Thứ nhất: Giải thích tên gọi; phần này chia làm hai đoạn. Một là giải thích tên ngũ hành (năm hành Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy, tức gỗ, lửa, đất, kim loại, nước, năm loại khí căn bản tạo nên và vận hành vạn vật); hai là bàn về tên của chi và can (mười hai địa chi và mười thiên can, các ký hiệu dùng ghi thời gian, phương hướng).
Đoạn thứ nhất: Giải thích tên ngũ hành
Muôn vật vốn tự có hình chất, thánh nhân theo hình dạng, chủng loại của chúng mà đặt tên. Cho nên nói: tên gọi để xác định thể. Không có tên là lúc trời đất bắt đầu; có tên rồi là mẹ của muôn vật. Vì vật có công dụng, được đem ra dùng, nên mới đặt tên gọi. Sách Lễ ký nói: "Con sinh được ba tháng, cha cười đùa với con rồi đặt tên." Khi chưa sinh ra thì vốn chưa có tên. Ngũ hành có trước muôn vật, hình dạng và công dụng của muôn vật đều nhờ vào sự sinh hóa của nó, há lại không đặt tên cho nó trước, rồi sau đó làm rõ thể và dụng của nó sao.
Sách Xuân thu nguyên mệnh bao (một sách vĩ đời Hán, viết phụ theo kinh Xuân thu) nói: "Mộc (cây) là 'xúc', tức là chạm: chạm đất mà mọc lên." Hứa Thận (học giả đời Hán, tác giả bộ từ điển chữ Hán Thuyết văn giải tự) nói: "Mộc là 'mạo', tức là đội lên: nói cây đội đất mà chui ra. Chữ Mộc có phần trên theo hình mầm cỏ (?), phần dưới tượng hình rễ cây." Thời của Mộc là mùa xuân. Lễ ký nói: "Xuân nghĩa là 'xuẩn', tức là cựa quậy; là mùa sinh ra muôn vật." Vị trí của Mộc ở phương Đông. Thi Tử (sách của Thi Giảo thời Chiến Quốc) nói: "Đông là 'động': khí của Chấn (quẻ Chấn trong Kinh Dịch, tượng sấm, ứng phương Đông và mùa xuân) nên động."
Sách Bạch hổ thông (sách ghi các cuộc bàn luận kinh điển ở điện Bạch Hổ đời Đông Hán) nói: "Hỏa (lửa) nghĩa là 'hóa', biến hóa: khí dương (khí nóng, sáng, động) nắm quyền, muôn vật biến hóa." Hứa Thận nói: "Hỏa là bốc nóng lên trên; chữ Hỏa có hình ngọn lửa bốc lên, là chữ tượng hình." Thời của Hỏa là mùa hạ. Sách Thượng thư đại truyện nói: "Vì sao gọi là hạ? Hạ là 'giả', tức là rộng cho; 'giả' là lúc đang vẫy gọi muôn vật mà nuôi dưỡng chúng." Sách Thích danh nói: "Hạ là 'giả', là nới rộng cho muôn vật, khiến chúng sinh trưởng." Vị trí của Hỏa ở phương Nam. Thượng thư đại truyện nói: "Nam là 'nhậm', tức là mang gánh: là lúc muôn vật đang mang gánh, đang lớn lên."
Xuân thu nguyên mệnh bao nói: "Thổ (đất) nghĩa là 'thổ' (nhả ra): ngậm và nhả tinh khí để sinh ra vạn vật." Hứa Thận nói: "Thổ là cái nhả ra mà sinh vật." Vương Túc (học giả thời Tam Quốc) nói: "Thổ là tên khác của đất, lấy đó làm một trong ngũ hành." Hứa Thận nói: "Chữ Thổ có hai nét ngang tượng mặt dưới đất và lòng đất, một nét sổ thẳng tượng vật mới nhú ra khỏi đất." Thời của Thổ là quý hạ (tháng cuối mùa hạ, tức tháng sáu âm lịch). Quý nghĩa là già: muôn vật đến lúc này thì thành tựu, vừa đến lúc già. Thổ vượng (đang thịnh nhất) vào cuối mỗi mùa trong bốn mùa, nên gọi là già. Vị trí của Thổ ở bên trong, tức ở giữa; "nội" (bên trong) nghĩa là thông suốt (?). Sách Lễ đấu uy nghi (một sách vĩ phụ theo kinh Lễ) nói: "Thổ được chính khí của Hoàng cực (chuẩn mực chính giữa, tối cao, đạo trung chính của bậc vua), ngậm đức hoàng trung (đức trung hòa, ứng với màu vàng ở trung tâm), nên bao trùm được muôn vật."
Hứa Thận nói: "Kim (kim loại) là 'cấm', tức là ngăn cấm: khí âm (khí lạnh, tối, tĩnh) bắt đầu nổi lên, muôn vật bị ngăn dừng lại. Kim sinh ra từ trong đất (?), nên chữ Kim theo chữ Thổ, hai chấm hai bên tượng hình kim loại nằm trong lòng đất." Thời của Kim là mùa thu. Lễ ký nói: "Thu nghĩa là 'sầu' (đọc như 'thâu', thu gom lại): thu gom theo thời, xét giữ điều nghĩa (?)." Thi Tử nói: "Thu là 'túc', nghiêm trang: muôn vật không vật nào không nghiêm kính, cung kính, đoan trang; mùa thu là chủ của lễ." Thuyết văn nói: "Trời đất thu vật trở về, gọi là thu." Vị trí của Kim ở phương Tây. Thượng thư đại truyện nói: "Tây là 'tiên'; 'tiên' là 'tấn'; 'tấn' là dáng vẻ bắt đầu đi vào (?)."
Các sách Thích danh, Quảng nhã, Bạch hổ thông đều nói: "Thủy (nước) là 'chuẩn', tức là mặt bằng: làm cho muôn vật bằng phẳng." Xuân thu nguyên mệnh bao nói: "Thủy nghĩa là 'diễn', tức là chảy lan: khí âm biến hóa thành ướt át, chảy rải, lặng lẽ đi ngầm." Cho nên khi tạo chữ, lấy hình hai người giao nhau, một nét từ giữa đi ra, làm chữ Thủy. Một là khởi đầu của các số; hai người ví như nam và nữ; âm dương giao nhau mà khởi ra số một. Thủy là khởi đầu của ngũ hành, là chất lỏng tụ lại của nguyên khí (khí ban sơ, cội gốc của vạn vật). Quản Tử nói: "Nước là máu, khí, gân mạch chảy thông của đất, nên gọi là thủy." Hứa Thận nói: "Chữ Thủy tượng hình các dòng suối cùng chảy, ở giữa có chút khí dương nhỏ." Thời của Thủy là mùa đông. Thi Tử nói: "Đông là 'chung', tức là cuối: muôn vật đến đây thì kết thúc và cất giấu." Lễ ký nói: "Đông nghĩa là 'trung' (bên trong); 'trung' là cất giấu." Vị trí của Thủy ở phương Bắc. Thi Tử nói: "Bắc là 'phục', tức là ẩn nấp: muôn vật đến mùa đông đều ẩn nấp, sang hèn như nhau."
Thời và phương vị của ngũ hành là như thế, nên chia ra mà giải thích từng hành.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video