Ngũ hành đại nghĩa (sách "Ý nghĩa lớn của Ngũ hành"; ngũ hành là năm yếu tố cơ bản Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, tức kim loại, cây, nước, lửa, đất, mà người xưa cho là cấu thành và chi phối vạn vật), quyển thứ tư.
Thiên thứ mười lăm: Bàn về luật lữ. Thiên thứ mười sáu: Bàn về thất chính.
Thiên thứ mười bảy: Bàn về bát quái và bát phong. Thiên thứ mười tám: Bàn về tình và tính.
Thiên thứ mười chín: Bàn về việc cai trị.
Thiên thứ mười lăm: Bàn về luật lữ (mười hai âm chuẩn của âm nhạc cổ Trung Hoa, định bằng mười hai ống trúc dài ngắn khác nhau; sáu âm thuộc dương gọi là "luật", sáu âm thuộc âm gọi là "lữ"; người xưa còn gắn chúng với mười hai tháng trong năm).
Sách Xuân thu nguyên mệnh bao (một sách sấm vĩ đời Hán, loại sách thần bí giải thích kinh điển) nói: "Luật" nghĩa là "suất", tức làm chuẩn dẫn đầu. Sách Tục Hán thư nói: Luật là phép tắc. Sách Luật thư nói: Lữ là thứ tự; tức là sắp theo thứ tự khí của bốn mùa, định vị trí của mười hai tháng. Âm và dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của vạn vật: dương là mặt sáng, nóng, động, mạnh; âm là mặt tối, lạnh, tĩnh, mềm) mỗi bên có sáu, cộng lại là mười hai. Sáu cái thuộc dương là luật, sáu cái thuộc âm là lữ. Sáu luật là: Hoàng chung, Thái thốc, Cô tẩy, Nhuy tân, Di tắc, Vô dịch. Sáu lữ là: Lâm chung, Nam lữ, Ứng chung, Đại lữ, Giáp chung, Trọng lữ.
Sử ký nói: Luật và lịch là cái mà trời dùng để vận hành khí của ngũ hành và của "bát chính" (tám tiết chính trong năm: lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí), làm cho muôn vật chín đủ.
Sách Đế vương thế kỷ nói: Hoàng Đế (vị vua truyền thuyết thời thượng cổ) sai Linh Luân đến phía tây đất Đại Hạ, phía bắc núi Côn Lôn, lấy tre ở khe Giải Cốc, chọn những ống có lỗ và thành dày đều nhau, cắt lấy khúc giữa hai đốt mà thổi, làm ống Hoàng chung, mô phỏng tiếng chim phượng hót; tiếng con trống và con mái mỗi loại sáu, dùng để định luật lữ và để chia các "tinh thứ" (mười hai khu vực mà người xưa chia vòng trời ra, dựa theo đường đi của mặt trời và sao Mộc).
Linh Châu Cưu (nhạc quan nước Chu thời Xuân Thu) nói: Luật là cái dùng để lập chuẩn điều âm và đưa ra phép đo. Cho nên nói: lấy ba làm mối, lấy sáu để cân bằng, lấy mười hai để hoàn thành, đó là đạo của trời. Số sáu này là cái gốc ở chính giữa (?). Các nhạc sư mù tài giỏi như thần thời xưa khảo xét âm trung hòa mà đo lường, để làm phép tắc, đo luật, điều chỉnh chuông, cho nên gọi là Hoàng chung (chuông vàng; màu vàng là màu của trung ương), dùng để phát ra và nuôi dưỡng sáu khí (sáu loại khí của trời: âm, dương, gió, mưa, tối, sáng). Thứ hai là Thái thốc, dùng để tấu nhạc khí bằng kim loại, giúp khí dương đẩy ra những gì ứ đọng. Thứ ba là Cô tẩy, dùng để sửa sang làm sạch trăm vật, cúng tế thần và đón tiếp khách. Thứ tư là Nhuy tân, dùng để làm yên ổn thần và người, chủ khách dâng rượu mời đáp qua lại. Thứ năm là Di tắc, dùng để ca ngâm chín phép tắc, làm cho dân yên ổn không hai lòng. Thứ sáu là Vô dịch, dùng để tuyên bố đức tốt của bậc hiền triết, chỉ cho dân khuôn phép.
