Thiên 3 — Loại 3 — Hoán ngân: lừa tráo bạc

 Loại thứ ba: Lừa đảo khi đổi bạc

 Dùng thỏi bạc giả đánh tráo lấy bạc thật

 Tôn Thao là một người khách buôn ở phủ Tuyền Châu, tính tình thật thà, có phong thái của bậc người trên đáng kính. Ông mang theo hơn một trăm lạng bạc lên Nam Kinh mua vải, đi dọc vùng núi rồi đi nhờ thuyền.

 Bất ngờ gặp một tên lừa đảo tên là Uông Đình Lan, giả xưng là người phủ Hưng Hóa, giọng quê nghe cũng gần giống. Hắn đi chung thuyền với Tôn mấy ngày, trò chuyện rất vui vẻ, dần biết Tôn (?) (nguyên văn chép là "Phan", có lẽ chép nhầm) là người chất phác, có thể lừa được.

 Hắn bèn nói rằng hắn sẽ lên bờ ở □□ (chữ mất) Vu Hồ để mua hàng, mà trên thuyền hắn chưa nấu đúc bạc ra, chỉ có một thỏi bạc "tế ti" (loại bạc ròng thượng hạng, trên mặt có vân mịn như sợi tơ) nặng mười hai lạng. Nếu có bạc vụn tiện dùng để đổi thì hay quá. Ý hắn là muốn đổi với Tôn.

 Tôn bèn xin xem. Uông vui vẻ lấy bạc thật ra. Tôn cầm lấy, nói: "Đúng là bạc tế ti có vân hoa vàng." Uông muốn khoe là bạc thật, nên từ tay Tôn đem chuyền cho khắp các khách trên thuyền xem, hỏi có tốt không. Ai cũng nói là bạc tế ti.

 Nhân trên thuyền sẵn có bút nghiên, Uông khẽ cười nhạt, viết lên thỏi bạc chữ "đủ mười hai lạng" ở chỗ đáy có lỗ rỗ như tổ ong của thỏi bạc. Tôn nghĩ bụng người này khinh suất, có bạc thì cần gì phải bày trò như thế, nên khẽ nói với Uông: "Người đi xa nên cẩn thận một chút." Uông đáp: "Không sao."

 Tôn bèn hỏi muốn đổi quy ra bao nhiêu. Uông nói: "Tôi chỉ mua lặt vặt hàng tạp hóa, cứ theo chất bạc của anh mà định giá quy đổi là được." Tôn bèn lấy ra những thỏi bạc nhỏ nặng tám, chín đồng cân mỗi thỏi, độ tuổi (tỷ lệ bạc nguyên chất) chỉ chừng chín mươi mốt, chín mươi hai phần trăm.

 Uông xem rồi mừng rỡ nói: "Bạc này nấu đúc đạt chín mươi tư, chín mươi lăm phần trăm phải không? Thỏi nào cũng đều như thế thì tốt rồi." Đó là vì Uông cố tình định giá cao chất bạc của Tôn, khiến Tôn vui lòng đổi.

 Tôn lấy cân thăng bằng ra cân hai bên cho khớp, tính quy đổi rõ ràng. Uông liền lấy trong hòm ra giấy bông trắng, trước mặt Tôn gói thành hai gói.

 Uông giả vờ đứng dậy, quay người một vòng, cố ý làm như nhầm mà thu gói bạc gốc vào tay áo, nói: "Gói này là của tôi rồi." Tôn nói: "Không phải, gói này mới là của anh." Uông liền tráo ra thỏi bạc giả, cũng gói bằng giấy bông giống hệt gói bạc thật, đưa cho Tôn cất.

 Tôn cầm lấy, cũng hé gói ra xem rồi gói chặt lại, thấy chữ viết trên bạc không khác gì, nên chẳng suy xét kỹ, liền khóa niêm vào trong rương. Chốc lát sau, Uông lên bờ từ biệt.

