Thiên 30 — Bàn về Thất chính

 Thiên thứ mười sáu: Bàn về thất chính (bảy cái làm chuẩn mực trên trời mà bậc vua noi theo để cai trị).

 Thất chính là đầu mối của các hiện tượng trên trời, là chuẩn mực độ số của trời; bậc vương ngửa trông theo đó để làm việc cai trị, nên gọi là "chính". "Thất" (bảy) là vì có số bảy. Có ba cách giải. Thứ nhất: mặt trời, mặt trăng và năm sao hợp lại làm thất chính. Thứ hai: bảy sao Bắc Đẩu làm thất chính. Thứ ba: hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao chia dọc theo đường đi của mặt trời và mặt trăng trên vòng trời) bày ra bốn phương, mỗi phương bảy tú, cộng lại làm thất chính. Ba loại thất chính này đều phối với ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, tức kim loại, cây, nước, lửa, đất, mà người xưa cho là cấu thành và chi phối vạn vật), và đều đứng đầu "tam thần" (ba loại thiên thể: mặt trời, mặt trăng, các sao).

 Lấy mặt trời, mặt trăng, năm sao làm thất chính: sách Thượng thư khảo linh diệu (một sách vĩ đời Hán, giải thích Kinh Thư theo lối thần bí), phần về thất chính, nói: Mặt trời và mặt trăng là chủ của thời gian, năm sao là mối giềng của thời gian. Cho nên nói: "Xem xét toàn cơ ngọc hành (dụng cụ quan sát thiên văn có bộ phận xoay bằng ngọc; cũng dùng để chỉ các sao Bắc Đẩu) để chỉnh tề thất chính." Thất chính là chính sự của mặt trời, mặt trăng và ngũ hành; thất chính tức là mặt trời, mặt trăng và năm sao.

 Về mặt trời: thiên Hãn quang của sách Hà đồ nói: Mặt trời là tinh của dương (dương: mặt sáng, nóng, động, mạnh của vạn vật, đối lập với âm là mặt tối, lạnh, tĩnh, mềm); chữ "nhật" (mặt trời) có nghĩa là "thực" (đầy đặc) (?). Sách Nguyên mệnh bao nói: Dương khởi từ số một, nên mặt trời mỗi ngày đi một độ (độ: đơn vị chia vòng trời theo quãng đường mặt trời đi mỗi ngày; cả vòng trời có 365¼ độ). Dương thành ở số ba, nên trong mặt trời có con quạ ba chân. Quạ là tinh của dương; tiếng kêu của nó là "lũ hô", người đời thấy "lũ hô" giống tiếng quạ nên lấy đó đặt tên (?). Lại nói: tinh của lửa là khí dương, nên ngoài nóng mà trong tối, tượng như con quạ (lông đen). Mặt trời tôn quý nên luôn đầy; đầy nên ban phát; ban phát nên nhân từ; nhân từ nên tinh túy; tinh túy ở bên ngoài, vì ở bên ngoài nên lớn. Mặt trời ngoài nóng; ngoài nóng nên tinh của dương phả ra ngoài. Trời có ba trăm sáu mươi lăm độ và một phần tư độ, bày ra bốn phương. Mặt trời mỗi ngày đi qua một độ, không sai, không chậm, khiến bốn phương hợp làm một, nên chữ "nhật" là bốn (khung vuông bốn cạnh) hợp với một (nét ngang ở giữa).

 Sách Bạch hổ thông nói: Mặt trời đường kính một nghìn dặm, chu vi ba nghìn dặm, ở thấp hơn trời bảy nghìn dặm. Sách Thái huyền kinh nói: Mặt trời đi xuống phương nam thì muôn vật chết; mặt trời đi lên phương bắc thì muôn vật sống. Sách Vật lý luận nói: Mùa hạ dương thịnh mà âm suy, nên ngày dài đêm ngắn; mùa đông âm thịnh mà dương suy, nên ngày ngắn đêm dài. Khi đi đường dương thì dài, mọc và lặn ở phía bắc của Mão và Dậu (Mão là phương chính đông, Dậu là phương chính tây, theo cách đánh dấu phương vị bằng mười hai địa chi); khi đi đường âm thì ngắn, mọc và lặn ở phía nam của Mão và Dậu. Mùa xuân và mùa thu âm dương ngang nhau, nên mặt trời đi đường giữa, ngày và đêm dài bằng nhau.

 Khảo linh diệu nói: Ngày đầu giữa xuân, mặt trời mọc ở Mão, lặn ở Dậu; lúc chập tối thì độ thứ nhất của tú Mão (chòm Tua Rua) ở giữa trời, lúc rạng sáng thì độ thứ mười hai của tú Đẩu ở giữa trời. Ngày đầu giữa hạ, mặt trời mọc ở Dần, lặn ở Tuất; lúc chập tối thì độ thứ năm của tú Tâm ở giữa trời, lúc rạng sáng thì độ thứ mười của tú Doanh Thất ở giữa trời. Ngày đầu giữa thu, mặt trời mọc ở Mão, lặn ở Dậu; lúc chập tối thì độ thứ tư của tú Tu Nữ ở giữa trời, lúc rạng sáng thì độ thứ mười một của tú Đông Tỉnh ở giữa trời. Ngày đầu giữa đông, mặt trời mọc ở Thìn, lặn ở Thân; lúc chập tối thì độ thứ nhất của tú Khuê ở giữa trời, lúc rạng sáng thì độ thứ chín của tú Đê ở giữa trời. Mão và Dậu là nơi âm dương giao hội, mặt trời mặt trăng đến đây là đường giữa, là nơi muôn vật thịnh suy, ra vào, nên gọi là "cửa hai tám", ứng với tháng hai và tháng tám. Cho nên sách Thi thôi độ tai nói: Khoảng Mão và Dậu là lúc đổi chính sự.