Lại đặt sáu "gian" (sáu âm xen giữa các luật, tức sáu lữ), để nâng cái chìm ẩn lên mà dẹp bỏ cái tản mát tràn lan. Gian thứ nhất là Đại lữ, giúp muôn vật phát triển. Gian thứ hai là Giáp chung, đưa ra những khí nhỏ bé còn nằm trong khe hở của bốn mùa (?). Gian thứ ba là Trung lữ, phát ra khí ở giữa. Gian thứ tư là Lâm chung, làm hòa thuận và mở mang trăm việc, khiến ai nấy đều gánh vác một cách nghiêm túc, thuần hậu và cung kính. Gian thứ năm là Nam lữ, giúp khí dương làm lúa trổ bông. Gian thứ sáu là Ứng chung, làm cho đồ dùng đều được lợi, khiến mọi việc ứng hợp mà quay trở lại (?). Luật lữ không thay đổi thì không có vật gian tà.
Sách Tam lễ nghĩa tông nói: Luật là phép; nói rằng khí dương ban phát sự sống, mỗi thứ đều có phép của nó. Lữ là giúp, giúp dương làm nên công việc. Có thuyết nói: Luật là dẫn dắt, dẫn dắt khí dương cho nó thông suốt. Lữ là bạn đôi, đứng đối với dương mà làm bạn với dương. Lữ cũng có nghĩa là chống cự: tức là khí âm và khí dương có lúc chống nhau; rõ ràng dương ra thì âm lui, âm lên thì dương giảm, cho nên có ý chống nhau.
Tục Hán thư nói: Dương lấy hình tròn làm hình, tính của nó là động; âm lấy hình vuông làm khuôn, tính của nó là tĩnh. Cái động có số ba, cái tĩnh có số hai. Lấy dương sinh âm thì nhân đôi, lấy âm sinh dương thì lấy một nửa (?), đều chia làm ba mà lấy một. Dương sinh âm gọi là "hạ sinh" (sinh xuống: ống sinh ra ngắn hơn ống gốc), âm sinh dương gọi là "thượng sinh" (sinh lên: ống sinh ra dài hơn ống gốc). Đều là đạo "trời ba, đất hai", trời tròn che ở trên, đất vuông đỡ ở dưới, số chẵn sáu nối theo số lẻ.
Sách Hoài Nam tử nói: Số bắt đầu từ một. Một thì không thể tự sinh, nên chia ra làm âm và dương; âm dương hợp lại mà sinh ra muôn vật. Cho nên một sinh hai, hai sinh ba, ba sinh muôn vật. Vì thế ba tháng làm một mùa; cho nên tế lễ có ba lần dâng cơm, tang lễ có ba lần giậm chân khóc, việc binh có ba lần ra lệnh, đều lấy ba làm chừng mực. Ba lần ba là chín, cho nên ống luật Hoàng chung dài chín tấc (tấc: đơn vị đo chiều dài, bằng một phần mười thước), và âm cung (âm chủ, âm gốc trong thang năm âm) được hòa. Nhân đó lại nhân lên chín lần: chín lần chín là tám mươi mốt, số của Hoàng chung được lập từ đó.
