Phần thứ năm: Bàn về Ngũ thường.
Ngũ thường là nhân (lòng thương người), nghĩa (làm điều phải, biết quyết đoán đúng sai), lễ (phép tắc, tôn ti trật tự), trí (hiểu biết sáng suốt), tín (giữ lời, thành thật). Thực hành mãi lâu dài, không lúc nào được thiếu, nên gọi là "thường" (thường hằng). Cũng gọi là ngũ đức (năm đức); vì thường xuyên thực hành những điều này thì thành được đức, nên gọi là năm đức. Năm đức này phối với Ngũ hành (năm yếu tố Mộc – cây, Hỏa – lửa, Thổ – đất, Kim – kim loại, Thủy – nước, mà người xưa cho là cấu thành và chi phối muôn vật).
Trịnh Huyền (nhà chú giải kinh điển đời Đông Hán) chú thiên Trung dung trong sách Lễ ký nói: "Thần của Mộc thì nhân, thần của Kim thì nghĩa, thần của Hỏa thì lễ, thần của Thủy thì tín, thần của Thổ thì trí." Sách Thi vĩ (một sách vĩ thư – loại sách sấm vĩ đời Hán – phụ họa Kinh Thi) và các sách khác cũng nói như vậy. Thuyết trong lời truyện của Mao công (người truyền dạy Kinh Thi đời Hán) và thuyết của Kinh Phòng (học giả chuyên về Kinh Dịch đời Tây Hán) đều lấy Thổ là tín, Thủy là trí.
Sách Hán thư, thiên Thiên văn chí nói: "Tuế tinh (sao Mộc) ứng với người: về ngũ thường là nhân, về ngũ sự (năm việc của con người theo thiên Hồng phạm trong Kinh Thư: dáng vẻ, lời nói, cách nhìn, cách nghe, suy nghĩ) là dáng vẻ. Nhân bị thiếu, dáng vẻ sai lệch thì trái với lệnh mùa xuân, làm hại khí Mộc, sự trừng phạt hiện ra ở Tuế tinh. Huỳnh hoặc (sao Hỏa) ứng với người: về ngũ thường là lễ, về ngũ sự là cách nhìn. Lễ bị thiếu, cách nhìn sai lệch thì trái với lệnh mùa hạ, làm hại khí Hỏa, sự trừng phạt hiện ra ở Huỳnh hoặc. Thái bạch (sao Kim) ứng với người: về ngũ thường là nghĩa, về ngũ sự là lời nói. Nghĩa bị thiếu, lời nói sai lệch thì trái với lệnh mùa thu, làm hại khí Kim, sự trừng phạt hiện ra ở Thái bạch. Thần tinh (sao Thủy) ứng với người: về ngũ thường là trí, về ngũ sự là cách nghe. Trí bị thiếu, cách nghe sai lệch thì trái với lệnh mùa đông, làm hại khí Thủy, sự trừng phạt hiện ra ở Thần tinh. Trấn tinh (sao Thổ) ứng với người: về ngũ thường là tín, về ngũ sự là suy nghĩ. Nhân, nghĩa, lễ, trí lấy tín làm chủ; dáng vẻ, lời nói, cách nhìn, cách nghe lấy suy nghĩ làm chính. Khi cả bốn việc đều sai thì Trấn tinh mới vì đó mà chuyển động."
Xét thì Mao công, Kinh Phòng và sử nhà Hán đều lấy Thổ là tín, có thể nói là thỏa đáng. Sở dĩ như vậy là vì: xét nghĩa của ngũ thường, nhân lấy lòng trắc ẩn (lòng thương xót, động lòng trước nỗi khổ của người) làm thể (bản chất), lấy sự ban phát rộng khắp làm dụng (công dụng biểu hiện ra ngoài). Lễ lấy sự phân biệt làm thể, lấy sự theo đúng phép tắc làm dụng. Trí lấy sự hiểu biết làm thể, lấy sự sáng suốt làm dụng. Nghĩa lấy sự hợp lẽ phải làm thể, lấy sự quyết đoán làm dụng. Tín lấy sự không lừa dối làm thể, lấy sự bám vào thực tế làm dụng.
