Phần thứ sáu: Bàn về Ngũ sự.
Ngũ sự (năm việc của con người): thiên Hồng phạm trong sách Thượng thư (Hồng phạm là thiên thuật lại phép lớn trị nước trong Kinh Thư) nói: "Kính cẩn dùng năm việc", tức là lấy việc của con người phối với Ngũ hành (năm yếu tố Mộc – cây, Hỏa – lửa, Thổ – đất, Kim – kim loại, Thủy – nước, mà người xưa cho là cấu thành và chi phối muôn vật). Một là dáng vẻ, phối với Mộc; hai là lời nói, phối với Kim; ba là cách nhìn, phối với Hỏa; bốn là cách nghe, phối với Thủy; năm là suy nghĩ, phối với Thổ.
Thượng thư, thiên Hồng phạm nói: "Dáng vẻ phải cung kính, lời nói phải thuận lẽ, nhìn phải sáng, nghe phải tỏ, nghĩ phải thông suốt. Cung kính thì làm nên sự nghiêm trang; thuận lẽ thì làm nên sự yên trị; nhìn sáng thì làm nên sự hiểu biết; nghe tỏ thì làm nên mưu lược; nghĩ thông suốt thì làm nên bậc thánh."
"Dáng vẻ phải cung kính": sự cung kính của thiên tử gọi là "mục mục" (vẻ uy nghiêm mà hòa nhã); người trên cung kính nghiêm trang thì kẻ dưới kính trọng. Khổng Tử nói: "Người ấy tự giữ mình thì khiêm cung, thờ người trên thì kính cẩn." Lại nói: "Ở nơi thân mình gọi là cung; đem đối với người, thi hành vào việc gọi là kính." Dáng vẻ không cung kính gọi là không nghiêm trang; nghiêm trang tức là kính.
Trong năm việc mà thiên Hồng phạm bày ra, dáng vẻ đứng đầu, là vì: trong Kinh Dịch, dáng vẻ ứng với quẻ Chấn (một trong tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch, tượng sấm, ứng phương Đông), Chấn là Mộc, cây cối thì có thể ngắm nhìn được. Cho nên kinh liệt ra ba đức mà việc ăn mặc (?) đứng trên hết.
Kinh Thi nói: "Kính cẩn giữ uy nghi, là khuôn phép cho người." Có uy mà khiến người nể sợ gọi là uy; có nghi mà khiến người bắt chước được gọi là nghi. Vua có uy nghi thì bề tôi vừa sợ vừa yêu, noi theo mà bắt chước, nên giữ được nước lâu dài. Bề tôi có uy nghi thì giữ được chức lâu dài. Người quân tử ở ngôi thì khiến người nể sợ, ban ơn thì khiến người yêu mến, tiến lùi có chừng mực, xoay trở đáng làm khuôn phép, dung mạo cử chỉ đáng để ngắm, làm việc đáng để noi theo, đức hạnh đáng để bắt chước, giọng nói đáng để vui nghe, hành động có văn vẻ, lời nói có mạch lạc, lấy đó mà đối đãi với kẻ dưới, gọi là uy nghi.
Khổng Tử nói: "Sửa ngay áo mũ, giữ cái nhìn cho tôn nghiêm, nghiêm trang khiến người trông thấy mà nể sợ, như thế chẳng phải là có uy mà không hung dữ sao?" Lại nói: "Không nghiêm trang khi đối với dân thì dân không kính." Cho nên mất chừng mực của uy nghi, lười biếng, kiêu căng, buông thả gọi là cuồng; cuồng thì kẻ dưới không nghiêm. Kẻ dưới không kính thì người trên không có uy. Không kính vua, không theo chính sự thì âm khí (khí thuộc mặt âm – lạnh, tối, ẩm; đối lập với dương khí – nóng, sáng, khô) thắng; âm khí thắng thì hiện tượng của nước kéo đến, nên nói: "Sự trừng phạt của nó là mưa dầm mãi." Mưa mãi thì đói rét kéo đến; đói rét kéo đến thì trên dưới không tin nhau, đại thần làm điều gian trá phạm phép, dân làm giặc cướp; dân nhiều người bị hình phạt thì có điềm quái về y phục. Điềm quái về y phục là những kiểu quần áo nhẹ nhõm lả lơi, phóng đãng, ngông nghênh khinh mạn, để tượng cho sự biến hóa của khí gió.
Lời nói: trong đạo Dịch ứng với quẻ Đoài; Đoài là miệng, là tượng của lời nói. Vua nói ra thì lệnh được thi hành, tức là "thuận". Cho nên Kinh Dịch nói: "Làm cho dân vui mà sai khiến dân thì dân quên nhọc nhằn; làm cho dân vui mà đưa dân xông vào hiểm nạn thì dân quên cả cái chết." Vì thế vua sáng thu thuế nhẹ mà ban bổng lộc hậu, thưởng thì nên theo phía nặng, phạt thì nên theo phía nhẹ, như thế là thuận lòng dân; cho nên giáo hóa không cần nghiêm gắt mà vẫn thành, chính sự không cần khắt khe mà vẫn trị. Đó là được lòng dân; được lòng dân thì mọi người theo về; mọi người theo về thì dân dẫu chết rồi cũng không quên, huống chi là theo mệnh lệnh.