Khí của Hoàng chung ở Tý (Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi là mười hai địa chi, dùng để đánh dấu mười hai phương vị, mười hai tháng, mười hai giờ; Tý là phương chính bắc); tháng mười một "kiến" ở đó (kiến: chuôi chòm sao Bắc Đẩu chỉ vào phương nào lúc chập tối thì tháng ấy thuộc phương đó); tinh thứ ứng với nó trên trời là Tinh Kỷ. Hoàng chung hạ sinh ra Lâm chung. Số của Lâm chung là năm mươi tư, khí ở Mùi, tháng sáu kiến ở đó, tinh thứ là Thuần Hỏa. Lâm chung thượng sinh ra Thái thốc. Số của Thái thốc là bảy mươi hai, khí ở Dần, tháng giêng kiến ở đó, tinh thứ là Tưu Tư. Thái thốc hạ sinh ra Nam lữ. Số của Nam lữ là bốn mươi tám, khí ở Dậu, tháng tám kiến ở đó, tinh thứ là Thọ Tinh. Nam lữ thượng sinh ra Cô tẩy. Số của Cô tẩy là sáu mươi tư, khí ở Thìn, tháng ba kiến ở đó, tinh thứ là Đại Lương. Cô tẩy hạ sinh ra Ứng chung. Số của Ứng chung là bốn mươi hai, khí ở Hợi, tháng mười kiến ở đó, tinh thứ là Tích Mộc. Ứng chung thượng sinh ra Nhuy tân. Số của Nhuy tân là năm mươi sáu, khí ở Ngọ, tháng năm kiến ở đó, tinh thứ là Thuần Thủ. Nhuy tân thượng sinh ra Đại lữ. Số của Đại lữ là bảy mươi sáu, khí ở Sửu, tháng mười hai kiến ở đó, tinh thứ là Huyền Hiêu. Đại lữ hạ sinh ra Di tắc. Số của Di tắc là năm mươi mốt, khí ở Thân, tháng bảy kiến ở đó, tinh thứ là Thuần Vĩ. Di tắc thượng sinh ra Giáp chung. Số của Giáp chung là sáu mươi tám, khí ở Mão, tháng hai kiến ở đó, tinh thứ là Giáng Lâu. Giáp chung hạ sinh ra Vô dịch. Số của Vô dịch là bốn mươi lăm, khí ở Tuất, tháng chín kiến ở đó, tinh thứ là Đại Hỏa. Vô dịch thượng sinh ra Trung lữ. Số của Trung lữ là sáu mươi, khí ở Tỵ, tháng tư kiến ở đó, tinh thứ là Thực Trầm. Tinh thứ trên trời và tháng kiến dưới đất đan chéo nhau làm trong và ngoài, đó chính là chỗ hợp của chúng.
Tuy vậy, sự sinh ra nhau của các luật lại lấy sáu hào của quẻ Càn và quẻ Khôn mà sắp đặt (quẻ: hình gồm các vạch dùng trong Kinh Dịch; hào: mỗi vạch trong quẻ, vạch liền là dương, vạch đứt là âm; Càn là quẻ sáu vạch toàn dương, tượng trời; Khôn là quẻ sáu vạch toàn âm, tượng đất). Hoàng chung là hào Sơ Cửu (hào dương thứ nhất, tính từ dưới lên, của quẻ Càn), hạ sinh ra Lâm chung là hào Sơ Lục (hào âm thứ nhất của quẻ Khôn), lại thượng sinh ra Thái thốc.
Sách Nhạc vĩ nói: Hoàng chung là âm cung ở chính giữa, số là tám mươi mốt. Lấy các số trời một, đất hai, người ba để tăng giảm các luật, làm thành năm âm, là khí trung hòa. Tăng là dùng cho thượng sinh, giảm là dùng cho hạ sinh. Thượng sinh là chia làm ba phần rồi thêm một phần; hạ sinh là chia làm ba phần rồi bớt một phần. Thêm là nhân với bốn rồi chia cho ba; bớt là nhân với hai rồi chia cho ba.
Sách Tam lễ nghĩa tông nói: Ống Hoàng chung vốn dài chín tấc. Sở dĩ là chín vì chín là số cùng tột của dương. Số bắt đầu khởi từ ba. Đạo của "tam tài" (ba ngôi lớn: trời, đất, người) hợp lại thành số, nên gọi là tam tài. Vì thế trời, đất, người mỗi thứ có ba số. Dương được kiêm cả ba nên gọi là chín; âm chỉ kiêm hai nên gọi là sáu. Vì dương được khí kiêm cả ba, nên nhân đó lấy ba nhân lên: ba lần ba là chín, cho nên số dương lấy chín làm cùng tột. Do đó ống luật dùng chín tấc để đo khí dương. Khí dương theo đúng thời mà phát ra, đó là sự linh nghiệm tự nhiên như thần.
