Thiên 0 — Lời tựa và tổng mục lục

 # Ngũ hành đại nghĩa (Ý nghĩa lớn của Ngũ hành)

 Sách "Ngũ hành đại nghĩa", (đời Tùy) Tiêu Cát soạn.

 Lời tựa sách Ngũ hành đại nghĩa

 Thượng nghi đồng tam ti (tước hàm danh dự bậc cao đời Tùy, người mang hàm này được hưởng nghi lễ ngang với Tam ti, tức ba chức quan cao nhất là Thái úy, Tư đồ, Tư không), Thành Dương quận khai quốc công (tước Công được phong đất ở quận Thành Dương) Tiêu Cát soạn.

 Ngũ hành (năm hành Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy, tức gỗ, lửa, đất, kim loại, nước; người xưa coi đó là năm loại khí, năm chất căn bản tạo nên và vận hành mọi vật) là cội nguồn của trời đất sinh hóa, là chỗ dựa để luân thường của con người bắt đầu. Muôn loài nhờ nó mà biến đổi, trăm thần linh nhờ nó mà cảm ứng thông suốt với nhau. Ngũ hành gốc ở âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của vũ trụ: âm là tối, lạnh, tĩnh, mềm; dương là sáng, nóng, động, cứng), rồi tản ra thành tinh khí và hình tượng. Nó trùm khắp trời đất, trải tới tận cõi khuất (cõi quỷ thần, người chết) và cõi sáng (cõi người sống).

 Tý, Ngọ, Mão, Dậu làm đường dọc, đường ngang (Tý, Ngọ, Mão, Dậu là bốn trong mười hai địa chi, tức mười hai ký hiệu dùng ghi phương hướng và thời gian; Tý–Ngọ chỉ trục Bắc–Nam, Mão–Dậu chỉ trục Đông–Tây). Bát phong (gió của tám phương) và Lục luật (sáu luật dương trong âm nhạc cổ, tức sáu ống chuẩn dùng để định cao độ âm thanh) làm giềng mối. Vì thế trời có năm độ (?) (đường vận hành của năm hành tinh) để bày ra hiện tượng; đất có năm vật liệu (gỗ, lửa, đất, kim loại, nước) để con người dùng; người có Ngũ thường (năm đức thường hằng: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) để tỏ ra đức hạnh. Muôn vật la liệt, đều lấy số năm làm chuẩn mực; vượt quá năm thì số biến đổi. Thật là nhờ năm khí mà bốn mùa được điều hòa, trăm loài được thai nghén nuôi lớn, muôn vật được nhào nặn đúc thành.

 Nếu làm điều thiện thì năm đức vận hành thuận lợi, ba bậc thiêng liêng (trời, đất, người) đều rực sáng; nếu làm điều ác thì chín việc lớn (Cửu công: sáu thứ của cải là nước, lửa, kim, gỗ, đất, lúa, cùng ba việc là sửa đức, làm lợi cho dân, làm cho đời sống dân sung túc) không được sửa sang (?), sáu loại khí độc hại gây tai biến thay nhau nổi dậy. Truy từ gốc đến ngọn, người ta vẫn không xét cho cùng được những mầm mống, điềm báo. Vì vậy thánh nhân thấu hiểu sự việc từ khi nó chưa bắt đầu, nên đặt ra lời để nắm bắt hình tượng (như dùng cái nơm để bắt cá), lập ra hình tượng để làm rõ sự việc. Sự việc đã hiện ra rõ ràng thì có thể dựa vào hình tượng mà biết. Hình tượng thì sinh sôi; sinh sôi nên sinh ra số. Số thì có thể ghi chép, tượng thì có thể hình dung. Có thể hình dung, có thể ghi chép, nên cái lý của nó có thể mượn mà biết được. Mượn mà biết được, ấy chính là bói rùa và bói cỏ thi (bói rùa: hơ nóng mai rùa rồi xem vết nứt; bói cỏ thi: đếm các cọng cỏ thi để lập quẻ theo Kinh Dịch). Bói rùa thuộc về tượng, nên lấy ngày (tức thiên can, mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý dùng ghi ngày) làm gốc của ngũ hành. Bói cỏ thi thuộc về số, nên lấy thần (tức địa chi, mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi) làm chủ của ngũ hành.