 Hán thư, thiên Thiên văn chí nói: Mặt trời là hình tượng của vua. Vua làm việc gấp gáp thì mặt trời đi nhanh; vua làm việc chậm trễ thì mặt trời đi chậm. Nhanh chậm sai lệch so với thường lệ thì sinh ra nhật thực; nhật thực xảy ra ở chỗ giao nhau của đường đi (của mặt trời và mặt trăng). Nhật thực là âm lấn dương, là hình tượng bề tôi lấn vua. Cho nên khi có nhật thực thì vua phải tu sửa đức hạnh để trừ tai họa.

 Về mặt trăng: Nguyên mệnh bao nói: Mặt trăng là tinh của âm; chữ "nguyệt" có nghĩa là "khuyết". Trong mặt trăng có con cóc và con thỏ, là vì âm và dương cùng ở, dựa vào nhau, nương tựa, nén lại, khuất phục mà hợp nhau (?); dương kết lại cai quản bên trong, ánh sáng chiếu ra khí ở giữa trông như hoa văn mà thôi (?). Thỏ chạy giỏi, tượng cho dương động. Chữ "thỏ" mang tiếng "hi hi hô hô", là tên gọi của sự ấm áp (?). Mặt trăng là tinh của nước, nên bên trong sáng mà khí lạnh. Âm sinh ra mà không đầy là vì khuất phục trước vua; đến ngày rằm thì đầy là vì khí và việc hợp nhau; đầy rồi lại khuyết là vì khuất phục hướng về bậc tôn quý. Khí của nó thấp kém; vì thấp kém nên sửa sang bề ngoài mà thành đường ngang (?). Âm nhận tinh của dương nên tinh ở bên trong; vì thế kim loại và nước đều sáng ở bên trong (chỉ phản chiếu ánh sáng chứ không tự phát sáng ra ngoài); vì sáng ở bên trong nên tinh của âm chìm lắng, giữ yên mà không động. Mặt trăng là tinh của âm, bản thân không có ánh sáng, nhờ mặt trời chiếu vào mới sáng; cũng như bề tôi tự mình không có uy, mượn thế của vua mới thành uy. Đầu tháng mặt trăng chưa đối chính diện với mặt trời nên không có ánh sáng mà khuyết; giữa tháng mặt trăng đối diện với mặt trời nên sáng tròn đầy; từ ngày mười sáu về sau dần dần khuyết, cũng là vì dần dần không còn đối diện mặt trời.

 Hán thư, thiên Thiên văn chí nói: Mặt trăng mỗi ngày đi mười ba độ và một phần tư độ. Vào lập xuân và xuân phân (lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí là các tiết khí, tức các mốc thời tiết trong năm: "lập" là bắt đầu mùa, "phân" là giữa mùa xuân hay thu khi ngày đêm dài bằng nhau, "chí" là lúc ngày dài nhất hay ngắn nhất), mặt trăng đi về phía đông theo đường xanh. Vào lập thu và thu phân, đi về phía tây theo đường trắng. Vào lập đông và đông chí, đi về phía bắc theo đường đen. Vào lập hạ và hạ chí, đi về phía nam theo đường đỏ. Tháng cuối mùa hạ đi đường giữa. Đường đỏ và đường xanh đi ra đường dương; đường trắng và đường đen đi ra đường âm. Ngày hối (ngày cuối tháng âm lịch) mà trăng hiện ở phương tây gọi là "thiếu" (trăng đi quá nhanh); ngày sóc (ngày mồng một âm lịch) mà trăng hiện ở phương đông gọi là "nục" (trăng đi quá chậm). Nếu vua lỏng lẻo chậm chạp, bề tôi kiêu căng ngạo mạn, thì mặt trời đi chậm mà mặt trăng đi nhanh. Nếu vua nghiêm khắc gấp gáp thì bề tôi sợ hãi, nên mặt trời đi nhanh mà mặt trăng đi chậm, không dám tiến sát vị trí của vua. Nếu mặt trăng đi nhanh chậm sai độ thì cũng sinh ra nguyệt thực. Nguyệt thực là vì ở vị trí đối diện mặt trời có "ám hư" (vùng tối, tức bóng tối nằm ở phía đối diện với mặt trời); ám hư rơi vào mặt trăng thì có nguyệt thực, rơi vào sao thì sao biến mất. Nguyệt thực là dương lấn âm. Đổng Trọng Thư (nhà nho lớn đời Hán) nói: Mặt trăng, ứng vào người, là hình tượng của phi hậu, đại thần và các bậc công khanh. Mặt trăng chủ về hình phạt, nên khi có nguyệt thực thì phải sửa sang việc hình phạt để trừ tai họa.

