Thiên kim dực phương (sách bổ sung cho bộ "Thiên kim phương", tức "Những phương thuốc đáng giá nghìn vàng"), Tôn Tư Mạc đời Đường soạn.
Lời tựa
Xét cho cùng, phép chữa bệnh bí truyền của các bậc thần y có chỗ sâu xa nhất hòa vào then chốt của Đạo (lẽ gốc của trời đất, muôn vật). Thuốc quý kết tụ linh khí, công dụng lớn lao thấm khắp cõi của bậc chân nhân (người tu luyện đắc đạo). Hiểu được cửa "huyền tẫn" (theo sách Lão Tử, là "con mái huyền diệu", cội nguồn sinh ra trời đất; trong phép dưỡng sinh chỉ chỗ then chốt của sự sống) (?) thì hiệu quả giữ được năm tháng, kéo dài tuổi thọ đã sâu. Nắm được thiên cơ (sự vận hành huyền diệu của tự nhiên trong thân người) như cầm cương, cầm roi điều khiển ngựa, thì công đức giữ trọn sự sống là lớn.
Xét chuyện Viêm Nông (tức Thần Nông, vị vua thời thượng cổ tương truyền nếm thử cây cỏ để tìm thuốc) trong sử sách (?), thấy ngài nhờ thần Thái Nhất (vị thần tối cao, cũng chỉ cái nguyên khí ban đầu) mà gọi hồn phách trở về. Soi Hiên Viên Hoàng Đế (vị vua thời thượng cổ, tương truyền là ông tổ nghề y) qua sách vở để lại, thấy ngài thờ Kỳ Bá (vị thầy thuốc bề tôi của Hoàng Đế) làm thầy mà làm sáng tỏ sức thuốc. Vì thế công lao nếm vị thuốc vang dậy khắp trời đất, lời dạy về cách khám xét thân thể truyền khắp thế gian. Nghề y từ đó mà khởi nguồn, ý nghĩa của việc chữa bệnh theo thời cũng đặt nền từ đây.
Cũng có người chí hướng ở việc lớn, như Cao Mật (tức vua Vũ nhà Hạ, từng được phong ở đất Cao Mật) hỏi về phép thuật trong sách "Tử văn" (sách tiên đạo viết bằng chữ màu tía). Lại có người lo trước việc xa, như Bá Dương (tức Lão Tử) truyền lại kinh sách chép trong sách ngọc. Đem tuổi thọ ấy mà sánh với trời đất, đâu chỉ là khó già; đem tuổi ấy mà sánh với rùa, với hạc, đâu chỉ là trừ được bệnh tật (?). Đó chính là dùng cái chân thật của Đạo lớn để giữ gìn thân mình, nói chính là điều này vậy.
Còn như nghề cứu giúp muôn loài có linh tính, mạng sống treo cả vào đó, thì có Việt Nhân (tức Biển Thước, danh y thời Chiến Quốc) nhìn thấu tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể: tạng là tim, gan, tỳ, phổi, thận; phủ là dạ dày, ruột, mật, bàng quang…), Tần Hòa (thầy thuốc tên Hòa ở nước Tần, thời Xuân Thu) hiểu thấu bệnh đến tận cao hoang (vùng nằm giữa tim và cơ hoành, nơi thuốc và kim châm khó đến được, bệnh ở đó coi như không chữa nổi), Trọng Cảnh (tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) xem sắc mặt mà nghiệm ra bệnh ở lông mày, Nguyên Hóa (tức Hoa Đà, danh y cuối đời Hán) mổ ruột, rửa dạ dày. Những người ấy đều nối gót nhau, như xe chạy song song, dấu chân chồng lên dấu chân; suy nghĩ chứa đựng cái diệu đến mức nhập thần; đi đến cùng các biến hóa, dò tận chỗ sâu kín, tinh xảo vượt hẳn mọi tài khéo đương thời. Nghề thuốc đời Tấn, đời Tống đã không có người nối tiếp, còn y thuật đời Tề, đời Lương thì có gì đáng nói.
