# Kinh Đại Minh Độ (Đại Minh Độ: trí tuệ sáng suốt lớn lao đưa người vượt qua bờ mê sang bờ giác, tức là kinh Bát-nhã ba-la-mật)
Kinh Đại Minh Độ
Đời Ngô, Chi Khiêm dịch.
Kinh Đại Minh Độ, quyển thứ nhất
Cư sĩ (người tu theo đạo Phật tại gia, không xuất gia) Chi Khiêm, người nước Nguyệt Chi, sống ở nước Ngô phương Nam, dịch.
Phẩm Hạnh, thứ nhất
Tôi nghe như thế này:
Một thời, Phật đi đến nước Vương Xá, ở núi Kê (?), cùng với chúng đại Tỷ-khưu (người xuất gia đã thọ giới đầy đủ) đông không đếm xuể, trong đó đệ tử Thiện Nghiệp đứng đầu; và chúng đại Bồ-tát (người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) nhiều vô số, Kính Thủ làm bậc thượng thủ (người đứng đầu hội chúng).
Lúc ấy là ngày trai mười lăm (ngày rằm, ngày giữ giới thanh tịnh), trăng tròn. Phật mời hiền giả Thiện Nghiệp: "Chúng Bồ-tát này nhóm họp, muốn nghe ông nói về Minh độ vô cực (trí tuệ sáng suốt đưa người qua bờ bên kia, không có giới hạn) của Bồ-tát Đại sĩ (bậc người lớn, danh hiệu tôn xưng Bồ-tát). Muốn đi trên Đạo lớn thì phải bắt đầu từ đây." (Chú: Thầy nói: mời bằng Pháp, chứ không phải mời ăn uống.)
Bấy giờ Thu Lộ Tử nghĩ: "Vị hiền giả này nói về đạo Minh độ là do sức của chính mình, hay là nương nhờ ân thánh của Phật?"
Thiện Nghiệp biết ý ấy, đáp: "Phàm những gì đệ tử Phật nói ra đều nương vào việc làm của Như Lai (danh hiệu của Phật) Đại sĩ. Vì sao? Vì theo Phật nói Pháp, nên có những thiện nam, thiện nữ học Pháp, nắm được ý của Pháp mà chứng nghiệm.
(Chú: Pháp học là học Pháp. Hiểu được không (thấy mọi vật không có tự thể cố định), bất nguyện (không mong cầu, không tạo tác), vô tưởng (không chấp vào hình tướng), tịch định (tâm lắng yên trong thiền định), thì gọi là được ý Pháp. Lậu (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm) hết, kết (các mối phiền não trói buộc) được cởi, đắc đạo, thì gọi là chứng. Do nói đã chứng rồi, thì phải trở về bản vô (cái vốn là không, tức thực tướng chân thật của mọi pháp).)
Người đã chứng thì những điều mình nói, những điều mình dạy, những lời mình bàn, hết thảy đều đúng như Pháp, không có tranh cãi. (Chú: Điều nói là giải nói nghĩa kinh. Điều dạy là dạy bảo người. Lời bàn là trình bày rộng lời Pháp.)
Vì sao? Như Lai nói Pháp là vì những người ưa thích điều này. Những người con nhà dòng dõi (thiện nam) truyền dạy cho nhau đúng như ý kinh, nên không có gì tranh cãi.
(Chú: "Như" là cái gốc vốn có của con người; "Lai" là chỗ từ đó mà đến. Gốc của con người vốn là không, cùng một thể với Nê-viết (Niết-bàn, cảnh giới tịch diệt, dứt hết phiền não và sinh tử). Phật được ba pháp (không, bất nguyện, vô tưởng), thấy tam giới (ba cõi chúng sinh luân hồi: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) là không, nên mong cầu và vọng tưởng đều diệt. Kinh An Ban nói: "Trở về là trở về gì? Là trở về chỗ mà sự biết, sự thấy của năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) đều diệt", cho nên gọi là Như Lai. Phật nói pháp thanh tịnh chỉ vì người ưa pháp tịch tĩnh bản vô ấy; đó là bố thí Pháp.)"
Thiện Nghiệp nói: "Như lời Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả đời tôn kính) dạy, ưa nói về Minh độ vô cực của Bồ-tát, muốn đi đạo lớn phải bắt đầu từ đây. Thể nhập đạo để làm Bồ-tát là trống rỗng; đạo này làm Bồ-tát cũng là trống rỗng. (Chú: Thầy nói: tâm Bồ-tát bước đi trên đạo lớn, muốn thể nhập đạo; tâm và đạo đều không có hình, nên nói là trống rỗng. Đạo này là không, bất nguyện, vô tưởng.)
Pháp có dáng vẻ thế nào thì là Bồ-tát? Không thấy trong Phật pháp có pháp nào, ấy là Bồ-tát. (Chú: Đối với kinh pháp của Phật, không thấy năm ấm, sáu suy (sáu trần: sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý, làm suy hao người tu), mười hai duyên khởi (mười hai mắt xích nhân duyên nối nhau làm nên vòng sinh tử) là có, ấy là Bồ-tát.)
Tôi đối với đạo này không thấy, không được gì. Như Bồ-tát không thể thấy, Minh độ vô cực cũng không thể thấy. Cái kia đã không thể thấy, thì làm gì có Bồ-tát để nói Minh độ vô cực?
Nếu nói như vậy mà ý chí của Bồ-tát không lay chuyển, không buông bỏ, không kinh sợ, không hoảng hốt, không đón nhận với lòng sợ hãi, không mỏi mệt, không ngừng nghỉ, không chán ghét, không ngại khó đối với Minh độ vi diệu này, mà tương ứng với nó để phát tâm tu hành, thì người đó có thể gọi là người theo đúng lời dạy.
(Chú: Không lay chuyển là không thoái lui. Không buông bỏ là không bỏ chí lớn. Kinh quái là hoảng hốt nóng nảy. Không kinh quái là pháp sâu ắt ở trong tâm, không bực bội, không chê là khổ; ắt vui mừng đón nhận pháp này, không vì bị sợ ép, nên nhận pháp này mà gắng sức học. Không mỏi mệt là không cho là nhọc. Không ngừng nghỉ là không lười biếng.)
Lại nữa, Bồ-tát Đại sĩ tu Minh độ vô cực thì phải học mà nhận lấy điều này. Khi nhận điều này thì không nên nghĩ: 'Đây là ý ta biết đạo.' Vì sao? Ý này chẳng phải là ý, là ý thanh tịnh sáng suốt."
Hiền giả Thu Lộ Tử hỏi: "Sao lại có ý này mà ý ấy chẳng phải là ý?"
Thiện Nghiệp nói: "Nếu chẳng phải là ý, thì là có hay là không? (Chú: Thầy nói: phải học để biết đó là chẳng-phải-ý; vì biết chẳng-phải-ý nên không còn tưởng gì để bỏ, tức là ý thanh tịnh. Sáng suốt là không còn bụi bặm tối tăm.) Cái ấy có thể nắm được chăng? (Chú: Cái ấy là cái ý ấy; có thể nắm được chỗ của ý chăng?)"
Đáp: "Không thể. (Chú: Nói không thể là không thể nói là không, cũng không thể nắm được chỗ của nó.)"
Thiện Nghiệp nói: "Như chẳng-phải-ý thì có và không đều không nắm được; không nắm được thì không thể phân rõ; người hợp với điều này, tương ứng với điều này, há lại có chuyện 'có ý này mà ý chẳng phải ý' sao?"