 Như sao Sâm, sao Thần lúc ẩn lúc hiện, mặt trời mặt trăng lúc đầy lúc vơi, sấm động, cầu vồng hiện, mây bay, mưa rưới: đó là tượng của trời. Hai mươi tám xá (hai mươi tám chòm sao chia quanh vòng trời, coi như hai mươi tám chỗ "trọ" của mặt trăng, còn gọi là Nhị thập bát tú), các "quan" trong và ngoài (các chòm sao được đặt tên theo chức quan), Thất diệu (bảy vì sáng: mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh), Tam quang (ba thứ sáng: mặt trời, mặt trăng, các vì sao), sự chia vùng trời ứng với các vùng đất, và vị trí hằng năm của sao Tuế (sao Mộc) trên vòng trời: đó là số của trời. Núi sông, nước và cạn, cao thấp, bằng phẳng và trũng, núi lớn trấn giữ, sông lớn chảy thông, gió xoay vần, sương bốc hơi: đó là tượng của đất. Tám cõi xa tận cùng, bốn biển, ba sông, năm hồ, chín châu, trăm quận, nghìn dặm, vạn khoảnh ruộng: đó là số của đất. Lễ để tiết chế việc làm, nhạc để hòa lòng người, tước vị được biểu dương bằng cờ hiệu, hình phạt để sửa người ta thành tốt: đó là tượng của người. Trăm quan để cai trị, muôn dân nhờ đó mà đứng vững, bốn điều dạy (văn chương, đức hạnh, lòng trung, chữ tín) để trau dồi việc văn, bảy đức của việc võ (cấm bạo ngược, dẹp binh đao, giữ nước lớn, định công nghiệp, yên dân, hòa hợp mọi người, làm giàu của cải) để duyệt xét việc võ: đó là số của người.

 Nhờ tượng và số mà biết được đầu đuôi của ngũ hành; dựa vào bói rùa, bói cỏ thi mà phân biệt được lành dữ của âm dương. Cho nên sự việc phải mượn tượng mà biết, sự vật theo số mà thành. Tôi (Tiêu Cát) thường tìm đọc các sách cổ xưa nhất (Tam phần, Bát sách), nghiên cứu đến cùng các kinh điển, thấy từ thời Phục Hy, Thần Nông đến đời Chu, đời Hán, không ai là không lấy ngũ hành làm gốc của việc chính trị, lấy cỏ thi và mai rùa làm cái biết trước điều thiện điều ác. Vì thế sách truyện nói: "Trời sinh ra năm vật liệu, bỏ một thứ cũng không được." Sách Thượng thư nói: "Vua nhà Thương là Thụ (tức vua Trụ) khinh nhờn năm hành (?), bỏ phế ba chính (ba phép lịch của trời, đất, người)." Cho nên biết rằng: ai nắm được nó thì hưng thịnh, ai đánh mất nó thì diệt vong.

 Xưa kia Trung Nguyên loạn lạc, nhà Tấn dời xuống phía nam, sách gốc rễ thì thiếu, còn học vấn cành ngọn thì thịnh. Lời bàn suông, ngòi bút khéo tranh công trong một thời; còn học vấn uyên bác để trị nước thì bị vứt bỏ muôn đời. Đời sau nối gót học theo, thành ra nếp cũ. Tuy thuật xem điềm trời đất vẫn còn được dùng, nhưng đều theo thuyết tà đạo; phép bói vẫn còn mãi, nhưng cái lý của hào và tượng (hào: các vạch của quẻ Dịch; tượng: hình ảnh mà quẻ biểu thị) thì không phân biệt được. Không theo Nguyệt lệnh (phép quy định việc nên làm theo từng tháng trong năm), thì việc theo thời ắt sai; sai một sợi tóc, đi nghìn dặm ắt lệch. Lụt lội hạn hán nổi lên mà không phân biệt được nguyên do, điềm dữ điềm lành xuất hiện mà không biết nó hướng về đâu; không dựa vào hình tượng thì hiếm ai xét cho cùng được (?). Thấy sự sai lầm mê muội ấy, tôi than cho những người học: đều tin cái ngọn mà quên cái gốc, đều nêu cái thô mà bỏ sót cái tinh tế.