 Về năm sao: sách Thuyết văn nói: Sao là tinh của muôn vật. Có người nói mặt trời tách ra thành sao, nên chữ "tinh" (sao) là chữ "nhật" (mặt trời) ở trên, chữ "sinh" ở dưới. Sử ký nói: Sao là tinh tản ra của kim; sao rơi xuống thành đá, đá ấy là kim. Kinh Xuân Thu chép: "Đá rơi ở nước Tống", tức là sao rơi. Lại có thuyết nói: Sao là tinh của âm, mà kim cũng thuộc âm. Nhưng kể riêng ra thì mỗi sao phối với một hành, không riêng chủ về kim.

 Tuế tinh (sao Mộc) là tinh của Mộc, vị trí ở phương đông, chủ mùa xuân, là con của Thương Đế (vị thần trời màu xanh cai quản phương đông), là hình tượng của bậc chúa người, đứng đầu năm sao, ứng với chức quan coi việc nông, chủ về phúc lành. Có sáu tên: một là Nhiếp Đề, hai là Trùng Hoa, ba là Ứng Tinh, bốn là Triền Tinh, năm là Kỷ Tinh, sáu là Tu Nhân Tinh. Các nước nó chủ là nước Ngô và nước Tề. Vượt qua chỗ dừng (vị trí sao lẽ ra phải dừng lại theo lịch trình) mà tiến lên trước gọi là "doanh"; lùi lại sau chỗ dừng gọi là "súc". Sao đi lệch thì chủ về điều tà, đi ngay thì chủ về điều chính. Chính sự gấp gáp thì sao đi nhanh; chính sự lỏng lẻo thì sao đi chậm. Chính sự tàn khốc thì sao đi đường âm; chính sự ôn hòa thì sao đi đường dương. Đi đường dương thì hạn hán; đi đường âm thì lụt lội. Nước được trị thì sao đi thuận độ; nước loạn thì sao đi ngược. Vì nó chủ về năm, nên gọi là Tuế tinh (sao năm).

 Huỳnh Hoặc (sao Hỏa) là tinh của Hỏa, vị trí ở phương nam, chủ mùa hạ, là con của Xích Đế (vị thần trời màu đỏ cai quản phương nam), là hình tượng của phương bá (vị chư hầu đứng đầu một phương), là bậc trưởng trong năm sao; trên vâng theo Thái Nhất (vị thần tối cao trên trời), dưới coi xét bậc vua người, tức là việc trị nước của thiên tử. Nó dò xét kẻ vô đạo, ra vào không chừng, làm việc dò xét thay trời; nơi nó đến thì chủ về binh đao, loạn lạc, giặc cướp, tang tóc, đói kém, bệnh tật. Có hai tên: một là Phạt Tinh (sao trừng phạt), hai là Chấp Pháp (giữ phép). Các nước nó chủ là nước Kinh (Sở) và nước Việt. Nó là con trống của Thái Bạch; ra ở phương nam gọi là Huỳnh Hoặc, ở phương tây gọi là Thiên Lý, ở phương đông gọi là Huyền Tức. Vì nó ra vào không chừng, làm người ta mê hoặc, nên gọi là Huỳnh Hoặc (ánh lửa làm mê hoặc).

 Trấn tinh (sao Thổ) là tinh của Thổ, vị trí ở trung ương, chủ bốn tháng cuối của bốn mùa, là hình tượng của nữ chúa (hoàng hậu, thái hậu), chủ về đức, là vua của năm sao. Còn có tên là Địa Hậu. Nó dò xét sự tà chính của nữ chúa; đi vào đường dương thì ứng việc bên ngoài, đi vào đường âm thì ứng việc bên trong. Bốn sao kia đều sai độ thì Trấn tinh mới động. Vì nó trấn giữ chỗ dừng không dời, nên gọi là Trấn tinh (sao trấn giữ).

 Thái Bạch (sao Kim) là tinh của Kim, vị trí ở phương tây, chủ tiết lập thu, là con của Bạch Đế (vị thần trời màu trắng cai quản phương tây), là hình tượng của đại tướng, coi về binh đao và việc hung. Mặt trời ở phương nam mà Thái Bạch ở phía nam mặt trời, mặt trời ở phương bắc mà Thái Bạch ở phía bắc mặt trời, gọi là "doanh" (vượt quá). Mặt trời ở phương nam mà Thái Bạch ở phía bắc, mặt trời ở phương bắc mà Thái Bạch ở phía nam, gọi là "súc" (lùi lại). Chưa đến lúc mọc ở phương đông mà mọc ở phương đông, gọi là Trùng Hoa; chưa đến lúc lặn ở phương đông mà lặn ở phương đông, gọi là Thiếu Tuế; chưa đến lúc mọc ở phương tây mà mọc ở phương tây, gọi là Thái Bạch; chưa đến lúc lặn ở phương tây mà lặn ở phương tây, gọi là Bạch Tỉnh. Có sáu tên: một là Thiên Tướng, hai là Thiên Chính, ba là Đại Thần, bốn là Đại Hạo, năm là Minh Tinh, sáu là Đại Hiêu. Kinh Thi nói: "Ở phương đông gọi là Khải Minh (sao Mai), ở phương tây gọi là Trường Canh (sao Hôm)." Các nước nó chủ là Tần, Tấn, Trịnh. Thái Bạch là con trống của Tuế tinh. Thái Bạch chủ về binh; binh thuộc phương tây, hành Kim, màu trắng, nên gọi là Thái Bạch (rất trắng).