Hỏi: "Như vậy thì cái gì gọi là chẳng-phải-ý?"
Thiện Nghiệp nói: "Là nói nó vô vi (không tạo tác, không sinh không diệt) (Chú: Hữu vi (có tạo tác, có sinh diệt) là nói cái tâm sinh tử, các ấm tự khởi niệm rồi bỏ niệm. Hễ một niệm đến thì không gì không vì mình. Chẳng phải ý là không còn tưởng sinh tử ấy nữa, nên gọi là vô.), không có tạp niệm. (Chú: Tạp niệm là tưởng khi thì ở nơi kinh, khi thì ở nơi năm ấm, ý không nhất định, gọi là tạp niệm. Đã như được định về không, không khởi năm ấm, thì là không có tạp niệm.)"
Thu Lộ Tử nói: "Lành thay, lành thay! Phật khen hiền giả nói về hạnh núi đầm (hạnh sống nơi rừng núi vắng vẻ, xa ồn ào, tâm không tranh cãi) thật là bậc nhất. Bồ-tát nhận lấy đạo Vô thượng chánh chân (đạo chân chính cao nhất, tức sự giác ngộ hoàn toàn của Phật) này (Chú: Ý hiểu của Thiện Nghiệp vi diệu, thường khéo tu hạnh núi đầm trống lặng trong sạch, nên được Phật khen), không thoái chuyển (không lùi bước trên đường tu) (Chú: Bồ-tát nhận ý này không lay chuyển, nghĩa là Bồ-tát được trụ ở địa thứ bảy (bậc thứ bảy trong mười bậc tu của Bồ-tát)), quán xét không ngừng; Minh độ vô cực nên lấy đó mà biết. (Chú: Quán xét không ngừng là suy nghĩ về kinh này mà ý không mỏi mệt.)
Muốn học địa vị đệ tử (bậc Thanh văn, nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) thì phải nghe kinh này, chọn lấy, vâng giữ (Chú: Đệ tử hướng tới không, bất nguyện, vô tưởng; được Nê-hoàn (Niết-bàn) rồi thì không mong biết đạo quyền biến và lòng đại bi của Phật); muốn học địa vị Duyên nhất giác (bậc tự mình quán nhân duyên mà giác ngộ, không có thầy, chỉ lo tự độ) (Chú: Duyên nhất giác là người mong được thành Phật nhưng lòng từ bi không sâu (?), không thông thạo thiện quyền (phương tiện khéo léo để dạy dỗ, cứu độ người)), hoặc học địa vị Phật, cũng phải nghe kinh này (Chú: Người học địa vị Phật thì lòng từ rộng lớn, cứu khắp mọi loài, không giữa đường mà chứng lấy quả nhỏ), chọn lấy, vâng giữ.
Vì sao? Đạo Minh độ này nói pháp rất rộng, là chỗ học của Bồ-tát Đại sĩ. (Chú: Thiện quyền, mười lực, vô úy, Phật pháp độ người, muốn biết hết thảy; kinh này rộng lớn, người thuộc ba bậc học (đệ tử, Duyên nhất giác, Bồ-tát) tự chọn lấy.)"
Thiện Nghiệp bạch Phật: "Con cho rằng Bồ-tát thì không thể thấy, tên gọi cũng không thể nắm được (Chú: Thầy nói: Bồ-tát và tên đều không, thì lấy gì mà nói kinh Minh độ?), lại những điều dùng để sửa sang, chỉnh đốn đều không thể thấy, không thể nắm được, vậy thì sẽ vì Bồ-tát nào mà nói Pháp? (Chú: Muốn dùng đạo để sửa chỉnh những kẻ tham dục, chấp trước trong thiên hạ, khiến họ không làm theo những hạnh của tà kiến.)
Như vậy, Thế Tôn! Chỗ ngờ là vì có chấp trước, cho là có ta và có vật — điều ấy không thể nắm được (Chú: Mọi điều ngờ là cho rằng có thân ta và có muôn vật); của cải hao tổn đều chẳng phải có được (Chú: Ta và muôn vật đều chẳng phải của mình, khó giữ mãi được); chỉ là lấy tên mà gọi là Bồ-tát. Cho đến Phật cũng chỉ là tên.
Thế nhưng không trụ, không trụ (Chú: Phật và Bồ-tát ở thế gian chỉ là tên mà thôi, ý pháp của các vị chẳng phải là trụ; không trụ là vì dùng phương tiện quyền biến mà mang tên (?)). Vì sao? Tên không thể nắm được. Cho nên tên thì chẳng phải trụ, chẳng phải không trụ. (Chú: Tên giống như bóng trăng dưới nước.)
Nếu vì Bồ-tát nói ý Minh độ sâu xa mà họ không lay chuyển, không buông bỏ, không mỏi, không ngừng, không chán ghét ngại khó, không kinh sợ, không hoảng hốt, không đón nhận với lòng sợ hãi, lấy sự thấu hiểu mà tự tính thâm nhập vào (Chú: Tự tính và đạo đi cùng nhau, khớp như hai nửa thẻ tín vật ghép lại), thì đó là trụ ở bậc không thoái chuyển, tương ứng với chỗ không có nơi chốn; nên lấy đó mà biết.
Lại nữa, Thế Tôn vi diệu! (Chú: Thầy nói: "diệu" là nghĩa kinh này rất sâu xa mầu nhiệm.) Bồ-tát tu hành Minh độ vô cực thì không trụ nơi sắc (phần vật chất, thân thể) (Chú: không nương thân sắc này mà trụ), đối với thống (cảm thọ: khổ, vui, không khổ không vui), tưởng (nhận biết hình tướng, tên gọi), hành (các tâm tạo tác, ý muốn) thì không trụ nơi thức (sự phân biệt nhận biết) (Chú: không trụ nơi thân danh, tức phần tinh thần).
Vì sao? Nếu dừng nơi sắc thì là tạo hạnh của sắc (Chú: Đây là mới bắt đầu chủ động tạo nghiệp sinh ra thân (?)), dừng nơi thống, tưởng, hành thì là tạo ra thức (Chú: Đây lại là mới muốn cùng tạo hạnh của thức tà, bắt đầu làm chúng sinh), chẳng phải là tiếp nhận đúng (Chú: không nhận đúng như pháp). Minh độ vô cực không tạo hạnh, mới là tiếp nhận đúng (Chú: Thức không tạo hạnh của sắc, đó là nhận đúng Minh độ). Nhận như thế mà không đầy đủ Minh độ vô cực thì rốt cuộc không được Nhất thiết tri (trí biết hết thảy, tức trí tuệ của Phật). (Chú: Trong kinh này, nếu có hạnh tưởng tà dù chỉ nhỏ bằng sợi tóc, thì gọi là không đầy đủ, rốt cuộc không thành Phật được.)"
Thu Lộ Tử hỏi: "Bồ-tát tu như thế nào mà tiếp nhận Minh độ?"
Thiện Nghiệp đáp: "Bằng cách không nắm lấy sắc (Chú: Nắm lấy là bám chấp; tức không bám vào sắc), không nắm lấy thống, tưởng, hành, thức. Vì sao? Sắc không có cái nhận kia; thống, tưởng, hành, thức cũng không có cái nhận kia. Nếu sắc này không có cái nhận kia thì chẳng phải sắc; thống, tưởng, hành, thức không có cái nhận kia thì chẳng phải thức. Đạo Minh độ không có cái nhận kia.