 Tôn đi một mạch đến Nam Kinh, lấy thỏi bạc ấy ra, thì ra là thỏi thiếc, hối hận cũng không kịp nữa, bấy giờ mới biết bị hắn tráo gói lừa mất.

 Lời bàn: Tôn Thao là người chất phác. Lúc xem bạc ông chỉ cho rằng kẻ kia khinh suất, mà không biết rằng chỗ khinh suất của người ấy chính là cố ý làm như vậy, để người ta không nghi ngờ, sau này mới dễ dùng bạc giả.

 Nếu không thì sau khi đổi xong, có người bên cạnh cầm lên xem, chẳng phải lộ mưu sao? Cho nên hắn ngồi trên thuyền cười nhạt, viết chữ lên bạc làm dấu, chẳng qua là mưu làm hoa mắt người ta, để về sau không ai xem xét kỹ lại nữa.

 Có người hỏi: "Giả sử lúc gói bạc, Tôn cầm ngay bạc thật vào tay, rồi mới để Uông nhận bạc của mình, thì Uông chẳng làm gì được ư?" Đáp: "Tuy vậy, bọn lừa đảo ấy có trăm phương nghìn kế, dù có cầm được bạc thật trong tay, chúng vẫn có cách khác để lừa lấy. Chỉ cần mỗi người giữ đúng bổn phận, dùng tiền của mình, đừng ham lợi nhỏ, thì sẽ không mắc bẫy."

 Đạo sĩ đánh tráo vàng trên thuyền

 Giám sinh họ Bí (học trò Quốc Tử Giám) học ở Nam giám (Quốc Tử Giám đặt tại Nam Kinh), mãn hạn sắp về quê, muốn đổi vài chục lạng vàng tốt mang về tặng vợ và thiếp, coi như món quà quý từ phương xa.

 Giám sinh họ Đặng cùng quê can rằng: "Người đổi vàng ở kinh thành nhiều lần bị bọn lừa đảo dùng thỏi đồng đánh tráo mất. Vàng chẳng phải thứ cần gấp, việc gì phải đổi ở đây." Bí nói: "Ở kinh thành mới có vàng tốt. Nếu có tên lừa đảo nào lừa được tôi, thì tôi cũng phục tài hắn."

 Trong mấy ngày, Bí đổi được hơn mười lạng vàng, đều theo chất vàng mà mua bán, toàn là vàng tốt.

 Sau có một gã trai trẻ mang một thỏi vàng nặng mười hai lạng đến đổi. Bí cầm xem, thấy gần như vàng đủ tuổi, hỏi đổi theo giá nào. Gã trai trẻ nói: "Một vị quan ở quê sai tôi đi đổi, muốn đổi theo giá năm (một lạng vàng lấy năm lạng bạc)."

 Bí đưa cho Đặng xem. Vàng này đáng giá đổi sáu, mà đổi năm thì là giá phải chăng lắm rồi.

 Đặng xem rồi nói: "Quả là tốt. Có thể cân rõ thỏi vàng này rồi cất ngay đi, đừng để qua tay hắn nữa." Rồi cân sáu mươi lạng bạc trả cho hắn. Bí làm theo, cất thỏi vàng trước rồi mới trả bạc.

 Gã trai trẻ không xoay xở được gì, đành nhận bạc ra về. Gặp cha, hắn kể rằng hai giám sinh phòng bị như vậy, không thể đánh tráo được.

 Người cha giậm chân nói: "Cả cơ nghiệp nhà ta ở đó, đem vốn liếng dâng cho người ta rồi, lấy gì mà sống? Mau đi dò xem giám sinh ấy bao giờ về."

 Gã về báo rằng họ đã thuê thuyền xong, hẹn ngày nào đó sẽ lên thuyền. Việc dò xét đã chắc chắn.

 Đến ngày ấy, hai giám sinh lên thuyền ngồi yên chỗ. Lão lừa đảo cải trang làm một đạo sĩ, áo mũ sạch sẽ, cũng đến xin đi nhờ thuyền. Người lái thuyền cho lão lên, cùng ngồi chung trò chuyện.