 Thần tinh (sao Thủy) là tinh của Thủy, vị trí ở phương bắc, chủ mùa đông, là con của Hắc Đế (vị thần trời màu đen cai quản phương bắc), là hình tượng của tể tướng, chủ về hình phạt. Chính sự tàn khốc thì nó không lặn; chính sự ôn hòa thì nó không mọc. Có sáu tên: một là An Điều, hai là Tế Cực, ba là Hùng Tinh, bốn là Câu Tuế, năm là Tý Nông, sáu là Miễn Tinh. Các nước nó chủ là Triệu và Đại. Thần tinh chủ về đức, là bậc nắm chính sự của trời, ra vào đúng thời, nên gọi là Thần tinh (sao thời).

 Kinh sách nói: Trong chòm Ngũ Xa (chòm năm sao như năm cỗ xe, ở vùng trời phía bắc), sao thứ nhất ở góc tây bắc gọi là Thái Bạch; kế đến một sao ở phía bắc gọi là Thần tinh; kế đến một sao ở đông bắc gọi là Tuế tinh; kế đến một sao ở đông nam gọi là Trấn tinh; kế đến một sao ở tây nam gọi là Huỳnh Hoặc. Đó là nơi năm sao chia khí ra.

 Lại nói: Tuế tinh biến thành sao chổi, thành Sàm Vân, Thương Vân, Thiên Cẩu. Huỳnh Hoặc biến thành sao chổi, thành Xi Vưu Kỳ, Cách Trạch. Trấn tinh biến thành Ngục Hán, Thiên Phí, Tuần Thủy, Hồng Nghê. Thái Bạch biến thành sao chổi, tức sao Tảo (sao quét). Thần tinh biến thành Uổng Thỉ, Thiên Thương, Thiên Bổng. Đó đều là khí của năm sao bị rối loạn mà hiện ra sao quái gở. Bậc vương nhìn đó để biết mình được hay mất.

 Khảo linh diệu nói: Tuế tinh là cái quy (com-pa vẽ hình tròn), Huỳnh Hoặc là cái củ (thước vuông góc), Trấn tinh là dây mực, Thái Bạch là đòn cân, Thần tinh là quả cân. Quả cân, đòn cân, com-pa, thước vuông, dây mực đều có chỗ khởi đầu, hết vòng lại bắt đầu. Cho nên chính sự sai lầm ở mùa xuân thì Tuế tinh vượt quá hoặc lùi lại (?), không ở chỗ thường của nó. Chính sự sai lầm ở mùa hạ thì Huỳnh Hoặc đi ngược. Chính sự sai lầm ở tháng cuối mùa hạ thì Trấn tinh sai độ. Chính sự sai lầm ở mùa thu thì Thái Bạch đi sai, ra vào không đúng. Chính sự sai lầm ở mùa đông thì Thần tinh không hiện ở phương của nó. Chính sự cả năm mùa đều sai thì năm sao không sáng. Chính sự mùa xuân không sai thì năm thứ lúa sinh sôi; chính sự mùa hạ không sai thì mưa lành đúng lúc; chính sự tháng cuối hạ không sai thì thời tiết không có tai họa; chính sự mùa thu không sai thì dân chúng thịnh vượng; chính sự mùa đông không sai thì ít bệnh tật, tang tóc. Chính sự năm mùa đều không sai thì mặt trời mặt trăng sáng tỏ. Đó là đạo mặt trời, mặt trăng và năm sao cùng làm thất chính. Chúng cũng được gọi là "thất diệu" (bảy vầng sáng), vì chúng là những vầng sáng vận hành.

 Lấy Bắc Đẩu làm thất chính: Bắc Đẩu là cái then chốt của trời. Trời có bảy mối giềng, Đẩu có bảy sao. Sao thứ nhất đến sao thứ tư là phần "khôi" (cái gáo), sao thứ năm đến sao thứ bảy là phần "tiêu" (cái chuôi), hợp lại là bảy. Sách Thượng thư vĩ nói: "Toàn cơ" là bốn sao ở phần gáo của Đẩu; "ngọc hành" là ba sao nằm ngang ở phần chuôi; hợp lại là bảy, để chỉnh tề bốn mùa và năm uy. Năm uy là ngũ hành. Năm uy ở người là năm mệnh; bảy sao ở người là bảy mối. Bắc Đẩu ở giữa trời, ngay trên núi Côn Lôn; khi xoay chuyển, chuôi chỉ vào đâu thì theo đó mà đi qua hai mươi bốn khí (hai mươi bốn tiết khí trong năm), làm chuẩn cho mười hai thần (mười hai phương vị đánh dấu bằng mười hai địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi), định mười hai tháng. Lại nữa, các châu, các nước theo "phân dã" (vùng đất dưới mặt đất ứng với từng khu vực trên trời), cùng số mệnh từng năm của người, không gì là không do nó cai quản, nên gọi là thất chính.