Nói về chữ "y" (chữa bệnh), thực ra nó chính là "ý" (suy xét, nghĩ ngợi). Vốn là phải đặt tinh thần vào giữa lòng và tay, dùng ý mà phân tích đến từng mảy lông, từng mũi kim. Khi trong lòng đã lĩnh hội được thì miệng không nói ra được; chỗ quy luật nằm ở đâu thì lời không giảng cho rõ được. Như vậy thì tam bộ cửu hậu (phép bắt mạch chia thân thể thành ba bộ trên, giữa, dưới, mỗi bộ có ba chỗ xem mạch, cộng là chín chỗ) chính là then chốt của kinh lạc (hệ thống các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể). Khí thiếu hay thần thừa (tình trạng hư hay thực của khí và tinh thần trong người bệnh) cũng là trục then chốt của việc châm kim. Huống chi thầy thuốc giỏi thì quý ở chỗ xét tiếng nói và sắc mặt, thầy thuốc bậc thần thì xét sâu từ lúc bệnh mới nhú mầm. Trong lòng cân nhắc đến từng li từng tí, đâu cần nhờ đến cái cân treo để kiểm nghiệm; nhanh nhạy như lẫy nỏ vừa bật, không chậm trễ dù chỉ bằng một sợi tóc. Nếu không phải người tinh tường bậc nhất thiên hạ thì ai có thể dự vào việc này? Vì thế các vua đời trước khắc nó vào bảng ngọc, các bậc thánh xưa cất nó trong hòm vàng, há chẳng phải vì nó gom chứa Đạo tột cùng, bao trọn lẽ chân thật của việc nuôi dưỡng sự sống (?) đó sao?
Tôi thuở nhỏ trí kém, không được nghe biết gì; đến lúc già cũng chẳng nên được gì. Tài không bằng Công Cán (tức Lưu Trinh, văn sĩ cuối đời Hán, từng mắc bệnh lâu năm), mà sớm mắc bệnh nặng; đức không bằng Sĩ An (tức Hoàng Phủ Mật, học giả đời Tấn, vì mắc bệnh mà tự học nghề thuốc), mà sớm vướng bệnh lâu ngày khó khỏi (?). Vì thế từ năm mười lăm tuổi (tuổi dốc chí vào việc học, theo lời Khổng Tử), tôi đã bỏ ra trăm lạng vàng để theo đuổi sách thuốc; đến tuổi già vẫn tận dụng "ba lúc rảnh" (đêm khuya, mùa đông, ngày mưa) để chăm chỉ nghiên cứu thuốc men. Tôi chọn lọc sách vở của ông Hoa (tức Hoa Đà), các thuật khác lạ đều được xem qua; thu lấy sách "Ngọc hàm" của Cát sinh (tức Cát Hồng, nhà đạo học và y học đời Tấn), các phương thuốc lạ đều gom đủ.
Tôi thường cho rằng sự sống là đức lớn của lưỡng nghi (trời và đất, cũng tức là âm và dương), còn con người là khí tinh túy của ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, theo quan niệm xưa cấu thành và chi phối muôn vật). Khí biến hóa thì con người được sinh ra; con người nhờ bẩm thụ khí mà tồn tại. Đức hòa hợp thì muôn vật sinh thành; vì vậy sự sống được gọi là đức mà đứng vững. Đã biết rằng đời sống không đến với ta lần thứ hai, con người ở giữa muôn vật là loài linh thiêng nhất, vậy há có thể mang tấm lòng linh mà bỏ thiếu việc nuôi dưỡng cội nguồn tính mạng của mình (?).
Vì thế tôi tra xét những điều thần bí, tìm tòi sâu xa xưa nay, soạn một bộ sách thuốc gọi là "Thiên kim", có thể dùng để cứu giúp người đời, giữ gìn sức khỏe, có thể xét đến chỗ nhỏ nhặt nhất, hiểu đến tận cùng bản tính. Nhưng vẫn còn sợ rằng như núi Thái Sơn sừng sững trước mắt thì ắt không thấy được đầu sợi lông thú mùa thu; như sấm sét vang bên tai thì có khi sót mất tiếng ngọc, tiếng đá khẽ chạm (ý nói chú ý vào cái lớn thì dễ bỏ sót cái nhỏ). Cho nên tôi soạn thêm ba mươi quyển "Phương dực" (phần cánh bổ trợ cho sách thuốc), cùng với sách trước hợp thành học thuyết của một nhà. Ví như các bộ phận của bánh xe (?) giúp đỡ lẫn nhau thì xoay vần không bờ bến; như đôi cánh cùng vỗ mà bay thì cưỡi gió xoáy lên cao không lường được.
Huống chi đạo lý của Kinh Dịch sâu xa, Khổng Tuyên (tức Khổng Tử, được truy phong tước hiệu có chữ "Tuyên") đã viết lời "Thập dực" (mười thiên giải thích, như mười chiếc cánh của Kinh Dịch); sách Thái Huyền sâu kín, Lục Tích (học giả nước Ngô thời Tam Quốc) đã thêm phần thuyết giải gọi là "Huyền dực" (?). Có lẽ tôi cũng noi theo nghĩa ấy mà đặt tên cho sách thuốc này. Để lại cho con cháu, mãi mãi làm lời dạy trong nhà. Tuy chưa thể sánh với lời Biển Thước luận bệnh cùng quan Trung thứ tử, chưa thể sánh với sự thấm nhuần của nước "thượng trì" (nước sương, nước mưa chưa chạm đất; tương truyền Biển Thước uống thứ nước này mà nhìn thấu được tạng phủ người bệnh), nhưng cũng đủ để hướng đến chỗ xa, dò đến chỗ sâu, làm kẻ tìm đến cửa, gõ vào then cửa của nghề y. Nếu được bậc quân tử xem qua, mong rằng sẽ hiểu được chí hướng của tôi.