Vì sao? Ta nhận như nắm lấy cái bóng, không được gì cả; đó là hạnh Minh độ vô cực, gọi là định "không nhận các pháp" của Bồ-tát Đại sĩ (Chú: Những gì ta nhận ở thế gian đều như mộng như bóng, mà bóng thì không nắm được). Chỗ ấy rộng, chỗ hướng tới lớn, không có hạn lượng, hết thảy đệ tử và các bậc Duyên nhất giác không thể giữ nổi.
(Chú: Trường giáo hóa rất rộng, đạo hướng tới rất lớn; bốn tâm bình đẳng (từ, bi, hỷ, xả: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả) rộng khắp, trùm khắp không cùng tận, cứu đến tận cùng mọi khổ đau của chúng sinh, chịu đựng điều khó nhịn mà cam lòng, tiến lên với chí lớn; đó là điều mà hàng đệ tử hay bậc Phật riêng (?) không làm trọn được, nên nói là không giữ nổi.)
Lại nữa, Nhất thiết tri cũng không có cái nhận kia (Chú: Thầy nói: Nhất thiết tri là Phật, chỉ có Phật mới không gì không biết). Vì sao? Vì không có tưởng và thấy. Nếu có tưởng và thấy thì rốt cuộc không được điều này. Như lòng tin của Tiên Ni, người theo ngoại đạo (học thuyết ngoài đạo Phật), thì không được Nhất thiết tri.
Tiên Ni ấy tin hiểu đạo, học để vượt qua mà vào trí tuệ, cũng không nắm lấy sắc, không nắm lấy thống, tưởng, hành, thức, không từ sắc mà thấy trí tuệ — không ở sắc bên trong mà thấy trí tuệ, không ở sắc bên ngoài mà thấy trí tuệ, không ở sắc cả trong lẫn ngoài mà thấy trí tuệ, không ở sắc khác mà thấy trí tuệ — đối với thống, tưởng, hành cũng như vừa nói, không từ thức, không ở thức trong, ngoài hay khác mà thấy trí tuệ.
Thông suốt như vậy, từ lòng tin hiểu mà được địa vị của đạo, lấy ý pháp làm thước đo để làm lối giải thoát, không nhận, không được gì (Chú: Không nhận là không còn nhận tưởng về năm ấm thịnh (năm ấm hừng hực, sinh ra khổ). Không được là không còn tội hay phước, nên nói là không được gì), đã nhận sự giải thoát, được độ diệt (vượt qua, dứt sạch sinh tử) (Chú: Đã nhận sự giải thoát là nói tám chánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) cùng chánh giải, chánh trí; ý đã nhận rồi thì không còn suy tưởng, là đã được nghĩa tương ứng), Minh độ không làm thành tưởng về trí.
Như vậy, Thế Tôn! Dù Bồ-tát ở đạo này không nắm lấy sắc, thống, tưởng, hành, thức, nhưng cũng không giữa đường mà diệt độ (nhập Niết-bàn), mà đầy đủ mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không sợ hãi khi thuyết pháp), mười tám pháp chẳng dứt (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) của Như Lai.
(Chú: Bồ-tát được ý Minh độ, thấy được không, mới tu việc của Phật, dùng các lực, các vô úy, mười tám pháp ấy để thành tựu tướng tốt (các nét đẹp trên thân Phật), trang nghiêm cõi Phật, không trái nguyện xưa, muốn độ khắp mười phương, nên không giữa đường mà diệt độ.)
Lại nữa, Bồ-tát Đại sĩ tu Minh độ vô cực phải quán xét điều này: cái gì là trí tuệ? Thế nào là Minh độ? Vì sao rõ biết các pháp không từ đâu mà được? (Chú: Thầy nói: không từ sắc bên trong, sắc bên ngoài, sắc cả trong lẫn ngoài, hay thống, tưởng, hành mà thấy trí tuệ, đó là không từ đâu mà được.) Vì thế gọi là Minh độ vô cực. Quán xét, suy nghĩ như vậy mà không kinh sợ, không hoảng hốt, không lay chuyển, không mỏi mệt, Bồ-tát như thế là không dừng giữa chừng; Minh độ vô cực nên lấy đó mà biết."
Thu Lộ Tử hỏi: "Vì sao Bồ-tát biết mình dừng nghỉ? Là như đối với sắc thì dừng bản tính của sắc, đối với thống, tưởng, hành thì dừng bản tính của thức, Minh độ vô cực dừng bản tính của thức (Chú: Bản tính của sắc là bám rồi lại bám, khởi rồi lại khởi; năm ấm đều như thế. Bồ-tát dừng bản tính ấy nơi năm ấm, không bám, không khởi), Minh độ vô cực dừng bản tính của trí chăng?"
Thiện Nghiệp đáp: "Đúng vậy, hiền giả! Đối với sắc thì dừng cái tự nhiên của sắc (Chú: Bồ-tát học Minh độ, tâm vốn muốn phân biệt, biết, mong được trí tuệ; phải dừng cái tưởng muốn biết, mong cầu ấy, không để khởi lên nữa), đối với thống, tưởng, hành thì dừng cái tự nhiên của thức, Minh độ vô cực dừng cái tự nhiên của thức. Minh độ vô cực dừng cái tự nhiên của trí; người đi trên đạo này dừng nơi trí, thì cái tự nhiên của trí cũng dừng (Chú: Trong năm ấm đều dừng, cái tự khởi không còn khởi nữa). Tướng dừng thì cái tự nhiên của tướng cũng dừng."
Thu Lộ Tử nói: "Lành thay, lành thay! Người học điều này ắt sinh ra Nhất thiết trí (trí biết hết thảy). (Chú: Người đi đạo này dừng cái tâm ham muốn, tức biết những gì tâm tự khởi đều dừng lặng.)"
Thiện Nghiệp nói: "Đúng vậy, Bồ-tát học điều này thì sinh ra Nhất thiết tri. Vì sao? Vì đối với các pháp không có ra, không có sinh. Vì học như thế nên đạt được tòa ngồi của Phật. (Chú: Người học như thế ắt thoát ra khỏi sinh tử, thành Nhất thiết tri của Phật.)
Lại nữa, hiền giả vi diệu! Bồ-tát thực hành Minh độ vô cực, nếu hành nơi sắc thì là hành theo tưởng — nếu hành sắc có chiếm giữ (?) là hành theo tưởng, nếu hành sắc không chiếm giữ (?) là hành theo tưởng, nếu hành sắc khởi lên là hành theo tưởng, nếu hành sắc hư hoại là hành theo tưởng, nếu hành sắc diệt là hành theo tưởng, nếu hành sắc suy nghĩ là hành theo tưởng, nếu hành sắc là không là hành theo tưởng, nếu hành sắc chẳng phải thân là hành theo tưởng — thống, tưởng, hành, thức cũng như đã nói, đều là hành theo tưởng.
Nếu thức có ý 'cái này ta sẽ hành để được', hành nếu có cái này thì hành như thế, như thế chỉ là nghĩ đến hành (?) (Chú: Thầy nói: nói về sắc như vậy thì thống, tưởng, hành, thức cũng nói như sắc). Đạo này đối với Bồ-tát Đại sĩ là hành theo tưởng có được, không có thiện quyền phương tiện (cách khéo léo, linh hoạt để tu và độ người), nên là dừng lại đối với Minh độ vô cực. (Chú: Các chương trên đều là sinh tử trong ba cõi, không hợp với đạo đại trí Minh độ.)"