 Người xưa có nói: "Lên núi mới thấy trời cao, xuống vực mới biết đất dày; không nghe đạo của các thánh đời trước thì không biết được cái lớn lao của việc học." Huống chi ngũ hành sâu kín, há có thể nói qua loa cho đẹp lời được sao. Nay vì thế tôi gom nhặt rộng rãi các sách kinh và sách vĩ (kinh: các sách kinh điển chính thống; vĩ: các sách đời Hán bàn về điềm trời, số mệnh, viết phụ theo kinh), tìm tòi hết các thẻ tre, văn bản, bàn sơ lược ý nghĩa lớn, gồm hai mươi bốn đoạn; chia nhỏ ra thì hợp lại thành bốn mươi đoạn. Hai mươi bốn là tổng số khí tiết (hai mươi bốn tiết khí, những mốc thời tiết chia đều trong một năm). Bốn mươi là tổng thành số của ngũ hành (thành số là số làm cho mỗi hành hoàn thành: Thủy 6, Hỏa 7, Mộc 8, Kim 9, Thổ 10, cộng lại là 40). Bắt đầu từ phần giải thích tên gọi, kết thúc ở phần bàn về sâu bọ chim chóc; phàm những gì phối với ngũ hành đều nằm trong ý nghĩa này. Mong rằng đạo này không bị mai một, người ta biết được chỗ khởi đầu của nó. Nếu ai sửa lòng, lắng chí, nghiên cứu chỗ vi diệu của nó, thì không chỉ vui tinh thần, nuôi tính tình, giữ đức, toàn thân, mà còn có thể giúp điều hòa mọi việc chính sự, làm lợi và yên ổn cho muôn vật. Đó vốn là chỗ mà bậc chí nhân (người đạt đến đạo cao nhất) thấu suốt. Người xưa cảm xúc trước sự vật mà làm ra kinh; tôi nay nhân sự việc mà thuật lại ý nghĩa. Làm ra ở những thời khác nhau, cùng một đường ray mà khác lối đi; than rằng sự thưởng thức đạo lý không giống nhau, nhưng việc mưu cầu lợi ích cho muôn vật thì là một. Trông cậy vào các bậc hiền triết đời sau bổ sung chỗ thiếu sót.

 Mục lục chung của sách Ngũ hành đại nghĩa

 Thứ nhất: Giải thích tên gọi; phần này chia làm hai đoạn.

 Một là giải thích tên ngũ hành; hai là bàn về tên của chi và can (mười hai địa chi và mười thiên can, các ký hiệu dùng ghi ngày, tháng, năm, giờ, phương hướng).

 Thứ hai: Phân biệt thể và tính (thể: hình chất; tính: công dụng). Thứ ba: Bàn về số; phần này chia làm năm đoạn.

 Một là khởi từ số Đại diễn (số năm mươi nói trong Kinh Dịch, là số cọng cỏ thi dùng khi bói), bàn về số động và tĩnh trong Kinh Dịch; hai là bàn về ngũ hành cùng sinh số và thành số (sinh số: số sinh ra mỗi hành, từ 1 đến 5; thành số: số làm cho mỗi hành hoàn thành, từ 6 đến 10).

 Ba là bàn về số của chi và can; bốn là bàn về số nạp âm (phép gán mỗi cặp can chi vào một trong năm âm cung, thương, giốc, chủy, vũ, từ đó suy ra hành của năm sinh).

 Năm là bàn về số Cửu cung (chín ô xếp theo các phương, mỗi ô ứng với một số từ 1 đến 9, dùng trong thuật số). Trên đây gồm tám thiên lớn nhỏ, là quyển một.

 Thứ tư: Bàn về tương sinh (hành này sinh ra hành kia: Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc); phần này chia làm ba đoạn. Một là bàn về tương sinh.