Lại thượng sinh ra Thái thốc, là hào Cửu Nhị; lại hạ sinh ra Nam lữ, là hào Lục Nhị; lại thượng sinh ra Cô tẩy, là hào Cửu Tam; lại hạ sinh ra Ứng chung, là hào Lục Tam; lại thượng sinh ra Nhuy tân, là hào Cửu Tứ; lại hạ sinh ra Đại lữ, là hào Lục Tứ; lại thượng sinh ra Di tắc, là hào Cửu Ngũ; lại hạ sinh ra Giáp chung, là hào Lục Ngũ; lại thượng sinh ra Vô dịch, là hào Thượng Cửu; lại hạ sinh ra Trung lữ, là hào Thượng Lục. Cho nên cùng một vị trí thì tượng cho vợ chồng, khác vị trí thì tượng cho mẹ con; đó là điều gọi là "luật cưới vợ, còn lữ sinh con".
Sách Bạch hổ thông nói: Hoàng chung là gì? "Hoàng" (vàng) là khí trung hòa; "chung" là động; nói rằng khí dương ở dưới hoàng tuyền (suối vàng, tức tầng sâu nhất dưới lòng đất) làm cho muôn vật động. Hoài Nam tử nói: Vàng là màu của đất; "chung" là chỗ khí động. Hoàng chung là vua (của các luật), đến đông chí thì ứng với nó. Tam lễ nghĩa tông nói: "Chung" là ứng; nói rằng khí dương ngầm động dưới hoàng tuyền, ứng mà nuôi muôn vật, mầm mống sắp nhú ra.
Đại lữ: "đại" là rất lớn; "lữ" là chống; nói rằng khí dương muốn ra mà khí âm chống lại, gây khó khăn. Hoài Nam tử nói: "Lữ" là đi, đi mà rời bỏ. Tam lễ nghĩa tông nói: "Lữ" là giúp; tháng mười hai khí dương vừa mới sinh trưởng, khí âm giúp nó, công sinh dưỡng ấy có đạo rất rộng lớn. Cho nên có thuyết nói: "Lữ" là bạn đôi, làm bạn với dương, cùng đối nhau mà sinh ra muôn vật.
Thái thốc: nói rằng muôn vật bắt đầu lớn, xúm xít trồi khỏi mặt đất. Hoài Nam tử nói: Muôn vật tụ lại mà chưa ra. Tam lễ nghĩa tông nói: "Thốc" nghĩa là tụ lại; vào tháng giêng, muôn vật bắt đầu lớn, tụ lại mà trồi khỏi đất.
Giáp chung: nói rằng muôn vật đủ các loài nứt vỏ hạt mà ra. Hoài Nam tử nói: Hạt giống bắt đầu nứt vỏ (?). Tam lễ nghĩa tông nói: "Giáp" là giúp đỡ; giữa tháng hai, vật chưa ra hết, khí âm giúp khí dương, theo đúng thời mà ra. Có thuyết nói: "Giáp" là kẹp; nói rằng muôn vật bị vỏ hạt kẹp chặt, đến lúc này mới bung ra, ứng với chuông mà ra.
Cô tẩy: "cô" là cũ, "tẩy" là tươi; muôn vật bỏ cái cũ theo cái mới, không gì là không tươi sáng. Hoài Nam tử nói: Cô tẩy là cái cũ đi mà cái mới đến. Tam lễ nghĩa tông nói: "Cô" là khô héo, "tẩy" là rửa sạch; tháng ba vật sinh ra mới mẻ sạch sẽ, rửa bỏ những gì khô héo.
Trung lữ: muôn vật đúng lúc giữa chừng đều ra hết. Hoài Nam tử nói: "Trung" là đầy chặt (?). Tam lễ nghĩa tông nói: "Lữ" nghĩa là chống cự gây khó; nói rằng khí âm muốn ra, khí dương ở giữa chống giữ lại. Có thuyết nói: "Lữ" là vì vào tháng tư khí dương lớn mạnh, công giúp đỡ của khí âm nhỏ bé, nên nói như vậy.