Nếu vua mất lòng dân, chính lệnh không ai theo, dương cứng (tức vua) tự tiêu mòn, các âm (tức kẻ dưới) không theo phụ, mà kẻ dưới lại sợ hình phạt nặng của vua, thì dương khí thắng; dương khí thắng thì hạn hán, nên nói: "Sự trừng phạt của nó là nắng mãi." Nắng mãi thì đói nghèo; đói nghèo thì thiếu thốn; thiếu thốn mà không dám nói thẳng, thì trước hết phát ra ở miệng qua những câu ca dao. Khí nghịch thì lời độc ác kéo đến, sâu bọ châu chấu sinh ra; đó đều là việc của miệng.
Cách nhìn: là tượng con mắt của phương Nam. Nhìn thì phải sáng; sáng lấy việc biết người làm gốc. Trong Kinh Dịch, nó ứng với quẻ Ly; Ly là Hỏa, là mắt. Nhìn mà không sáng thì yếu đuối, không biết tin ai, ắt dung dưỡng (?) bè đảng, thân cận kẻ cùng phe. Như thế thì người hiền không được tiến cử; người hiền không được tiến cử thì kẻ bất tài không bị loại bỏ; kẻ bất tài không bị loại bỏ thì kẻ phạm thượng không bị trừng trị, người vô tội lại bị phạt oan, trăm chức bỏ bê hư hỏng, mọi việc ứ đọng bế tắc, giáo hóa và chính sự lỏng lẻo. Cho nên nói: "Sự trừng phạt của nó là ấm mãi." Ấm thì khí mùa đông bị tiết ra; khí đông tiết ra thì không đóng kín được; khí xuân hạ rối loạn, dịch bệnh nổi lên. Kẻ phạm thượng không bị trừng trị thì cỏ gặp sương mà không chết; tham lam lấy của trăm họ thì châu chấu, sâu đục thân lúa cũng ăn mất đồ ăn của người. Đó đều là tượng của việc nhìn.
Cách nghe: ở nơi tai; tai trong Kinh Dịch ứng với quẻ Khảm (quẻ tượng nước, ứng phương Bắc). Các bậc thánh vương thời xưa có lá cờ để người tiến lời hay, có cái trống để người dám can gián, hỏi mưu đến cả người cắt cỏ, kiếm củi, là để mời rộng và nghe rộng. Vua không ưa hỏi mưu thì kẻ dưới không ai dám nói; kẻ dưới không ai dám nói thì người trên không nghe được gì; người trên không nghe được gì thì là không nghe; không nghe là do không bàn bạc chính sự. Cho nên nói "không nghe", không biết được mọi việc; ấm ức oán hận chứa trong lòng, trong miệng, mừng giận không có chừng mực, nên gọi là "nóng vội". Cái lạnh làm cho vật co thắt; vật mùa đông đều khô héo co rút; khô héo co rút nên nói: "Sự trừng phạt của nó là lạnh mãi." Lạnh mãi thì trăm thứ lúa không mọc; trăm thứ lúa không mọc thì dân nghèo khốn. Cho nên điềm quái sinh ra ở tai, theo loại mà cảm động nhau, thì có điềm quái về tiếng trống, thuộc loại âm thanh. Quẻ Khảm ứng với con lợn; khí của tai bị tổn hại thì có tai họa về lợn. Màu của Thủy là đen, nên có điềm quái màu đen (?). Đó đều là việc của cách nghe.
Suy nghĩ: tâm là chủ của năm việc, cũng như thể của Thổ là chủ của Ngũ hành. Trong Kinh Dịch, nó ứng với quẻ Khôn (quẻ tượng đất). Khí của tám tiết chính trong năm (?) cũng khởi từ tám hướng gió; gió là chủ của bốn mùa. Lòng suy nghĩ đúng đắn thì gọi là bao dung; bao dung là có thể dung chứa, nuôi dưỡng bề tôi và con cái, nên gọi là thánh. Lòng suy nghĩ không đúng đắn thì bốn việc kia đều sai, không thể dung chứa, nuôi dưỡng bề tôi và con cái; nên nói: "Lòng suy nghĩ không bao dung, gọi là không thánh." Lỗi ở chỗ mờ tối rối loạn, mất kỷ cương.
Cho nên gió trong Kinh Dịch ứng với quẻ Tốn (quẻ tượng gió), ở vào tháng ba, tháng tư, là lúc thuần dương; mà khi cai quản ở dương thì nó là âm, ở âm thì nó là dương, đó là tượng của đại thần. Vua đã mờ tối rối loạn thì đại thần chuyên quyền buông thả; đại thần chuyên quyền buông thả thì âm khí thịnh; âm khí thịnh thì có ứng nghiệm, nên nói: "Sự trừng phạt của nó là gió mãi." Âm khí nhiều thì trời âm u mà không mưa; nặng hơn nữa thì u ám mãi. Sự tối tăm là bao kín trong lòng; khí của tâm bị tổn hại thì có điềm quái về sự tối tăm. Kinh Dịch nói: "Khôn là con bò"; Khôn là Thổ; khí của Thổ bị tổn hại thì bò chết nhiều. Lại nói: Thổ là việc trong nhà; việc trong nhà rối loạn thì có điềm quái về hoa trái. Đó đều là việc của suy nghĩ. Những điều mà năm việc cảm ứng, ví dụ rất nhiều, chỉ nêu sơ lược như thế.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video