 Sách Ngu lục nói: Bảy sao Bắc Đẩu, dựa vào toàn cơ ngọc hành để chỉnh tề thất chính. "Chính" là việc thiên tử cai trị thiên hạ; cho nên bậc vương vâng theo trời mà thi hành phép tắc. Sách Hợp thành đồ nói: Bắc Đẩu có bảy sao, thiên tử có bảy chính sự. "Đẩu" ở chỗ âm (phương bắc) mà ban bố dương, nên gọi là Bắc Đẩu. Bảy sao của nó mỗi sao có bốn tên. Hợp thành đồ nói: Sao thứ nhất của Đẩu tên là Xu, thứ hai là Toàn, thứ ba là Cơ, thứ tư là Quyền, thứ năm là Hành, thứ sáu là Khai Dương, thứ bảy là Tiêu Quang.

 Sách Hoàng Đế đẩu đồ nói: Sao thứ nhất tên là Tham Lang, người sinh năm Tý thuộc về nó. Thứ hai tên là Cự Môn, người sinh năm Sửu và năm Hợi thuộc về nó. Thứ ba tên là Lộc Tồn, người sinh năm Dần và năm Tuất thuộc về nó. Thứ tư tên là Văn Khúc, người sinh năm Mão và năm Dậu thuộc về nó. Thứ năm tên là Liêm Trinh, người sinh năm Thìn và năm Thân thuộc về nó. Thứ sáu tên là Vũ Khúc, người sinh năm Tỵ và năm Mùi thuộc về nó. Thứ bảy tên là Phá Quân, người sinh năm Ngọ thuộc về nó.

 Sách Khổng Tử nguyên thần kinh nói: Sao thứ nhất tên là Dương Minh, thứ hai là Âm Tinh, thứ ba là Chân Nhân, thứ tư là Huyền Minh, thứ năm là Đan Nguyên, thứ sáu là Bắc Cực, thứ bảy là Thiên Khai. Sách Độn giáp kinh nói: Sao thứ nhất tên là Khôi Chân, thứ hai là Khôi Nguyên, thứ ba là Quyền Cửu Cực, thứ tư là Khôi Tế, thứ năm là Khôi Cương (?), thứ sáu là Kỷ Tinh, thứ bảy là Phiêu Huyền Dương.

 Sao thứ nhất thuộc Thủy; thứ hai thuộc Thủy và Thổ; thứ ba thuộc Mộc và Thổ; thứ tư thuộc Kim và Mộc; thứ năm thuộc Kim và Thổ; thứ sáu thuộc Hỏa và Thổ; thứ bảy thuộc Hỏa. Sở dĩ Tý và Ngọ mỗi cái riêng thuộc một sao, còn những cái khác đều hai chi cùng thuộc một sao, là vì Tý và Ngọ là đường dọc (trục bắc–nam) của trời đất; hai sao thứ nhất và thứ bảy của Đẩu, tức sao Khôi và sao Cương, cũng là những sao dùng làm trục để chỉ phương. Những sao còn lại không phải là sao dùng để chỉ, nên mỗi sao đều thuộc hai chi. Cho nên sáu mươi cặp can chi (các cặp ghép giữa mười thiên can và mười hai địa chi, dùng để đếm năm, ngày) được phối vào, bắt đầu từ sao thứ nhất với Giáp Tý, đi tới đi lui xoay vòng cho đến hết số.

 Bắc Đẩu cai quản hai mươi tám tú, mỗi sao chủ bốn thời (?). Sao Khôi khởi từ tú Thất, sao Cương khởi từ tú Giác, theo thứ tự mà chia nhau cai quản. Nếu "hành niên" của một người (tuổi vận của người ấy trong từng năm theo phép tính số mệnh) đến tú Thất, mà năm sao lại đi đến tú ấy, thì lành dữ theo sao ấy.

 Hợp thành đồ nói: Sao Xu ứng với Ung châu, sao Toàn ứng với Ký châu, sao Cơ ứng với Thanh châu và Duyện châu, sao Quyền ứng với Từ châu và Dương châu, sao Hành ứng với Kinh châu, sao Khai Dương ứng với Lương châu, sao Tiêu Quang ứng với Dự châu. Đó là đạo của tam tài (trời, đất, người), đều do Đẩu cai quản.

 Lấy hai mươi tám tú làm thất chính: vì chúng chia định các nước, bày đặt quan chức, sắp xếp ngôi vị. Sách Vận đẩu xu nói: Trời có ngôi tướng soái và tể tướng, có các tú giúp đỡ làm vệ binh, đều dựa vào toàn cơ ngọc hành để chỉnh tề thất chính, bốn mùa ban bố ân đức, ba đường làm ngay khí. Thượng thư khảo linh diệu nói: Hai mươi tám tú đi giáp vòng trời ba trăm sáu mươi lăm độ và một phần tư độ, cho nên làm hòa hợp mùa và tháng, làm chuẩn cho độ đi của mặt trời.