Nhuy tân: "nhuy" là xuống, "tân" là kính; nói rằng khí dương hạ xuống, nên kính trọng nó. Hoài Nam tử nói: Nhuy tân là yên ổn mà phục tùng. Tam lễ nghĩa tông nói: "Nhuy" nghĩa là rủ xuống, "tân" là kính; tháng năm khí dương hạ xuống, khí âm bắt đầu nổi lên, cùng kính trọng nhau như khách.
Lâm chung: "lâm" là đông đúc; muôn vật chín đủ, các loài đông nhiều. Hoài Nam tử nói: Lâm chung là kéo lại mà dừng nó. Tam lễ nghĩa tông nói: "Lâm" là tốt tươi; giữa tháng sáu, vật đều tốt tươi, tụ đầy ngoài đồng, nên gọi là rừng.
Di tắc: "di" là tổn thương, "tắc" là phép; nói rằng muôn vật bắt đầu bị tổn thương, chịu hình phạt theo phép. Hoài Nam tử nói: Di tắc là đổi phép tắc của nó. Tam lễ nghĩa tông nói: "Di" là bằng, "tắc" là phép; tháng bảy muôn vật sắp thành, kết hạt đều đặn, đều có phép tắc, đức tốt và điều lành.
Nam lữ: "nam" là mang; nói rằng khí dương mang lấy sự sinh, làm cho nảy nở lớn lên. Hoài Nam tử nói: Nam lữ là mang bọc mà lớn. Tam lễ nghĩa tông nói: "Nam" là mang; giữa tháng tám, vật đều ngậm bông, có hình tượng như mang thai, mang ý nghĩa giúp làm nên công việc.
Vô dịch: "dịch" là hết; nói rằng muôn vật theo dương mà hết, rồi lại theo âm mà nổi lên, không bao giờ dứt. Hoài Nam tử nói: Vô dịch là lòng người không biết chán. Tam lễ nghĩa tông nói: "Dịch" là chán, nghĩa là chán ghét; tháng chín vật đều kết hạt, không có gì đáng chán ghét.
Ứng chung: nói rằng muôn vật ứng theo thời mà tụ lại cất giấu xuống dưới. Hoài Nam tử nói: Ứng với chỗ nó tụ lại. Tam lễ nghĩa tông nói: Vào tháng mười, công việc của năm đã thành hết, tác dụng của khí âm ứng với công của khí dương, thu lại mà tích tụ, nên gọi là "chung" (tụ lại). Cũng có thuyết nói: "Ứng" nghĩa là ứng hòa; nói rằng lúc này sắp lại ứng với khí dương mà động ở dưới.
Nhạc vĩ nói: Hoàng chung làm âm cung, Lâm chung làm âm chủy, Thái thốc làm âm thương, Nam lữ làm âm vũ, Cô tẩy làm âm giốc, Ứng chung làm âm biến cung, Nhuy tân làm âm biến chủy (cung, thương, giốc, chủy, vũ là năm âm, tức năm bậc của thang âm cổ, gần tương ứng với đô, rê, mi, son, la; biến cung và biến chủy là hai âm phụ thêm, gần tương ứng với si và fa thăng); theo thứ tự mà phối nhau thì năm âm đủ cả. Hoàng chung hạ sinh ra Lâm chung, nên Lâm chung làm âm chủy, đứng sau Hoàng chung. Lâm chung thượng sinh ra Thái thốc, nên Thái thốc làm âm thương, đứng sau Lâm chung. Thái thốc hạ sinh ra Nam lữ, nên Nam lữ làm âm vũ, đứng sau Thái thốc. Nam lữ thượng sinh ra Cô tẩy, nên Cô tẩy làm âm giốc, đứng sau Nam lữ. Cô tẩy hạ sinh ra Ứng chung, nên Ứng chung làm âm biến cung, đứng sau Cô tẩy. Ứng chung thượng sinh ra Nhuy tân, nên Nhuy tân làm âm biến chủy.