Thu Lộ Tử hỏi: "Bồ-tát hành như thế nào là hành không tưởng, không được, có thiện quyền phương tiện mà không dừng lại đối với Minh độ vô cực?"
Đáp: "Không hành sắc — không hành sắc chiếm giữ, không hành sắc khởi, không hành sắc hoại, không hành sắc diệt, không hành sắc tưởng, không hành sắc là không, không hành sắc chẳng phải thân — thống, tưởng, hành, thức cũng như đã nói; không có ý (Chú: Thầy nói: không dùng thức có biết để có tưởng này) 'ta sẽ được hành hạnh này'. Không có hạnh này, chỉ là hành đạo này.
Bồ-tát Đại sĩ hành như vậy là hành không tưởng, không được, có thiện quyền phương tiện mà không dừng lại đối với Minh độ vô cực. (Chú: Không dùng thức để biết có điều này tương ứng với Minh độ vô cực. Chương trên đây nói về hạnh không tưởng, không được.)
Lại nữa, Bồ-tát Đại sĩ hành Minh độ vô cực, đối với điều này không gần, là không hành cũng không hành gần (Chú: Thầy nói: Bồ-tát đối với năm ấm này, niệm không nương gần; không hành là không có gì để hành). Không hành không gần (Chú: Ý Bồ-tát là không gần hành, cũng không hành không gần, cho đó là chân thật) cũng không hành (Chú: cũng không hành như thế); đây không phải hành, đây không gần hành, đây không gần không hành, đây cũng không gần nơi hành, không hành nơi không gần, nơi không hành không phải hành nơi không gần (?) (Chú: Như vậy là nói việc của ý ở trên, cũng không lìa ý ở trên)."
Thu Lộ Tử hỏi: "Vì sao không gần?"
Thiện Nghiệp đáp: "Như các pháp không có chỗ gần, không từ đâu mà vượt qua, gọi đó là Bồ-tát Đại sĩ. (Chú: Không chấp hành cũng không đoạn dứt; hành là sinh tử, đoạn dứt là Nê-hoàn; giữ được cả hai ý này thì gọi là thông hiểu đặc biệt thiện quyền của Minh độ.) Định 'không vượt qua' của hết thảy các pháp (Chú: Như mười hai nhân duyên đều là không, như không có tưởng nào để gần, không bám không buộc, nên không có đạo nào để được), chỗ ấy rộng, chỗ hướng tới lớn, không có hạn lượng, hết thảy đệ tử và các bậc Duyên nhất giác không giữ nổi. Người hành định này mau được đạo Vô thượng chánh chân, không gì là không giác ngộ, nương theo ý chỉ thánh của Phật."
Thiện Nghiệp nói: "Bồ-tát Đại sĩ này đã được các Như Lai Chí Chân Đẳng Chánh Phật (danh hiệu của Phật: bậc chân thật tột cùng, giác ngộ chân chính bình đẳng) thời xưa thọ ký (báo trước rằng sẽ thành Phật), mới hành định này. Vị ấy nhận cái không thấy, lấy không thấy làm định; đối với định thì không biết 'ta nhận nó', 'ta đã định', 'ta nương vào định' (Chú: Thầy nói: Bồ-tát ở trong định không khởi suy tưởng). Vị ấy ở trong đó hết thảy đều không phân biệt rõ. (Chú: Không dùng ý để phân biệt rõ.)"
Thu Lộ Tử hỏi: "Thế nào là Bồ-tát được các Như Lai thời xưa thọ ký sẽ thành Phật? Vị ấy có thể thấy định, là người có định chăng? (Chú: Vị ấy là người đã được thọ ký, há có thể tự thấy ý mình định, cho là có định ư?)"
Đáp: "Không. Vì sao? Như người thiện nam ấy (Chú: người học kinh này chính là thiện nam) hành Minh độ vô cực thì chẳng phải không tưởng. Vì sao? Vì không có gì phân biệt (Chú: vì không có gì để phân biệt mà biết). Vì thế định ấy chẳng phải tưởng (Chú: chẳng phải tưởng của năm ấm), cũng chẳng phải không tưởng (Chú: có tưởng về ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp giúp tu thành đạo) và ba hoạt (?), không có tưởng thế tục)."
Phật dạy: "Lành thay, lành thay! Thiện Nghiệp nói về hạnh núi đầm, là biện tài bậc nhất; Bồ-tát Đại sĩ nên học theo điều này, học như thế là học Minh độ vô cực. (Chú: Người quyết đoán bằng trí biện luận, hỏi đến là đáp ngay, mọi việc đều sáng tỏ chân thật.)"
Thu Lộ Tử hỏi: "Phật dạy học như thế, người học đạo trí tuệ ấy là học pháp gì?"
Phật dạy: "Người học như thế là Bồ-tát không học pháp nào cả. Vì sao? Vì pháp này không có cái biết, cái rõ như kẻ phàm phu ngu chuyên bám chấp. (Chú: Thầy nói: biết nó, rõ nó tức là chuyên bám chấp.)"
Hỏi: "Phải dùng gì để rõ biết pháp này? (Chú: Hỏi thay cho người học: muốn thành Phật thì phải dùng gì để rõ biết điều này?)" Phật dạy: "Phải như không rõ. Không có gì để rõ biết, đó mới gọi là rõ (Chú: Không có gì để rõ mà định, đó là định). Kẻ phàm ngu vì chuyên bám chấp mà muốn rõ, nên thành ra không rõ.
Do không rõ mà bị vướng ở hai bờ (Chú: không ra khỏi sinh tử, không hiểu thanh tịnh, đó là hai bờ), không biết, không thấy, không rõ pháp đế (Chú: Đế là Tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ). Ý bám chấp hai bờ, không biết dục là khổ, không thấy được nguyên nhân để chứng (?), không rõ là có sự dứt hết, không đạt đến đạo thanh tịnh, nên gọi là không rõ), mà lại muốn nơi pháp
(Chú: Vì không được định vô tưởng nên khởi tưởng, muốn dùng tưởng mà được. Kinh Liễu Bản nói: "Làm việc phước thì thức về phước sinh ra." Người muốn đạo mà không được định thì đời đời nhận phước, há có thể mong thành Phật sao?),
từ pháp mà nghĩ ngợi ham muốn, chuyên bám chấp danh sắc (phần tinh thần và phần vật chất của con người). Vì chuyên bám chấp nên không biết pháp không dùng đến thông minh này; đã không biết, không thấy, lại cũng không suy nghĩ, không quán xét, không xem xét, nên rơi vào hàng ngu, bèn không có lòng tin, không hiểu, không dùng; vì thế gọi là phàm ngu chuyên bám chấp.
(Chú: "Từ pháp" thì pháp là pháp của tâm; thống, tưởng, hành, thức gọi là danh; đất, nước, lửa, gió gọi là sắc. Những kẻ chạy theo dục chuyên bám chấp năm ấm, tâm rong ruổi ba cõi, trôi lăn trong sinh tử, không nhổ được gốc rễ tà vạy nhơ bẩn. Kinh Pháp Cú nói: "Tâm là gốc của pháp, họa hay phúc đều do tâm làm ra; tai ương tội lỗi theo thức mà sinh." Bị năm ấm che lấp nên không thấy được pháp vô niệm (pháp không còn khởi niệm).