Lời tựa viết sau khi hiệu đính sách "Thiên kim dực phương"
Những bệnh nguy cấp nhất có ba loại: một là thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh và tà khí từ bên ngoài, gồm các chứng sốt cấp tính), hai là trúng phong (bệnh đột ngột ngã quỵ, méo miệng, liệt nửa người…, xưa cho là do "gió độc" xâm nhập), ba là sang ung (mụn nhọt, ung nhọt sưng mưng mủ). Những loại bệnh ấy (nguyên văn ghi "hai loại") (?), nếu chữa không sớm hoặc chữa không đúng bệnh thì đều chết ngay, chưa kịp quay gót. Ông Tôn soạn "Thiên kim phương", trong đó phần trúng phong và ung nhọt có thể nói là tinh tường tột bậc, còn riêng mục thương hàn thì đều gom các thứ thang, tán, cao, hoàn (thuốc sắc, thuốc bột, thuốc cao, thuốc viên) theo từng loại mà thành thiên, e rằng chưa được tường tận.
Ông lại soạn ba mươi quyển "Thiên kim dực", phần bàn luận về phương pháp đã thấy trong "Thiên kim" đến năm, sáu phần mười. Riêng về thương hàn, ông cho rằng thang thuốc của các thầy thuốc lớn tuy được dùng rộng rãi nhưng trăm lần không hiệu nghiệm được một, bèn chuyên lấy lời luận của Trọng Cảnh, đem các phương thuốc và chứng bệnh thuộc Thái dương (kinh đầu tiên trong sáu kinh, ứng với giai đoạn đầu của bệnh thương hàn khi bệnh còn ở phần ngoài cơ thể) xếp theo từng loại kèm với nhau. Gồm các phần: tam âm tam dương (sáu kinh Thái dương, Dương minh, Thiếu dương, Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm, tức sáu tầng, sáu giai đoạn phát triển của bệnh thương hàn), những điều nên làm và nên kiêng, hoắc loạn (bệnh vừa nôn vừa tả dữ dội), các chứng sau khi đã dùng phép phát hãn (làm cho ra mồ hôi), thổ (làm cho nôn) và hạ (tẩy xổ), âm dịch (bệnh phát ra do giao hợp với người vừa khỏi bệnh thương hàn), lao phục (bệnh tái phát vì làm lụng quá sức khi mới khỏi), cộng thành mười sáu thiên, chia làm hai quyển thượng và hạ, cũng là một ý mới mẻ trong thời ấy. Đây là phần bổ trợ sâu sắc nhất cho sách "Thiên kim".
Rồi ông viết lời luận rằng: "Bệnh thương hàn, bệnh sốt nóng có từ xưa, các bậc hiền tài sáng suốt đã nhiều lần tìm cách phòng chống. Đến Trọng Cảnh thì riêng có công phu như thần, suy ngẫm ý chỉ của ông thì không sao lường được chỗ tột cùng."
Qua đó đủ thấy tấm lòng ông Tôn tôn kính Trọng Cảnh và coi ông như bậc thần. Hai bộ sách này soi sáng cho nhau như mặt ngoài với mặt trong, tỉ mỉ, tường tận đến cực điểm, không điều gì là không đầy đủ. Đời lại truyền một sách gọi là "Thiên kim tủy", xem văn ý thì hoàn toàn không phải do ông Tôn viết, chỉ là kẻ thích bày chuyện làm ra mà thôi. Vương Đạo (?) soạn sách "Ngoại đài bí yếu phương", ghi rõ xuất xứ của từng phương, cũng không thấy nhắc đến sách ấy. Sách ấy dường như ra đời vào cuối đời Đường (?), người học rộng hiểu sâu chớ cho đó là sách của nhà họ Tôn.
Còn như việc phối thuốc nên dùng sống hay đã làm chín, cách bào chế (sao, nướng, nung… để thay đổi tính chất vị thuốc), liều lượng tính bằng phân, lạng (đơn vị cân) và thăng, đấu (đơn vị đong), đều đã chép trong phần Phàm lệ (những quy định chung ở đầu sách) của sách "Thiên kim", ở đây không chép lại nữa.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video