Tổng cộng có bảy âm, xoay vòng lần lượt làm âm cung. Có bảy âm là vì số lần sinh ra nhau là bảy. Bắt đầu từ Hoàng chung sinh ra Lâm chung, từ tháng mười hai đến tháng sáu, cả thảy bảy tháng. Phục Kiền (nhà chú giải kinh điển đời Hán) giải rằng: bảy luật là bảy âm. Lời giải trong Ngoại truyện (tức sách Quốc ngữ) nói: Khi Vũ Vương (vua sáng lập nhà Chu) đánh thắng nhà Thương, sao Tuế (sao Mộc) ở Thuần Hỏa, mặt trời ở Thiên Tứ (tức chòm sao Phòng); từ Thuần Hỏa đến Thiên Tứ cả thảy bảy chòm sao. Lại xét về ngày theo can chi dưới đất, ngày ấy là ngày Giáp Tý; từ Tý đến Ngọ lại là bảy. Hiện tượng trên trời và ngày tháng dưới đất đều có số bảy. Thánh nhân dùng luật cho đồng với số ấy, dùng âm thanh để vời lấy, nên dùng bảy âm. Âm nhạc lấy bảy luật phối với bảy điểm khởi đầu, nhờ đó định ra ba nguyên và bốn mùa. Cho nên Hoàng chung phối với trời, Lâm chung phối với đất, Thái thốc phối với người, Cô tẩy phối với mùa xuân, Nhuy tân phối với mùa hạ, Nam lữ phối với mùa thu, Ứng chung phối với mùa đông.
Về ba nguyên: nhà Chu lấy tháng kiến Tý làm "thiên chính" (tháng đầu năm theo trời), nên ống Hoàng chung phối với nó. Nhà Ân lấy tháng kiến Sửu làm "địa chính" (tháng đầu năm theo đất), lẽ ra phải lấy ống Đại lữ phối với nó; nhưng số của âm là số chẵn, ở Mùi là lúc hành Thổ vượng, lại là Thiên xã (thần đất trên trời) (?), nên lấy vị trí đối xung của nó (vị trí đối diện trên vòng mười hai địa chi; Mùi đối với Sửu), để ứng với khí của đất, mà lấy ống Lâm chung phối với nó. Nhà Hạ lấy tháng kiến Dần làm "nhân chính" (tháng đầu năm theo người), nên ống Thái thốc phối với nó. Đức của dương tự ở chỗ của mình, nên lấy ngay vị trí ấy làm chính; đức của âm thì nằm ở chỗ khác, nên lấy vị trí đối xung.
Hán thư, thiên Luật lịch chí nói: Ba nguyên là mối giềng của sự ban phát của trời, sự hóa sinh của đất và việc làm của người. Tháng mười một ứng với hào Sơ Cửu của quẻ Càn; khí dương nấp dưới đất, mới hiện ra thành một; muôn vật nảy mầm, tụ lại ở "thái âm" (chỗ âm cực thịnh, tức phương bắc, mùa đông). Cho nên Hoàng chung là "thiên nguyên" (khởi đầu của trời), ống luật dài chín tấc. Chín là để đạt đến tận cùng sự trung hòa, làm khởi đầu của muôn vật. Kinh Dịch nói: "Lập ra đạo của trời gọi là âm và dương", chính là vậy.
Tháng sáu ứng với hào Sơ Lục của quẻ Khôn; khí âm nhận sự ủy thác từ thái dương (khí dương cực thịnh), tiếp nối nuôi dưỡng, hóa sinh làm mềm mại, muôn vật sinh trưởng, làm cho tươi tốt, đến Mùi thì khiến hạt giống cứng chắc lớn mạnh. Cho nên Lâm chung là "địa nguyên" (khởi đầu của đất), ống luật dài sáu tấc. Sáu là để âm nhận lấy sự ban phát của dương, làm tươi tốt mọi vật trong "lục hợp" (sáu phía: trên, dưới và bốn phương, tức khắp thiên hạ), khiến cứng và mềm đều có thể chất. "Lập ra đạo của đất gọi là mềm và cứng", chính là vậy. "Càn chủ việc khởi đầu lớn, Khôn làm nên vật."