 Hai mươi tám tú phối với ngũ hành có hai cách: một là phối chung, hai là phối riêng. Phối chung là: bảy tú Thương Long (Rồng Xanh) ở phương đông là Giác, Cang, Đê, Phòng, Tâm, Vĩ, Cơ, thuộc Mộc, cộng ba mươi hai sao, bảy mươi lăm độ. Bảy tú Chu Tước (Chim Đỏ) ở phương nam là Đông Tỉnh, Dư Quỷ, Liễu, Thất Tinh, Trương, Dực, Chẩn, thuộc Hỏa, cộng sáu mươi lăm sao, một trăm lẻ năm độ. Bảy tú Bạch Hổ (Hổ Trắng) ở phương tây là Khuê, Lâu, Vị, Mão, Tất, Chủy, Sâm, thuộc Kim, cộng năm mươi mốt sao, tám mươi độ. Bảy tú Huyền Vũ (Rùa Đen) ở phương bắc là Đẩu, Khiên Ngưu, Tu Nữ, Hư, Nguy, Doanh Thất, Đông Bích, thuộc Thủy, cộng ba mươi lăm sao, chín mươi tám độ. Những tú thuộc Thổ là: phương đông có Giác và Cang, phương nam có Tỉnh và Quỷ, phương tây có Khuê và Lâu, phương bắc có Đẩu và Ngưu; đều ở vào bốn tháng cuối mùa nên thuộc Thổ.

 Cho nên Tăng Tử nói: Vào xuân phân, lúc chập tối tú Điểu (chim, tức các tú phương nam) — tú chủ mùa xuân — ở giữa trời, có thể gieo lúa kê. Vào hạ chí, lúc chập tối tú Tâm — tú chủ mùa hạ — ở giữa trời, có thể gieo lúa nếp và đậu. Vào thu phân, lúc chập tối tú Hư — tú chủ mùa thu — ở giữa trời, có thể gieo lúa mì. Vào đông chí, lúc chập tối tú Mão — tú chủ mùa đông — ở giữa trời, người ở núi có thể đẵn gỗ làm đồ dùng, người ở nhà có thể thu cói lau, tích trữ, đi săn bắn. Bậc vương ngồi xem bốn tú ở giữa trời mà biết việc dân gấp hay hoãn; lúc dân bận gấp thì không bắt đi phu dịch. Cho nên nói "kính cẩn trao thời vụ cho dân". Đó là cách phối chung.

 Phối riêng với ngũ hành là: Tú Giác hai sao, là cửa trời, là đường đi của "tam quang" (ba thứ sáng: mặt trời, mặt trăng, các sao), mười hai độ, về thời ở Thìn, ứng với đất nước Trịnh, thuộc Mộc. Tú Cang bốn sao, là sân triều của trời, là ty sở của quan thượng thư, chín độ, về thời ở Thìn, ứng với đất nước Trịnh, mùa xuân và hạ thuộc Hỏa, mùa thu và đông thuộc Thủy. Tú Đê bốn sao, là cung nghỉ, nơi vua dừng ở chính điện, mười lăm độ, về thời ở Mão, ứng với đất nước Tống, xuân hạ thuộc Kim, thu đông thuộc Thủy. Tú Phòng sáu sao, là Minh đường (tòa nhà nơi vua ban bố chính lệnh, cử hành đại lễ), là đường lối chính sự và giáo hóa, năm độ, về thời ở Mão, ứng với đất nước Tống, thuộc Thổ. Tú Tâm ba sao, là ngôi của vua trời, năm độ, về thời ở Mão, ứng với đất nước Tống, xuân hạ thuộc Mộc, thu đông thuộc Hỏa. Tú Vĩ chín sao, là hậu cung, nơi ở của phi tần, mười tám độ, về thời ở Dần, ứng với đất nước Yên, thuộc Thủy. Tú Cơ bốn sao, là nơi hoàng hậu ở, phòng ngủ dâng hầu vua, mười một độ, về thời ở Dần, ứng với đất nước Yên, thuộc Mộc; xuân hạ thuộc Kim, thu đông thuộc Thổ.

 Tú Đẩu sáu sao, chủ về tước lộc, khen người hiền, tiến cử kẻ sĩ, hai mươi sáu độ, về thời ở Sửu, ứng với đất nước Ngô, thuộc Mộc. Tú Khiên Ngưu sáu sao, chủ về cầu cống, là khởi đầu của thất chính, tám độ, về thời ở Sửu, ứng với đất nước Ngô, thuộc Mộc. Tú Tu Nữ bốn sao, chủ về vải lụa, là kho bên trong của trời, mười hai độ, về thời ở Tý, ứng với đất nước Việt, xuân hạ thuộc Thủy, thu đông thuộc Hỏa. Tú Hư hai sao, là miếu đường, chủ việc cúng tế, mười một độ, về thời ở Tý, ứng với đất nước Tề, xuân hạ thuộc Thủy, thu đông thuộc Kim. Tú Nguy ba sao, là mồ mả, để ghi nhớ tổ tiên, mười bảy độ, về thời ở Tý, ứng với đất nước Tề, xuân hạ thuộc Thủy, thu đông thuộc Hỏa. Tú Doanh Thất hai sao, chủ về lương quân, để cấp cho binh lính, mười sáu độ, về thời ở Hợi, ứng với đất nước Vệ, xuân hạ thuộc Mộc, thu đông thuộc Thổ. Tú Đông Bích hai sao, chủ về văn chương, là kho sách vở, chín độ, về thời ở Hợi, ứng với đất nước Vệ, xuân hạ thuộc Kim, thu đông thuộc Thủy.