 Hai là bàn về nơi sinh, nơi chết (các chặng sinh ra, thịnh, suy, chết của mỗi hành ứng với các địa chi); ba là bàn về hưu, vượng theo bốn mùa (các trạng thái mạnh yếu của mỗi hành theo mùa: vượng là đang thịnh nhất, hưu là đã qua thời thịnh, đang nghỉ…).

 Thứ năm: Bàn về việc phối ngũ hành với chi can. Thứ sáu: Bàn về sự pha trộn lẫn nhau; phần này chia làm ba đoạn.

 Một là bàn về thể pha trộn của ngũ hành; hai là bàn về sự pha trộn của chi can.

 Ba là bàn về sự pha trộn của phương vị. Thứ bảy: Bàn về đức (cái tốt lành, cái phúc mà mỗi hành, mỗi can chi đem lại).

 Thứ tám: Bàn về hợp (quan hệ phối hợp, gắn bó tốt giữa các can, các chi). Thứ chín: Bàn về phù và ức (nâng đỡ và đè nén).

 Thứ mười: Bàn về tương khắc (hành này chế ngự hành kia: Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc). Thứ mười một: Bàn về hình (quan hệ tổn thương, trừng phạt nhau giữa các địa chi).

 Thứ mười hai: Bàn về hại (quan hệ làm hại nhau giữa các địa chi). Thứ mười ba: Bàn về xung và phá (xung: hai chi ở vị trí đối diện nhau, chống chọi nhau; phá: phá hoại nhau).

 Trên đây gồm mười bốn thiên lớn nhỏ, là quyển hai. Thứ mười bốn: Bàn về các phối hợp khác; phần này chia làm sáu đoạn.

 Một là bàn về phối với năm màu; hai là bàn về phối với âm thanh.

 Ba là bàn về phối với hơi và vị; bốn là bàn về phối với tạng phủ (các cơ quan trong người theo Đông y: tạng là tim, gan, tỳ, phổi, thận; phủ là dạ dày, ruột, mật, bàng quang…).

 Năm là bàn về phối với Ngũ thường; sáu là bàn về phối với Ngũ sự (năm việc của con người theo sách Thượng thư: dáng vẻ, lời nói, cách nhìn, cách nghe, sự suy nghĩ).

 Trên đây gồm sáu thiên lớn nhỏ, là quyển ba. Thứ mười lăm: Bàn về luật lữ (mười hai ống chuẩn âm nhạc cổ; sáu ống dương gọi là luật, sáu ống âm gọi là lữ).

 Thứ mười sáu: Bàn về Thất chính (mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh). Thứ mười bảy: Bàn về Bát quái (tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch: Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài) và Bát phong.

 Thứ mười tám: Bàn về tính và tình. Thứ mười chín: Bàn về việc trị nước.

 Trên đây gồm năm thiên lớn nhỏ, là quyển bốn. Thứ hai mươi: Bàn về các vị thần.

 Thứ hai mươi mốt: Bàn về Ngũ đế (năm vị thần đế cai quản năm phương). Thứ hai mươi hai: Bàn về các chức quan.

 Thứ hai mươi ba: Bàn về con người; phần này chia làm hai đoạn. Một là bàn về việc phối con người với ngũ hành.

 Hai là bàn về "du niên" và "niên lập" của người (cách tính tuổi người đi vòng qua các cung để đoán vận hạn). Thứ hai mươi bốn: Bàn về cầm thú, sâu bọ; phần này chia làm hai đoạn.

 Một là bàn về Ngũ linh (năm con vật thiêng: kỳ lân, phượng hoàng, rùa, rồng, hổ trắng); hai là bàn về ba mươi sáu loài cầm thú (ba mươi sáu con vật phối với mười hai địa chi, mỗi chi ba con).

 Trên đây gồm bảy thiên lớn nhỏ, là quyển năm.

 Ngũ hành đại nghĩa, quyển thứ nhất.

 Thượng nghi đồng tam ti (tước hàm danh dự bậc cao đời Tùy, được hưởng nghi lễ ngang ba chức quan cao nhất), Thành Dương quận khai quốc công Tiêu Cát soạn.

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video