớ; cũng cùng một nghĩa ấy.〕

 Nước lụt ngập trời, 〔Quách chú: "thao" là tràn ngập.〕 Cổn lấy trộm "tức nhưỡng" (thứ đất thần tự sinh sôi, lớn lên mãi không ngừng) của Thượng Đế để lấp nước lụt, 〔Quách chú: tức nhưỡng là thứ đất tự lớn dài ra mãi không có giới hạn, nên có thể dùng để lấp lụt. Sách "Khai phệ" nói: "Nước lụt mênh mông không có bờ bến, Bá Cổn bèn dùng đá tự lớn, đất tự lớn để lấp nước lụt". Thời Hán Nguyên đế, đất ở huyện Từ, quận Lâm Hoài trồi lên dài năm sáu dặm, cao hai trượng, chính là loại tức nhưỡng.

 Nhậm Thần xét: sách "Đan duyên trích lục" nói: sách "Thuyết văn" giải "nhưỡng" là đất mềm; Sơn Hải kinh nói "lấy trộm tức nhưỡng của Thượng Đế" là chỉ đất trồng dâu, ruộng cấy lúa có thể sinh sôi, đều là thứ vua cấp cho dân, nên gọi là "tức nhưỡng của vua"; Cổn trị thủy không thuận theo tính nước, phá bờ ruộng cày ruộng dâu để ngăn dòng nước lũ mưa dầm, ấy là lấy trộm tức nhưỡng của vua. Lời họ Dương thật là biện bác khéo. Nhưng sách "Hoài Nam tử" nói vua Vũ dùng tức nhưỡng để lấp nước lụt; sách "Lộ sử" của La Bí nói đất ở Giang Hán trấn giữ được nạn lụt hạn; bài tựa thơ "Tức nhưỡng" của Tô Thức nói chỗ tức nhưỡng... có hòn đá không thể đụng tới, cuốc xẻng đào tới đâu thì lại trở như cũ; bài tựa "Tức thạch" của Cao Tử Miễn nói đá tự lớn ở chùa Trang Nghiêm, Giang Lăng.

 Lại sách "Minh hồng lục" (?) chép: đầu niên hiệu Nguyên Hòa đời Đường, Bùi Vũ trấn giữ Kinh Châu, đào sâu sáu thước được một hòn đá, hình dáng giống hệt cách xây thành Giang Lăng; ông sai dời đặt vào giữa hàng rào rồi đập vỡ; mùa xuân năm ấy mưa dầm bốn tháng không dứt; Bùi đặt lại hòn đá cũ thì mưa tạnh. Về sau Cao Tòng Hối trấn giữ Kinh Châu, đi qua chỗ ấy, hỏi viên thư ký là Tôn Quang Hiến; Hiến đáp: Bá Vũ trị thủy từ núi Mân đến đất Kinh, định yên các hang nguồn nước, lo rằng muôn đời sau có lúc nước tràn ngập, nên dùng nhà đá trấn giữ lại. Sách "Ngọc đường nhàn thoại" nói: ở ngoài cửa nam Giang Lăng, trong Ung môn, vua Vũ khắc đá làm cung rồng đặt trong hang để lấp mạch nước. Sách "Giang Lăng đồ kinh" cũng nói ở cửa nam thành có đất nổi lên... (?) hình như trâu ngựa, san đi thì qua một đêm lại như cũ. Như vậy là Cổn dùng tức nhưỡng mà bị giết, Vũ dùng tức nhưỡng mà thành công; thì tức nhưỡng thật là ở đất Giang Lăng, chứ không phải nói chung chung về đất sinh sôi.

 Lại ở phía đông bắc chùa Long Hưng tại Vĩnh Châu cũng có tức nhưỡng, san phẳng rồi lại cao lên, xem bài ký của Liễu Tông Nguyên. Có một ấp của nước Tần cũng tên là Tức Nhưỡng, tức chỗ mà truyện Cam Mậu chép "vua Tần đón Cam Mậu ở Tức Nhưỡng". Sách "Chân cáo" nói: Thượng Đế đi về phía tây thiên hạ, đi khắp tám cõi xa, những núi có động đài, những gò có cung âm, đều dời đá tự lớn tới mà phong kín, trấn giữ. Vậy là tên tức nhưỡng, tức thạch đã có từ lâu lắm rồi.〕 không đợi Thượng Đế ra lệnh. Thượng Đế sai Chúc Dung giết Cổn ở cánh đồng núi Vũ. 〔Quách chú: là vùng ngoại ô núi Vũ. — Nhậm Thần xét: sách "Sở từ biện chứng" của Chu Tử viết: kinh nói Cổn lấy trộm tức nhưỡng của Đế để lấp nước lụt, Đế sai Chúc Dung giết ở cánh đồng núi Vũ; xét kỹ ý văn thì chữ "Đế" ở đây dường như chỉ Thượng Đế; vì Thượng Đế muốn cho đất này sinh sôi, không muốn người đụng tới, nên Cổn lấy trộm thì Thượng Đế nổi giận. Lại Chúc Dung là dòng dõi của Chuyên Húc, chết đi thành thần, nên nói Thượng Đế sai vị thần ấy giết Cổn; nếu là thời Nghiêu, Thuấn thì người này đã không còn từ lâu rồi. Lại xét bài "Tức nhưỡng ký" của Tử Hậu (tức Liễu Tông Nguyên) nói: các sách lạ thời xưa có ghi những lời như "nước lụt ngập trời, Cổn lấy trộm tức nhưỡng của Thượng Đế", lời ấy không thấy trong kinh điển; có lẽ chính là đoạn văn này.〕

 Cổn lại sinh ra Vũ (chữ "phục" ở đây có thuyết đọc là "bụng", tức Vũ sinh ra từ bụng Cổn). 〔Quách chú: sách "Khai phệ" nói Cổn chết ba năm mà xác không thối, người ta lấy dao Ngô mổ ra, (Cổn) hóa thành rồng vàng.〕 Thượng Đế bèn sai Vũ làm cho xong việc chia đặt đất đai để định ra chín châu. 〔Quách chú: công việc của Cổn không thành, nên lại sai Vũ làm cho trọn công ấy.〕

 Sơn Hải kinh quảng chú, quyển mười tám (hết).

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video