Thiên 26 — Phối với tạng phủ

 Phần thứ tư: Bàn về việc phối tạng phủ.

 Tạng phủ (các cơ quan bên trong thân người theo y học cổ truyền: tạng là cơ quan đặc, có nhiệm vụ cất chứa; phủ là cơ quan rỗng, có nhiệm vụ thu nhận và chuyển đi) do Ngũ hành (năm yếu tố Mộc – cây, Hỏa – lửa, Thổ – đất, Kim – kim loại, Thủy – nước, mà người xưa cho là cấu thành muôn vật) và Lục khí (sáu khí của trời: âm, dương, gió, mưa, tối, sáng) mà thành. Tạng có năm, bẩm thụ từ Ngũ hành, làm thành năm tính; phủ có sáu, do Lục khí mà có, gọi là sáu tình. Tình, tính và khí sẽ giải riêng ở phần sau. Nay bàn nghĩa phối hợp của tạng phủ.

 Năm tạng là: gan, tim, tỳ (lá lách; theo y học cổ truyền là tạng lo việc tiêu hóa, chuyển chất bổ đi nuôi thân), phổi, thận. Sáu phủ là: ruột già, ruột non, mật, dạ dày, tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình, được coi là đường thông dẫn nước và khí) và bàng quang. Gan phối với Mộc, tim phối với Hỏa, tỳ phối với Thổ, phổi phối với Kim, thận phối với Thủy. Bàng quang là dương, ruột non là âm, mật là gió, ruột già là mưa, tam tiêu là tối, dạ dày là sáng. Cho nên trong sách Xuân thu (bản do họ Đỗ chú?), thầy thuốc Hòa (danh y nước Tần thời Xuân Thu) nói: "Âm thái quá sinh bệnh lạnh; dương thái quá sinh bệnh nóng; gió thái quá sinh bệnh ở đầu mút – đầu mút là tứ chi; mưa thái quá sinh bệnh ở bụng; tối thái quá sinh bệnh mê loạn; sáng thái quá sinh bệnh ở tim."

 Tạng: vì nó được cất giấu trong hình thể nên gọi là tạng (nghĩa là cất giấu); cũng vì nó cất chứa và nhận lấy năm khí nên gọi là tạng. Phủ: vì nó truyền chuyển, thu nhận nên gọi là phủ (nghĩa là kho chứa).

 Sách Bạch hổ thông (sách ghi kết quả cuộc hội nghị bàn kinh điển ở điện Bạch Hổ đời Đông Hán, do Ban Cố biên soạn) nói: "Gan nghĩa là che chắn. Phổi nghĩa là tiêu dùng: tình động mà có thứ tự. Tim nghĩa là gánh vác: gánh việc suy nghĩ. Thận nghĩa là dốc ra: dốc ra qua các lỗ. Tỳ nghĩa là phân biện: là chỗ để tích tinh chất, nhận lấy khí." Nguyên mệnh bao (một sách vĩ thư – loại sách sấm vĩ đời Hán) nói: "Tỳ là … (?): tim có được nó thì quý, gan có được nó thì hưng thịnh, phổi có được nó thì lớn, thận có được nó thì hóa sinh."

 Gan là nhân, phổi là nghĩa, tim là lễ, thận là trí, tỳ là tín (năm đức thường của Nho gia: nhân – lòng thương người; nghĩa – làm điều phải, biết quyết đoán; lễ – phép tắc, tôn ti trật tự; trí – hiểu biết sáng suốt; tín – giữ lời, thành thật). Vì sao gan là nhân? Gan là tinh hoa của Mộc; người nhân thì ưa sự sống; phương Đông là dương, muôn vật bắt đầu sinh ra; cho nên gan tượng Mộc, sắc xanh mà mềm. Vì sao phổi là nghĩa? Phổi là tinh hoa của Kim; người nghĩa thì biết quyết đoán; phương Tây chủ sát phạt, làm cho muôn vật thành tựu; cho nên phổi tượng Kim, sắc trắng mà cứng. Vì sao tim là lễ? Tim là tinh hoa của Hỏa; ở phương Nam, dương tôn quý ở trên, âm thấp hèn ở dưới; lễ có tôn có ti; cho nên tim tượng Hỏa, sắc đỏ mà sáng. Vì sao thận là trí? Thận là tinh hoa của Thủy; người trí thì tiến mãi không ngừng, không nghi hoặc; nước cũng chảy tới mà không lầm lạc; cho nên thận tượng Thủy, sắc đen; Thủy là âm nên thận có đôi. Vì sao tỳ là tín? Tỳ là tinh hoa của Thổ; Thổ chủ về tín, gánh việc nuôi muôn vật làm hình tượng; sinh ra muôn vật mà không thiên tư, đó là tín đến tột bậc; cho nên tỳ tượng Thổ, sắc vàng.