Đối với Ngũ hành: Mộc thì che phủ, nảy nở sum suê, đó là trắc ẩn, ban phát rộng khắp; Hỏa có lúc tắt tối, có lúc sáng rõ, đó là phân biệt, theo phép tắc; Thủy thì ngậm nhuần, lưu thông, đó là hiểu biết, sáng suốt; Kim thì cứng chắc, lưỡi sắc, đó là hợp lẽ phải, quyết đoán; Thổ thì gánh chở, bao dung, theo thời mà sinh ra muôn vật, đó là bám vào thực tế, không lừa dối.
Trịnh Huyền và Thi vĩ lấy Thổ là trí, là vì cho rằng hiểu rõ muôn việc không gì hơn trí, sinh ra muôn vật không gì hơn đất, nên cho Thổ là trí. Lấy Thủy là tín, là vì nước có thủy triều, đến đúng hẹn, nên cho Thủy là tín. Lý lẽ này chứng cứ hẹp hòi (?), về nghĩa thì trái.
Đối với Ngũ kinh (năm bộ kinh điển của Nho gia: Dịch, Thi, Thư, Lễ, Xuân thu): nhân phối với Kinh Dịch, ở phương Đông; lễ phối với Kinh Lễ (?), ở phương Nam; nghĩa phối với Truyện (tức Xuân thu và lời truyện giải thích), ở phương Tây; trí phối với Kinh Thi, ở phương Bắc; tín phối với Thượng thư (Kinh Thư), ở trung ương.
Kinh Dịch phối với phương Đông, ứng với nhân: Dịch là sách sáng lập chế độ, bao gồm muôn sự, có nghĩa biến đổi; phương Đông là khởi đầu của bốn mùa; sự giáo hóa của nhân có thể sinh ra muôn vật; Dịch thì bỏ cũ theo mới. Lại thêm "Đế (đấng chủ tể muôn vật) xuất hiện ở quẻ Chấn (một trong tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch, tượng sấm, ứng phương Đông và mùa xuân)", và người xưa bắt đầu vạch ra tám quẻ; cho nên phối với nhân.
Lễ phối với phương Nam: lễ có thể chỉnh tề phép tắc trên dưới, phân biệt thứ bậc sang hèn; vua tôi, cha con không ai không lấy lễ mà tiết chế. Như lửa có thể nấu chín năm vị, soi sáng muôn vật, nên lấy phương Nam phối với lễ.
Truyện phối với phương Tây, ứng với nghĩa: Xuân thu là sử nước Lỗ, khen chê điều được điều mất. Thời ấy đạo của bậc vương đã suy, các nước chư hầu ra sức tranh giành, việc chiến tranh chinh phạt không việc nào không chép; hợp nghĩa thì khen, mất đức thì chê. Như Kim lấy nghĩa mà cắt đoán, xén sửa muôn vật, nên phối với nghĩa.
Kinh Thi phối với phương Bắc, ứng với trí: thơ là nói lên chí hướng, dùng để châm biếm can gián, có lời lẽ âm thầm tế nhị, làm hòa dịu tình người, cảm động quỷ thần, rung cảm trời đất; đem việc thiện ác ngâm vịnh vào âm nhạc, khiến người nghe được bổ ích cho đức hạnh, người làm thơ không mắc tội vào thân. Như nước ngầm chảy, không chỗ nào không thấm nhuần, nên phối với trí.
Thượng thư phối với trung ương, ứng với tín: đây là sách đời thượng cổ, thuật lại lời của các bậc đế vương, những việc thề nguyền giữ tín đều còn đủ cả, đáng được tôn sùng. Cho nên như đất có tín, theo thời mà sinh muôn vật, được bốn mùa tôn theo; vì vậy phối với tín.
"Kinh" tức là thường; cũng có nghĩa là "do theo"; cũng có nghĩa là "phép tắc". Thuật lại kinh là do theo sự việc, nên nói là "do theo"; lý lẽ có thể làm phép tắc, nên nói là "phép tắc"; là điển huấn thường hằng, nên nói là "thường". Tuy vậy, thể của kinh đã là phép thường, thì tự thân mỗi kinh đều đủ cả ngũ thường; chỉ vì việc có chỗ chuyên chú nên lấy một phương làm chủ. Ở đây chưa bàn đến văn nghĩa nên không nói đủ. Việc thực hành ngũ thường nhờ kinh mà sáng tỏ, nên phối với kinh mà giải thích.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video