Pháp vô niệm, pháp không do thông minh mà có, là được định vô tưởng (?); thiện ác không như nhau (?); mười hai nhân duyên diệt, các căn (các giác quan) đều lặng, chán sinh tử, thần thức trở về nghỉ yên. Kinh Nhân Bản Thuần Chân nói: "Tâm vào Nê-hoàn, từ gốc vốn lặng lại càng lặng." Không hiểu bốn điều vô thường (bốn phép quán: vô thường, khổ, không, vô ngã), giữ ý chí mà bám vào cái không, đó là loại trời Không tưởng (cõi trời mà chúng sinh sống trong trạng thái không có tưởng, chưa phải giải thoát). Do đó lại trở về sinh tử, chịu khổ vô số.
Kinh Tuệ Ấn nói: "Nếu cho Nê-hoàn là pháp thường trụ, thì người có đại bi và bốn tâm bình đẳng lại trở làm loài sâu bọ bò lúc nhúc (?)." Ý nói người ấy không thể thấy cái không cũng là không, để vào chỗ Nê-hoàn vốn vắng lặng.)"
Thu Lộ Tử nói: "Tính ra Bồ-tát Đại sĩ học như vậy là không học Nhất thiết trí. (Chú: không khởi tưởng cầu các trí.)"
Phật dạy: "Đúng vậy! Học như vậy là không học Nhất thiết trí. Hiểu rõ như thế mới là học Nhất thiết trí (Chú: Hiểu rõ là không chấp, không đoạn, không khởi, không diệt), có thể sinh ra hết thảy pháp. (Chú: Tức là pháp của mười hai bộ kinh (toàn bộ lời Phật dạy, chia theo mười hai thể loại).)"
Thiện Nghiệp bạch: "Như lời Thế Tôn: 'Đó là người huyễn (người do ảo thuật hóa ra, không thật) học Nhất thiết trí.' Đã học Nhất thiết trí rồi mới sinh ra các pháp, nếu nói thẳng ra thì thế nào?"
Phật dạy: "Ta nhân đó mà hỏi ông, ông thấy thế nào thì cứ thế mà nói. (Chú: Thầy nói: 'thấy thế nào thì cứ nói', nghĩa như 'hãy nói điều ông biết'.)"
Đáp: "Rất hay."
Phật hỏi: "Thế nào, huyễn với sắc có khác nhau không?"
"Thưa không, bạch Thế Tôn!"
"Huyễn với thống, tưởng, hành, thức có khác nhau không?"
"Thưa không, bạch Thế Tôn! (Chú: Thế nào là biết tưởng ở kinh này, người hành cùng pháp này, ý ở nơi kinh này, người đã diệt năm ấm thịnh, người giữ năm ấm sinh tử mà thành đạo Bồ-tát — đều là câu hỏi "thế nào" (?).) Sắc như huyễn, thống, tưởng, hành, thức cũng như huyễn."
"Thế nào, Thiện Nghiệp! Rõ ràng trong đây có tưởng, có biết, lập hạnh trên năm ấm mà làm Bồ-tát chăng?"
Đáp: "Bồ-tát học như người huyễn; ở trong đây, cái giữ lấy như huyễn chính là năm ấm. Vì sao? Như Phật đã nói thức như huyễn. (Chú: Thiện Nghiệp nói lại lời Phật đã nghe trước đây, dẫn ra để ví cho nghĩa.) Như thức này, sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng vậy. Vì sao? Ý huyễn hóa thành ba cõi mà thôi. Như ba cõi, tức là sáu căn, tức là năm ấm."
Thu Lộ Tử hỏi: "Bồ-tát nghe điều này, có khỏi sinh lười biếng không?"
Phật dạy: "Nếu bị bạn xấu chi phối thì ắt sinh lười biếng; nếu được bạn tốt thì rốt cuộc không lười. (Chú: Nếu thức như huyễn thì sáu căn cũng như huyễn; do ý huyễn hóa ra mà có ba cõi.)"
Thiện Nghiệp bạch Phật: "Làm sao biết được bạn xấu của Bồ-tát?"
Phật dạy: "Người không ưa thích Minh độ vô cực, muốn bỏ đi, hoặc ưa hình tướng, chấp giữ ngu si, văn vẻ trau chuốt, trái với trí tuệ sâu xa này (Chú: Thầy nói: ngu là đã có tưởng; giữ lấy văn vẻ, chiếm giữ là tưởng mà nắm lấy), lại nói kinh đạo khác, nên biết đó là bạn xấu của Bồ-tát. (Chú: Người lành ưa Minh độ mà làm cho họ quay lưng lùi bỏ, lại nói cho họ kinh đạo khác, đó là bạn xấu.)"
Hỏi: "Thế nào là bạn tốt?"
Phật dạy: "Người chưa phát khởi Minh độ vô cực thì khuyên họ học, dạy bảo cho họ vào đạo này, chỉ ra hạnh tà, nói cái hại của tà: đây là hạnh tà, đây là cái hại của tà, khiến họ xa lìa; nên biết đó là bạn tốt có áo giáp thệ nguyện lớn của Bồ-tát Đại sĩ.
(Chú: Thệ nguyện lớn là Bồ-tát tự thề chịu đựng mọi khổ ở đời, nhất định thành Phật, cứu độ chúng sinh đến tận cùng, diệt mười hai nhân duyên, trở về bản vô. Áo giáp là khen đức hạnh cao; thấy được tội lỗi thường do đâu mà có (?); như tráng sĩ mặc giáp che thân giữ mạng, thế mạnh thắng địch, trước sau không sợ hãi. Bồ-tát bên trong trong sạch, thấy sáng suốt, dùng tám hạnh ngay thẳng (tám chánh đạo) mà chiến đấu với ý tà, phá tan năm giặc (năm thứ cướp mất điều lành của người tu, như năm ấm hay năm dục), nguyện cao mà giữ lấy quả Phật, không gì ngăn trở được, bèn thành Thế Tôn, nên gọi là áo giáp Pháp.)"
Lại hỏi: "Gọi người tu đạo là Bồ-tát, ý nghĩa của chữ ấy là thế nào?"
Phật dạy: "Gọi là Bồ-tát là người học hết thảy các pháp mà không vướng mắc; đã học không vướng mắc nên có thể sinh ra các pháp, vì thế gọi là Bồ-tát."
"Còn Đại sĩ, nghĩa là thế nào?"
Phật dạy: "Đại sĩ là người có thể tụ họp đại chúng thành một nhà, vì thế là Đại sĩ. (Chú: Bồ-tát ở trong ba cõi là bậc tôn quý lớn, như vua Kim luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng đức, có bánh xe vàng báu) tụ họp đại chúng, cảm hóa bằng đức, rồi bỏ ngôi vua làm Sa-môn (người xuất gia tu đạo), dẫn dắt bằng đạo lớn, chỉ cho chúng thấy cái xấu của dục, nên gọi là Đại sĩ.)"