 Đạo sĩ ăn nói ung dung, đôi khi kể đến chuyện quan lại, dân chúng ở kinh thành, chuyện gì cũng rành rẽ. Hai giám sinh cùng những người đi chung thuyền đều thích trò chuyện với lão.

 Hai ngày sau, lúc gần tối, đạo sĩ cố ý nhắc đến cách phân biệt ngọc trai, ngọc quý, đồ báu, mọi người bàn tán một hồi. Lại nói sang chuyện phân biệt vàng, lão bảo về khoản này lão còn phân biệt giỏi hơn.

 Giám sinh Bí nhân đó khoe rằng mình ở kinh đổi được một thỏi vàng đủ tuổi, giá đổi lại rẻ. Trong đám người có kẻ xin xem để đoán tuổi vàng, Bí muốn khoe khoang, lấy ra chuyền cho mọi người xem, ai cũng khen vàng tốt, tỏ vẻ thèm muốn.

 Mọi người xem khắp lượt xong, lúc ấy trời đã dần tối, bèn trả lại cho Bí. Khi Bí sắp cất vào hòm, đạo sĩ cũng nói: "Xin cho mượn xem." Lão cầm lấy xem qua, nói: "Quả là vàng thật tốt." Rồi tiện tay trả lại ngay, lại nói sang chuyện mới khác.

 Giám sinh Bí cất vàng đi, cơm tối đã chín, mọi người tản ra ăn. Hôm sau, đạo sĩ trả tiền đi thuyền cho người lái thuyền, từ biệt mọi người rồi lên bờ đi mất.

 Giám sinh Bí về nhà đem vàng chia tặng vợ và thiếp. Mấy ngày sau gọi thợ đến làm vòng tay, trâm hoa. Trước hết lấy những thỏi vàng nhỏ ra làm, thợ đều khen vàng tốt.

 Bí khoe: "Ta còn đổi được một thỏi mười hai lạng, còn tốt hơn nữa." Thợ nói: "Vàng thỏi lớn thì ở kinh thành bọn lừa đảo hay dùng thỏi đồng đánh tráo người ta." Bí nói: "Lấy ra cho ngươi xem, có tên lừa đảo nào lừa được ta chứ." Thợ cầm lấy, cười nói: "Đúng là thỏi đồng rồi."

 Bí lấy làm lạ, vội lấy lại xem, nói: "Quả là đồng thật. Ta đã đưa Đặng tướng công xem, chắc chắn là vàng thượng hạng, lại đưa những người cùng thuyền xem, ai cũng bảo là vàng tốt, sao tất cả đều bị lừa được?"

 Bỗng chợt tỉnh ngộ, nói: "Ôi! Phải rồi. Người xem cuối cùng là một đạo sĩ, lúc trả lại trời đã gần tối, ta chưa kịp xem lại, liền cất vào hòm, chính lúc ấy đã bị tráo mất.

 Đạo sĩ ấy sao lại có được thỏi đồng giống hệt đến thế, lại sẵn trong tay từ trước, nên đánh tráo dễ dàng như vậy. Ta đoán gã trai trẻ đổi vàng ở kinh chính là con của lão lừa đảo. Lúc đổi, hắn không tráo được, nên lão mới đi nhờ thuyền để tráo lấy về."

 Lời bàn: Cha con lão lừa đảo lừa lấy vàng của giám sinh Bí, người ta bảo tên lừa đảo ấy thật là tay cao thủ. Ta nói: "Không phải vậy.

 Giả như giám sinh Bí cất giấu kín đáo, không để lộ ra, thì lão lừa đảo dù có mưu kế thần diệu như Gia Cát Lượng (quân sư nổi tiếng mưu trí thời Tam Quốc), trí tuệ tài tình như Trang Chu (nhà tư tưởng thời Chiến Quốc), làm sao có thể đụng tới vàng mà dòm ngó được, lấy gì mà đánh tráo?

 Cho nên lỗi là ở giám sinh Bí: khoe khoang phô trương, tức là tự rước lấy việc bị lừa vậy. Than ôi!"

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video