 Tú Khuê mười sáu sao, là kho năm thứ binh khí, để ngăn chặn bạo loạn, mười sáu độ, về thời ở Tuất, ứng với đất nước Lỗ, xuân hạ thuộc Kim, thu đông thuộc Hỏa. Tú Lâu ba sao, là vườn chăn nuôi, chủ cung cấp vật tế, mười hai độ, về thời ở Tuất, ứng với đất nước Lỗ, xuân hạ thuộc Thủy, thu đông thuộc Hỏa. Tú Vị ba sao, là kho lẫm, nơi tụ năm thứ lúa, mười bốn độ, về thời ở Dậu, ứng với đất nước Triệu, xuân hạ thuộc Mộc, thu đông thuộc Thủy. Tú Mão bảy sao, chủ việc ngục tụng, coi việc xét xử phán quyết, mười một độ, về thời ở Dậu, ứng với đất nước Triệu, xuân hạ thuộc Hỏa, thu đông thuộc Kim. Tú Tất tám sao, là quân biên giới, để phòng bị các tộc ngoài biên, mười độ, về thời ở Dậu, ứng với đất nước Triệu, xuân hạ thuộc Kim, thu đông thuộc Thủy. Tú Chủy Huề ba sao, chủ việc cất giữ, thu gom sản vật mùa thu, hai độ, về thời ở Thân, ứng với đất nước Tấn, xuân hạ thuộc Hỏa, thu đông thuộc Thổ. Tú Sâm Phạt mười sao, là đại tướng của trời, chém giết và gặt hái, chín độ, về thời ở Thân, ứng với đất nước Tấn, xuân hạ thuộc Hỏa, thu đông thuộc Thổ.

 Tú Đông Tỉnh tám sao, chủ việc cân đo như nước, dùng phép tắc để làm cho bằng phẳng, ba mươi ba độ, về thời ở Mùi, ứng với đất nước Tần, xuân hạ thuộc Hỏa, thu đông thuộc Thủy. Tú Dư Quỷ năm sao, là nhìn cho tỏ, chủ việc xét kẻ gian mưu, bốn độ, về thời ở Mùi, ứng với đất nước Tần, xuân hạ thuộc Thủy, thu đông thuộc Hỏa. Tú Liễu tám sao, là bếp dâng thức ăn cho vua, chủ việc điều hòa mùi vị, mười lăm độ, về thời ở Ngọ, ứng với đất nhà Chu, xuân hạ thuộc Thủy, thu đông thuộc Hỏa. Tú Thất Tinh bảy sao, là áo xiêm, chủ che thân thể, bảy độ, về thời ở Ngọ, ứng với đất nhà Chu, xuân hạ thuộc Hỏa, thu đông thuộc Thủy. Tú Trương sáu sao, chủ việc tiếp khách, ban thưởng, yến tiệc vui chơi, mười tám độ, về thời ở Ngọ, ứng với đất nhà Chu, thuộc Thủy. Tú Dực hai mươi hai sao, là ban hát của trời, chủ việc vui chơi giải trí, mười tám độ, về thời ở Tỵ, ứng với đất nước Sở, xuân hạ thuộc Mộc, thu đông thuộc Kim. Tú Chẩn bốn sao, chủ việc chết chóc tang ma, để biết điều hung hiểm, mười bảy độ, về thời ở Tỵ, ứng với đất nước Sở, xuân hạ thuộc Mộc, thu đông thuộc Thổ.

 Hán thư, thiên Thiên văn chí nói: Giác, Cang, Đê là phần đất của nước Hàn, nước Trịnh, Duyện châu. Phòng, Tâm là phần đất của nước Tống, Dự châu. Vĩ, Cơ là phần đất của nước Yên, U châu. Tỉnh, Quỷ là phần đất của nước Tần, Ung châu. Liễu, Thất Tinh, Trương là phần đất Tam Hà. Dực, Chẩn là phần đất của nước Sở, Kinh châu. Khuê, Lâu, Vị là phần đất của nước Lỗ, Từ châu. Mão, Tất là phần đất của nước Triệu, Ký châu. Chủy, Sâm là phần đất của nước Ngụy, Lương châu. Đẩu là phần đất vùng sông hồ Giang Hồ. Khiên Ngưu, Tu Nữ là phần đất của nước Ngô, Dương châu. Hư, Nguy là phần đất của nước Tề, Thanh châu. Thất, Bích là phần đất của nước Vệ, Tịnh châu. Đó đều là các phần đất mỗi tú chủ quản, dùng để xét điều tốt xấu của châu ấy, nước ấy, nên gọi là "chính".