Thu Lộ Tử nói: "Tôi cũng thích nói về nghĩa Đại sĩ: đối với các kiến chấp — thấy có thân, thấy có tính, thấy có mạng sống, thấy có người, thấy có trượng phu, thấy có, thấy không, thấy đoạn diệt, thấy thường còn — dứt được các kiến chấp lớn. Vì sao? Vì nói pháp tối thượng (Chú: Thầy nói: sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai lối thấy sai lầm của ngoại đạo thời Phật) chỉ là sự thấm đẫm của một kiến chấp (?)), vượt qua các kiến chấp và những thứ thấm đẫm trói buộc (?), vì thế là Đại sĩ. (Chú: Pháp là Phật pháp; dùng Phật pháp vượt qua sáu mươi hai kiến và bốn thứ thấm đẫm của tham dục, si mê (?) (những phiền não như dòng nước cuốn trôi, làm đắm chìm chúng sinh), nên gọi là vượt qua.)"
Thiện Nghiệp nói: "Đại sĩ là người như ý Nhất thiết tri, không đồng chí hướng với hàng đệ tử và Duyên nhất giác (Chú: như ý Phật, không ngang hàng với đệ tử và bậc Phật riêng (bậc tự giác ngộ riêng một mình, tức Duyên giác)), ở nơi kia mà không bám chấp. Vì sao? Vì ý biết hết, chất phác ngay thẳng, không có lậu (Chú: Ở nơi kia là ở trong sinh tử), không nhận, không diệt (Chú: Không nhận là không nhận năm ấm. Không diệt là không bỏ sinh tử để khởi tưởng cầu diệt), dùng ý biết hết mà chiếu sáng lớn cho Bồ-tát, vì thế là Đại sĩ. (Chú: Có thể giữ lời dạy Minh độ để soi sáng cho Bồ-tát.)"
Thu Lộ Tử hỏi: "Vì sao Bồ-tát Đại sĩ cũng biết hết cái kia mà ý không bám chấp?"
Thiện Nghiệp đáp: "Vì không có ý, nên đối với cái kia biết hết mà không bám chấp gì."
Hiền giả Mãn Từ Tử nói: "Tôi cũng thích nói về nghĩa Đại sĩ: người dẫn dắt người khác bước lên Đại thừa và có áo giáp thệ nguyện lớn, đó là Đại sĩ. (Chú: Thầy nói: có thể dùng kinh pháp dẫn dắt trời và người, khiến họ bước lên đạo Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu cứu độ tất cả chúng sinh) của Phật.)"
Thiện Nghiệp bạch Phật: "Thế nào gọi là áo giáp thệ nguyện lớn?"
Phật dạy: "Bồ-tát tự ràng buộc mình mà thề: 'Ta sẽ độ cho vô số người được diệt độ; đã độ vô lượng vô số người đều được Nê-hoàn, mà biết rằng không có pháp nào được diệt độ.' Vì sao? Ý của pháp là như vậy. Ví như nhà ảo thuật cùng đệ tử ảo thuật, ở ngã tư đường hóa ra một đám đông người, rồi đối với những người hóa ra ấy mà chém đầu. Ông nghĩ thế nào, kẻ ấy có giết ai không? Có ai chết không?"
"Thưa không, bạch Thế Tôn!"
"Như vậy đó, Thiện Nghiệp! Độ vô số người mà không có người nào được diệt độ. Bồ-tát nghe điều này mà không kinh sợ, không hoảng hốt, không đón nhận với lòng sợ hãi, không lay chuyển, không buông bỏ, không mỏi mệt, không buồn rầu, đó là có áo giáp thệ nguyện, có thể bước lên Đại thừa; nên lấy đó mà biết."
Mãn Từ Tử nói: "Tôi xét lời Phật, theo chỗ tôi hiểu, nên biết nghĩa này là không mặc giáp. Vì sao? Như Phật bảo Thiện Nghiệp: 'Không có ai tạo ra hết thảy pháp của Phật, không có ai làm thành các pháp, cũng không có ai tạo ra chúng sinh; nghĩa như vậy thì không có áo giáp thệ nguyện.'"
Thiện Nghiệp nói: "Không có gì để thắt buộc, Bồ-tát Đại sĩ là không có thệ nguyện lớn. Vì sao? Vì sắc, thống, tưởng, hành, thức không bám, không buộc, không cởi."
Thu Lộ Tử hỏi: "Thế nào là sắc, thống, tưởng, hành, thức mà nói không bám, không buộc, không cởi?"
Thiện Nghiệp đáp: "Vì sắc như người huyễn nên không bám, không buộc, không cởi. Thống, tưởng, hành, thức như người huyễn, nên không bám, không buộc, không cởi. Sắc vốn không có, nên không bám, không buộc, không cởi. Thống, tưởng, hành, thức vốn không có, nên không bám, không buộc, không cởi. Năm ấm như vậy, các pháp cũng thế. Vì thế điều Bồ-tát thề nguyện, là không có thệ nguyện.
(Chú: Thầy nói: hết thảy người là tự nhiên, không có ai tạo tác; như vậy sinh tử cũng là không, đạo pháp cũng là không. Như là không, thì không có ai từ trong sinh tử mà đến thành Phật; vì Phật là không, pháp là không, nên không có ai xuất ra hay diệt các pháp; vì gốc của mọi người vốn là không, nên cũng không có ai tạo tác chúng sinh.)"
Thiện Nghiệp hỏi: "Làm sao biết Bồ-tát đang bước lên Đại thừa (Chú: Thầy nói: Đại thừa là đạo lớn)? Thế nào là Đại thừa? Cỗ xe ấy khởi hành rồi dừng ở đâu? Ai dựng nên Đại thừa? Cỗ xe ấy từ đâu mà ra?"
Phật dạy: "Đại thừa là cỗ xe vô lượng, vì chúng sinh là vô lượng. (Chú: Ý pháp của Bồ-tát rộng lớn, chuyên chở vô lượng chúng sinh.) Vì sao? Các loài người là vô lượng, Bồ-tát vì họ mà sinh ý đại bi; dùng Đại thừa này, trụ lại, hướng về ba cõi (?), đạt Nhất thiết tri của bậc Thánh, mới dựng nên Đại thừa. Cỗ xe không từ đâu mà ra. Vì sao? Có sinh, có ra thì là hai pháp. Nếu không khởi, không đến, đối với các pháp không nắm được gì, thì đó là không sinh, không từ đâu mà ra."
Thiện Nghiệp nói: "Lớn thay cỗ xe này! Là chỗ tin cậy chân thật của trời và người, làm vua của các thế gian, sinh ra điều lành tối thượng (Chú: điều lành tối thượng là ánh sáng soi khắp). Cỗ xe ngang bằng hư không, rộng rãi như hư không, bao dung chúng sinh không có số lượng, thường dùng sự trống rỗng nhàn tĩnh mà cứu người không cùng tận, và tuyên bày khắp nơi, nên là Đại thừa.
Không thấy nó quay về, cũng không thấy nó ra đi. (Chú: Phật thường dùng tâm trống rỗng, nhàn tĩnh không bận việc; chúng sinh đến thì không trái ý họ; Đại sĩ cũng nên học như vậy.) Cỗ xe như thế không được từ lúc đầu, không được từ lúc cuối, cũng không được ở khoảng giữa (Chú: không được từ ý lúc đầu, cũng không được từ ý lúc giữa hay lúc cuối), bình đẳng đối với ba thời (?) (ở đây chỉ quá khứ, hiện tại, vị lai), nên là Đại thừa."
Phật dạy: "Đúng vậy, Thiện Nghiệp! Vì có thể đi trên cỗ xe này nên gọi là Bồ-tát Đại sĩ. (Chú: Ý đối với quá khứ, vị lai, hiện tại đều bình đẳng.)"