Tháng giêng ứng với hào Cửu Tam của quẻ Càn; muôn vật thông suốt, tụ lại mà ra ở Dần; người vâng theo mà làm cho thành, dùng nhân để nuôi, dùng nghĩa để làm, khiến sự vật đều được đúng lẽ của nó. Dần thuộc hành Mộc, là nhân; âm thanh của nó là âm thương, là nghĩa. Cho nên Thái thốc là "nhân nguyên" (khởi đầu của người), ống luật dài tám tấc. Tám tượng cho tám quẻ, là cái mà Bào Hy thị (vua truyền thuyết thời thượng cổ, người đặt ra tám quẻ) dùng để thuận theo trời đất, thông với thần minh, xếp loại tình trạng của muôn vật. "Lập ra đạo của người gọi là nhân và nghĩa", chính là vậy. Ở trời thành hình tượng, ở đất thành hình thể; bậc vua dùng đó để chế định đạo của trời, đất, người. Đó là ba nguyên, là khởi đầu của luật.
Sách Cảm tinh phù nói: Tháng mười một kiến Tý, là mối đầu khi trời bắt đầu ban phát, gọi là "thiên thống" (mối giềng của trời). Lịch nhà Chu lấy tháng ấy làm đầu năm, màu áo mũ chuộng đỏ, tượng cho mầm vật lúc mới nảy có màu đỏ. Tháng mười hai kiến Sửu, là mối đầu khi đất bắt đầu hóa sinh, gọi là "địa thống" (mối giềng của đất). Lịch nhà Ân lấy tháng ấy làm đầu năm, màu áo mũ chuộng trắng, tượng cho mầm vật có màu trắng. Tháng giêng kiến Dần, là mối đầu khi người bắt đầu hóa sinh, gọi là "nhân thống" (mối giềng của người). Lịch nhà Hạ lấy tháng ấy làm đầu năm, màu áo mũ chuộng đen, tượng cho vật mới sinh có màu đen.
Luật của ba lối lịch này cũng nối nhau theo "ngũ đức" (thuyết cho rằng mỗi triều đại ứng với đức của một hành trong ngũ hành, các triều lần lượt thay nhau theo thứ tự các hành), lấy Tam Hoàng thời trước làm chuẩn, tức Thiên Hoàng, Địa Hoàng, Nhân Hoàng, đều lấy trời, đất, người làm phép, hết vòng lại bắt đầu. Điều được ghi ở đầu năm của mỗi triều bèn nhân đó mà đặt tên, nhằm thể hiện đạo của tam tài mà làm vua muôn nước. Cho nên người nhận mệnh trời làm vua ắt phải điều chỉnh sáu luật mà đổi "chính sóc" (tháng đầu năm và ngày đầu tháng, tức là đổi lịch), nhận năm khí mà thay màu áo mũ, là noi theo đạo của ba lối lịch vậy.
Nhà Chu theo thiên thống mà màu áo mũ chuộng đỏ, là vì đạo của dương chuộng bên trái, nên trời xoay về bên trái. Nhà Chu làm vua nhờ đức Mộc, mà Hỏa là con của Mộc; màu của Hỏa là đỏ, đi về bên trái, nên dùng màu đỏ. Nhà Ân theo địa thống mà màu áo mũ chuộng trắng, là vì đạo của âm chuộng bên phải, nó vận hành xoay về bên phải. Nhà Ân làm vua nhờ đức Thủy, mà Kim là mẹ của Thủy; màu của Kim là trắng, nên đi về bên phải, dùng màu trắng. Nhà Hạ theo nhân thống mà màu áo mũ chuộng đen, là vì người cũng chuộng bên trái. Nhà Hạ làm vua nhờ đức Kim, mà Thủy là con của Kim; màu của Thủy là đen, nên đi về bên trái, dùng màu đen.