 Sách Thạch thị thiên quan huấn giải nói: Tú Giác có hai sao, là đầu của Rồng Xanh. Khoảng giữa hai sừng là đường của trời, nơi mặt trời, mặt trăng và năm sao đi qua, nên gọi là Giác (sừng). Tú Cang là triều đình, nơi đáp lời và tán dương nhà vua, sớm tối bàn mưu tính kế cho việc trong bốn biển, nên gọi là Cang (cổ, chỗ trọng yếu). Tú Đê là chính tẩm (cung điện chính nơi vua nghỉ), là phòng làm tan băng (?), nên gọi là Đê (gốc nền). Tú Phòng là nơi thiên tử ở trong bốn mùa, nên gọi là Phòng (phòng ở). Tú Tâm: sao phía trước là thái tử, sao ở giữa là thiên tử, sao phía sau là con thứ; như quả tim nằm ở giữa, làm chủ thân thể, nên gọi là Tâm (tim). Tú Vĩ là đuôi của chòm Rồng Xanh phương đông, nên gọi là Vĩ (đuôi), theo hình dạng mà đặt. Tú Cơ ở gần Đẩu, tượng cho việc sàng sảy năm thứ lúa, nên gọi là Cơ (cái nia).

 Tú Đẩu là đồ đong lường, cân nhắc tước lộc; hình nó giống cái đấu, nên gọi là Đẩu (cái đấu). Tú Ngưu cũng tượng sừng trâu, là khởi đầu của thất chính, nên gọi là Ngưu (trâu). Tú Nữ vuông vắn, tượng việc cắt may, thuộc loại tỳ thiếp, nên gọi là Nữ (đàn bà). Tú Hư là hao hụt, khoảng giữa trống rỗng, là hình tượng miếu đường, nên gọi là Hư (trống rỗng). Tú Nguy giống nhà cửa, cũng như mồ mả, nên gọi là Nguy (cao chót vót). Tú Doanh Thất có sáu sao, là ly cung (cung điện phụ của vua ở ngoài cung chính), giống cung thất, nên gọi là Thất (nhà). Tú Bích đứng thẳng như bức vách; Khổng Tử giấu sách trong vách là theo nghĩa này, nên gọi là Bích (vách).

 Tú Khuê là kho, chủ về binh khí, hình tượng như kho kín đáo. Khuê nghĩa là trái ngược; binh đao vì sự trái nghịch mà dấy lên, nên gọi là Khuê. Tú Lâu như lầu gác, cũng giống chuồng nuôi (?), nên lấy việc nuôi vật tế làm tên. Tú Vị, trong các tạng phủ là kho chứa năm thứ lúa, chủ về kho đụn, nên lấy làm tên (Vị: dạ dày). Tú Mão tiều tụy tụ lại như tù nhân trong ngục, nên chủ việc ngục tụng; tụ lại thì lo âu, nên gọi là Mão (?). Tú Tất thuộc loại người tóc lông của các tộc ngoài biên, như việc "cảnh tất" của thiên tử (khi vua xuất hành, người đi trước hô to dẹp đường): người cầm cờ lông đi trước hô, hô dẹp xong để răn lòng mọi người, nên lấy đó đặt tên (?). Tú Chủy nghĩa là tụ lại, là mũi của Hổ Trắng, tụ ở khoảng giữa mõm và râu hổ, nên lấy làm tên (Chủy: mỏ, mõm). Tú Sâm nghĩa là cùng nhau; pha trộn khí của Kim và Thổ, cùng làm việc giết chóc trừng phạt, nên gọi là Sâm (tham dự cùng).

 Tú Tỉnh nghĩa là tinh tế; nước đầy đứng yên bằng phẳng, tinh vi đến tột bậc; sao này tượng cho phép độ, như mặt nước bằng phẳng, nên gọi là Tỉnh (giếng). Tú Quỷ nghĩa là trở về; dương trở về với âm, cho nên bên trong có một sao mờ tối không sáng, là hình tượng của ma quỷ, nên lấy làm tên. Tú Liễu nghĩa là giữ lại. Xuân Thu truyện nói: "Có kẻ ăn ở Nhậm" (?); Liễu còn có tên là Nhậm. Cúng tế quỷ thần, hòa trộn năm vị, để giữ thần linh ở lại, nên lấy làm tên. Tú Thất Tinh có số sao là bảy, như lớp lông phủ trên thân chim, nên lấy làm tên. Tú Trương nghĩa là mở rộng; là cái diều (túi chứa thức ăn ở cổ chim) của Chim Đỏ, có chỗ chứa đựng, nên chủ việc tân khách. Tú Dực như sáu cọng lông cánh lớn, giống hai cánh chim đang bay, nên gọi là Dực (cánh). Tú Chẩn giống cỗ xe nhỏ bốn ngựa; thanh gỗ ngang ở phía sau xe gọi là chẩn, là thứ dùng trong việc hung (xe tang), nên lấy làm tên.

 Hình trạng của chúng biểu hiện tà hay chính: các hiện tượng khuyết, lấn, đi qua, che lấp (?), tản ra thành điềm quái lạ như sao chổi, sao bột (sao chổi tỏa tia ra bốn phía), sao bay, sao băng; những loại như vậy đều đã được giải nghĩa trong các sách chiêm hậu (bói xem hiện tượng trời), nên không kể kỹ. Ba loại thất chính phối với ngũ hành, nói qua như vậy.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video