Thu Lộ Tử nói: "Phật mời hiền giả nói Minh độ vô cực, mà hiền giả lại nói về Đại thừa, có biết rõ điều đó không (?)? (Chú: Thầy nói: Phật vốn mời ngài nói Minh độ vô cực mà thôi, ngài lại nói cả chuyện Đại thừa, có nên biết điều này chăng? Thu Lộ Tử hỏi thay cho người không biết, để họ biết như vậy.)"
Thiện Nghiệp bạch Phật: "Con nói Minh độ vô cực, có lầm lỗi gì chăng?"
Phật dạy: "Không, vừa đúng chỗ thích đáng."
Thiện Nghiệp nói: "Bồ-tát Đại sĩ không gần ở lúc đầu, không gần ở lúc cuối, cũng không gần ở khoảng giữa (Chú: không có ý lúc đầu gần đạo, cũng không lúc cuối, không gần; không có tưởng về ba thời quá khứ, vị lai, hiện tại), sắc không có bờ, đạo không có bờ; thống, tưởng, hành, thức và đạo đều không có bờ; vì thế Bồ-tát không gần, không được, không biết, không rõ (Chú: Sắc sở dĩ không có bờ, không cùng tận, là vì tính của sắc vốn là không).
Sắc thì Bồ-tát không biết, không rõ, không đến, không được; thống, tưởng, hành, thức cũng như vậy (Chú: Sắc và Bồ-tát ở đây đều không có; biết thì tưởng nhỏ, không có rõ. Hiểu tưởng mà không giải được, ý ở trong đó, thì không thể được trí lớn; cùng nghĩa với "rõ", cũng cùng nghĩa với "được" (?)), tất cả hết thảy, đối với hết thảy (Chú: "Tất cả hết thảy" là nói tâm Bồ-tát; "đối với hết thảy" là nói pháp trị của sinh tử và pháp của đạo) đều không biết, không rõ, không đến, không được, thì sẽ vì Bồ-tát nào mà nói Minh độ vô cực?
Còn chẳng thấy Bồ-tát, thì cần gì thấy Minh độ vô cực? Bồ-tát chỉ là tên mà thôi, như 'ta' gọi là 'ta', không có gì để chuyên bám chấp. Ta là trống rỗng, không thể xét rõ. Ta đã không thể rõ, thì đạo sao có thể biết? Như vậy các pháp không có gì để chuyên bám chấp. Cái gì là sắc? Sắc không sinh, không bền chắc. Cái gì là thống, tưởng, hành, thức? Thức không sinh, không bền chắc.
Các pháp không sinh, không bền chắc; cái không chuyên bám, không bền chắc ấy chẳng phải pháp, cũng chẳng phải chẳng-pháp; hiểu rằng gốc vốn không có chủ, thì sẽ nói rằng chỗ này không biết, cũng không có chỗ khác, mà có thể được hạnh tu đạo của Bồ-tát (Chú: sinh tử cũng không có nơi chốn).
Như vậy, Thế Tôn! Người nghe lời này mà không kinh sợ, không hoảng hốt, không buông bỏ, không mỏi mệt, không buồn rầu; biết và hành như vậy thì Bồ-tát ấy có thể suy nghĩ về Minh độ vô cực. Vì sao? Khi hành kinh này, dùng pháp như thế mà quán kỹ đạo này, lúc ấy là không gần sắc. Không gần sắc là không thấy diệt.
Vì sao? Đối với sắc tự nhiên mà không khởi thì chẳng phải sắc; nếu sắc hao tổn thì cũng chẳng phải sắc; đến cũng không có cái ta hưng thịnh hay suy tàn. Đó là không có hai việc. Nếu cho sắc là ta, tức do đó mà có sắc của ta, đó là bày đặt tính toán sai lầm.
Khi quán thống, tưởng, hành, thức đúng như pháp thì không gần thức; đối với thức tự nhiên mà không khởi thì chẳng phải thức; nếu thức hao tổn thì cũng chẳng phải thức; đến cũng không có cái ta hưng thịnh hay suy tàn; đó là không có hai việc. Nếu cho thức là ta, tức do đó mà có thức của ta, đó là người bày đặt tính toán sai lầm. (Chú: Thầy nói: quán Minh độ là không khởi sắc, nên nói là không gần.)"
Thu Lộ Tử nói: "Tôi xét lời này, về nghĩa thì Bồ-tát không khởi gì cả. Nếu không khởi thì vì sao Bồ-tát làm hạnh gian khó, vì chúng sinh mà trải qua khổ vô lượng?"
Thiện Nghiệp đáp: "Tôi không thích Bồ-tát làm hạnh gian khó. Đại sĩ không có tưởng gian khó mà hành đạo. Vì sao? Người hành với tưởng gian nan khổ sở thì không thể làm lợi lớn cho vô lượng nhân dân (Chú: Thầy nói: đây là hàng đệ tử hành đến mỏi mệt, chán sinh tử, không thể dẫn dắt làm lợi cho mọi người, khiến họ được Nê-hoàn), vì thế nên có tưởng an ổn, dễ làm (Chú: nên tưởng là an ổn, không nên tưởng là khổ nhọc gian nan).
Đối với chúng sinh dựng lên tưởng như mẹ, như cha, như anh em, như chị em, như con trai, như con gái; nên sinh tưởng này mà hành đạo Bồ-tát, đối với mọi người coi như người thân của mình, dùng tưởng ấy mà dẫn dắt họ. (Chú: Người hành đạo Bồ-tát xem tất cả như năm hàng người thân ruột thịt, chỉ muốn đem an ổn mà dẫn dắt làm lợi, chẳng có tưởng si mê, tham luyến.)
Thấy chúng sinh như chính mình (Chú: nên nghĩ tất cả như thân mình), gom hết thảy vào thân mình, không phân trong ngoài (Chú: Bồ-tát gom hết thảy mà giữ trong tâm, đối với khắp thiên hạ không phân biệt người thân là trong, người xa là ngoài), sinh ra pháp tưởng, coi hết thảy đều là con của ta. Bồ-tát sẽ độ vô lượng chúng sinh chịu khổ này mà không có ý giận (Chú: pháp tưởng là thiện quyền và đại bi). Dù bị cắt xẻ thân hình, lòng cũng không uất hận, rốt cuộc không có tưởng khổ. Như lời hiền giả: 'Bồ-tát không khởi.' Vì không khởi nên là Bồ-tát."
Thu Lộ Tử hỏi: "Thế nào là Bồ-tát không khởi đối với pháp của người tu đạo? Đối với Nhất thiết tri? Đối với pháp Nhất thiết tri cũng giữ không khởi sao? (Chú: Pháp Nhất thiết tri là các kinh pháp của Phật.)"
Thiện Nghiệp đáp: "Đúng vậy! Đối với Phật pháp đều không khởi gì cả."
Hỏi: "Ở trong Phật pháp mà không khởi, thì đối với phàm phu và pháp của phàm phu cũng sẽ không khởi chăng?" Đáp: "Đúng vậy! Đối với pháp của phàm phu cũng không khởi gì cả."
Thu Lộ Tử hỏi: "Như vậy Bồ-tát đối với pháp của người tu đạo, từ Nhất thiết trí cho đến pháp phàm phu đều không khởi, thế là không gần, không khởi mà được Nhất thiết trí chăng? (Chú: Pháp phàm phu là pháp sinh tử. Đều không khởi là tưởng lặng yên. Gần là nắm giữ. Khởi là niệm sinh ra.)"