Lại có thuyết nói: Bậc đế vương dấy lên phần nhiều theo điềm lành. Nhà Chu cảm được con chim sẻ đỏ nên chuộng màu đỏ; nhà Ân gặp được con sói trắng nên chuộng màu trắng; nhà Hạ được ban ngọc khuê màu đen (khuê: thẻ ngọc dài dùng trong lễ nghi) nên chuộng màu đen. Đó đều là điềm báo trước về khí vận đang thịnh, theo nghĩa mẹ và con giúp đỡ nhau. Như nhà Hán làm vua nhờ đức Hỏa, thì tinh khí của sao Trấn (sao Thổ) giáng xuống làm ông Hoàng Thạch (Hoàng Thạch công), trao binh thư cho Trương Tử Phòng (tức Trương Lương), giúp Bái Công (tức Lưu Bang, vua đầu nhà Hán) diệt nước Sở. Đó chẳng phải là màu của năm vận giúp đỡ nhau mà dùng hay sao (?).
Khổng Tử nói: Lịch nhà Hạ hợp với trời. Nghĩa là được khí bốn mùa của đạo trời, ứng đúng với thời kỳ sinh ra và tàn lụi của tám tiết. Cho nên nói: "Dùng lịch của nhà Hạ, đi xe của nhà Ân, đội mũ miện của nhà Chu", gồm cả ba đời làm phép, là lấy những gì có thể lâu dài. Nhà Tần lấy tháng kiến Hợi làm đầu năm. Đầu đời Hán, vẫn theo chính sóc của nhà Tần. Từ đời Ngụy về sau, tự dùng lịch nhà Hạ, đến nay không đổi, vì lịch ấy hợp với khí của trời.
Lại nữa, các môn Độn giáp (môn thuật số bói toán dựa vào thiên can, địa chi và chín cung), Thái Ất (môn thuật số suy đoán vận nước theo vị trí của thần Thái Ất), Cửu cung (môn thuật số chia trời đất thành chín ô theo phương vị) và Nguyên thần (môn tính vận mệnh theo năm sinh) đều có ba nguyên, đều khởi từ Giáp Tý (đầu vòng sáu mươi can chi, là các cặp ghép giữa mười thiên can và mười hai địa chi dùng để đếm năm, ngày, giờ). Lúc đầu là thiên nguyên, hết sáu tuần Giáp (sáu nhóm mười, tức trọn vòng sáu mươi); đến Giáp Tý tiếp theo là địa nguyên; lại đến Giáp Tý tiếp nữa là nhân nguyên.
Độn giáp lấy giờ nửa đêm của ngày Giáp hoặc ngày Kỷ sau hai tiết đông chí và hạ chí làm đầu nguyên Giáp Tý. Ba nguyên mỗi nguyên lại chia làm ba, cho nên một trăm tám mươi ngày là hết một nguyên (?); hai đường âm và dương dùng hết trọn một năm. Thái Nhất lấy sáu mươi năm từ Giáp Tý của nguyên đầu làm một kỷ, Giáp Tý tiếp theo làm kỷ thứ hai, đủ sáu kỷ là ba trăm ba mươi năm (?) làm một vòng. Cửu cung thì riêng lấy năm Kỷ Hợi làm đầu nguyên, chia làm năm nguyên: sáu mươi năm từ Kỷ Hợi đầu là thiên nguyên, sáu mươi năm từ Kỷ Hợi tiếp theo là địa nguyên, sáu mươi năm từ Kỷ Hợi tiếp nữa là nhân nguyên, sáu mươi năm từ Kỷ Hợi tiếp nữa là hà nguyên (nguyên của sông), sáu mươi năm từ Kỷ Hợi tiếp nữa là hải nguyên (nguyên của biển). Chín năm là một vòng; bốn lần chín là ba mươi sáu, cũng là số lớn trọn vòng sáu Giáp (?). Ba nguyên và chính sóc đều theo luật lữ, ứng với lịch để định thời, đều phối với ngũ hành, nên cùng giải thích ở đây.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video