Thiện Nghiệp đáp: "Pháp không khởi thì không lấy sự muốn được làm điều cốt yếu. Niệm không khởi cũng chẳng có pháp nào (Chú: pháp không khởi là không có tưởng mong muốn được) để chọn lấy. Nói có người được thành Phật, tôi cho đó là tranh cãi. (Chú: Không có hai pháp, vì phải bỏ pháp (?). Thiện Nghiệp nói: các pháp đều là không, không làm, không được. Nay nói nắm lấy cái này là như vậy. Cho rằng có sinh tử, có người thành Phật, đó là đem ý pháp mà tranh cãi.)"
Hỏi: "Như thế là sao, phải từ pháp chưa sinh mà chọn lấy pháp đã sinh chăng (Chú: chọn là lấy đạo)? Pháp sinh tử đến được chăng? Pháp sinh đến được chăng? (Chú: Pháp sinh tử đến được đạo chăng? Pháp sẽ sinh, có pháp nào đến được đạo chăng? Đây là lời hỏi.)"
Đáp: "Thế nào là pháp sinh mà không sinh, còn pháp không sinh lại sinh? (Chú: Thiện Nghiệp muốn gỡ chỗ khó, nên trước hết vặn lại rằng: pháp sinh tử không khởi sao, còn pháp Nê-hoàn lại sinh ư?)"
Thu Lộ Tử nói: "Pháp không sinh là pháp không khởi. Ưa lời nói về pháp không khởi chăng? Đó lại là ưa lời nói về khởi. Như hiền giả ưa cái không cốt yếu của sự ắt không khởi (?)."
Thiện Nghiệp nói: "Đúng vậy, nên ưa cái không khởi, không cốt yếu. Điều hiền giả ưa, tôi cũng ưa nói."
Thu Lộ Tử nói: "Thiện Nghiệp làm Đô giảng (người chủ trì việc giảng, nêu và giải nghĩa kinh trong buổi thuyết pháp) về pháp là hơn hết, không ai bì kịp. Vì sao? Ở bất cứ chỗ nào được hỏi đều đáp tương ứng; ý pháp không lay động, lời nói đều vi diệu."
Đáp: "Đó là ý của pháp. Các đệ tử Phật được hỏi thì đáp, ý không lay động, là vì đối với hết thảy không nương tựa (?). (Chú: Thiện Nghiệp làm Đô giảng trong pháp thanh tịnh này; Thu Lộ Tử làm Đô giảng trong pháp không gì sánh được.)"
Thu Lộ Tử nói: "Lành thay, lành thay! Đó là biện tài tối thượng. Thế nào là Bồ-tát không nương tựa vào các pháp?"
Đáp: "Minh độ vô cực này chính là Bồ-tát không nương tựa vào các pháp. (Chú: Ý thường thanh tịnh, không ở trong những chỗ nương tựa của sinh tử.)"
Hỏi: "Không phải hoàn toàn nương theo kinh này, mà chỉ là không nương tựa các pháp sao?"
Đáp: "Hoàn toàn nương theo Minh độ vô cực, nên là không nương tựa vào các pháp. (Chú: Hỏi rằng: không còn tụng đọc, phụng sự, hành theo kinh này nữa, mà chỉ giữ một điều, không nương tựa sinh tử mà thôi sao?)
Bồ-tát ở nơi này như ở chỗ núi đá vuông không có phương hướng (?) (Chú: Khi Bồ-tát tu hành, dù ngồi trên tảng đá vuông cũng không nghĩ đá này yên ổn tốt đẹp, có thể ngồi lâu. Xưa Tỷ-khưu Phi Câu Liên ngồi dưới gốc cây bốn mươi năm mà không biết tên cây, vì ý không nương tựa vào cây), mà lặng lẽ nắm lấy cốt yếu của các pháp. Như không nắm lấy gì, đó là hành các pháp mà hành không nương tựa. (Chú: Lặng lẽ là định; dùng ý định mà học các điều cốt yếu, như không có tưởng đi hay ở.)
Nếu nói cho Bồ-tát sự hiểu biết sâu kín này mà họ không ngờ, không mong cầu, lại hiểu sâu, thì gọi là người biết hành, đã không dừng nghỉ niệm như vậy. (Chú: Không ngờ là pháp sâu. Không mong là không vì sự thanh tịnh của hạnh đạo mà làm nhơ ý mình, có điều mong cầu. Không dừng ý là đối với đạo không bỏ nghỉ dù chỉ trong khoảng búng ngón tay.)"
Thu Lộ Tử nói: "Nếu không dừng hạnh này là dừng niệm kia. Nếu dừng niệm kia là không dừng hạnh này. Như niệm và hạnh không dừng, đó gọi là thường hành bình đẳng, niệm bình đẳng.
(Chú: Thầy nói: dừng là ngưng. Bình đẳng là ngang bằng nhau. Nếu tinh tấn hành điều này thì là dừng niệm sinh tử; nếu dừng năm ấm, đó là tinh tấn hành pháp. Hạnh của Đại sĩ là đạo với sinh tử bình đẳng, sinh tử với đạo bình đẳng, pháp đều là không, nên gọi là bình đẳng. Hạnh bình đẳng là không bỏ chúng sinh mà vội lấy sự thanh tịnh vốn có cho riêng mình. Chịu khổ sinh tử mà dùng đạo lớn dẫn dắt làm lợi, khiến đạo Phật không dứt.)
Đã niệm bình đẳng, hành bình đẳng thì trong hết thảy người ắt thường có người nối tiếp hạnh này mà thành Khai sĩ (bậc khai mở đạo cho người, tức Bồ-tát) (Chú: nối là tiếp nối). Như vậy, chúng sinh cũng sẽ không dừng niệm này, hạnh này (Chú: chúng sinh cũng được ý pháp này). Vì sao? Người ta không nên bỏ niệm này. (Chú: Người ta không nên dừng bỏ niệm về đạo.)"
Thiện Nghiệp nói: "Lành thay, lành thay! Hiền giả khuyên giúp, nói ra lời cốt yếu này. Như lời hiền giả, hành bình đẳng, niệm bình đẳng giúp mọi người không bỏ hạnh này. Chúng sinh là tự nhiên, niệm cũng là tự nhiên, nên lấy đó mà biết. Chúng sinh rộng lớn, niệm cũng rộng lớn, nên lấy đó mà biết.
Chúng sinh không có chánh giác (giác ngộ chân chính) thì niệm không có chánh giác, hạnh cũng không có chánh giác, nên lấy đó mà biết. Hành và niệm như thế, tôi ưa Bồ-tát suy nghĩ, nhớ nghĩ hạnh này. (Chú: Chúng sinh linh diệu, trống không, rộng lớn, bao la không bờ bến, nên có thể dẫn dắt làm lợi, đưa lên đạo lớn này. Mọi người không thể tự chánh giác, thì nên dùng chánh giác mà mở cho họ tỉnh ngộ.)"
Kinh Minh Độ, quyển thứ nhất (hết).
Kinh Đại Minh Độ, quyển thứ hai
Cư sĩ Chi Khiêm, người nước Nguyệt Chi, sống ở nước Ngô phương Nam, dịch tại Lương Châu. · Phẩm Thiên Đế Thích hỏi
· Phẩm Trì (giữ gìn)
· Phẩm Công đức
· Phẩm Biến mưu minh tuệ (mưu khéo biến hóa và trí tuệ sáng suốt)
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video