 Dực Phụng (học giả đời Tây Hán, giỏi Kinh Thi và thuật số) nói: "Gan tính tĩnh, do Giáp Kỷ làm chủ; tim tính nóng nảy, do Bính Tân làm chủ; tỳ tính mạnh, do Mậu Quý làm chủ; phổi tính cứng, do Ất Canh làm chủ; thận tính cung kính, do Đinh Nhâm làm chủ." (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý là mười thiên can – mười ký hiệu dùng để đếm ngày, năm trong lịch pháp cổ; các cặp Giáp–Kỷ, Ất–Canh, Bính–Tân, Đinh–Nhâm, Mậu–Quý là những cặp hợp nhau.)

 Sách Ngũ kinh dị nghĩa của Hứa Thận (sách so sánh các thuyết khác nhau về năm bộ kinh của Nho gia) chép thuyết Thượng thư (Kinh Thư) của họ Hạ Hầu và họ Âu Dương (các nhà truyền Kinh Thư theo bản chữ mới đời Hán) rằng: gan là Mộc, tim là Hỏa, tỳ là Thổ, phổi là Kim, thận là Thủy – thuyết này giống như trên. Thuyết Thượng thư bản chữ cổ thì nói: tỳ là Mộc, phổi là Hỏa, tim là Thổ, gan là Kim – bốn tạng này khác. Xét thiên Nguyệt lệnh trong Lễ ký (thiên chép chính sự, lễ tế theo từng tháng) nói: "Mùa xuân tế dâng tỳ, mùa hạ tế dâng phổi, cuối hạ tế dâng tim, mùa thu tế dâng gan, mùa đông tế dâng thận", đều tương hợp với năm mùa, thì thuyết Thượng thư bản chữ cổ là đúng.

 Trịnh Huyền (nhà chú giải kinh điển đời Đông Hán) bác lại rằng: "Văn khác thì việc cũng khác, chưa xét bản ý của nó. Năm lễ tế trong Nguyệt lệnh đều nói 'trước', không nói 'sau'; mà hễ nói 'trước' thì đã hàm ý có 'sau'. Mùa xuân tế thần cửa trong, khi tế thì dâng tỳ trước, thận sau. Mùa hạ tế thần bếp, khi tế thì dâng phổi trước, tim và gan sau. Cuối hạ tế thần giữa nhà, khi tế thì dâng tim trước, phổi sau. Mùa thu tế thần cổng, khi tế thì dâng gan trước, tim và phổi sau. Mùa đông tế thần đường đi, khi tế thì dâng thận trước, tỳ sau. Ý nghĩa của những điều này chỉ là lấy vị trí của bốn mùa, theo thứ tự trên dưới của năm tạng mà sắp mà thôi. Mùa đông ở vị trí sau, mà thận ở dưới; mùa hạ ở vị trí trước, mà phổi ở trên; mùa xuân ở vị trí hơi trước, nên tế dâng tỳ trước; mùa thu ở vị trí hơi lùi, nên tế dâng gan trước. Gan, thận, tỳ đều ở dưới cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng); phổi, tim đều ở trên cách mô. Lễ tế ắt dùng ba thứ, nên có trước có sau. Ý nghĩa này không giống với việc phối theo khí của các hành."

 Sách Bát thập nhất vấn (tức Nạn kinh, sách y học cổ gồm tám mươi mốt câu hỏi đáp) hỏi: "Năm tạng đều ngang nhau, sao riêng tim và phổi ở trên cách mô?" Đáp: "Tim chủ khí, phổi chủ huyết (?). Huyết đi trong mạch, khí đi ngoài mạch, theo nhau lên xuống, nên gọi là vinh vệ (vinh là huyết nuôi dưỡng chạy trong mạch, vệ là khí bảo vệ chạy ngoài mạch). Vì thế tim và phổi ở trên cách mô."

 Sách Giáp Ất kinh (sách châm cứu, y học do Hoàng Phủ Mật đời Tấn biên soạn) chép: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá (thầy thuốc trong truyền thuyết, bề tôi của Hoàng Đế) rằng: "Người có năm tạng, tạng có năm biến." Gan là tạng đực (tạng thuộc dương), sắc xanh, mùa của nó là xuân, ngày của nó là Giáp Ất. Tim là tạng đực, sắc đỏ, mùa hạ, ngày Bính Đinh. Tỳ là tạng cái (tạng thuộc âm), sắc vàng, mùa cuối hạ, ngày Mậu Kỷ. Phổi là tạng cái, sắc trắng, mùa thu, ngày Canh Tân. Thận là tạng cái, sắc đen, mùa đông, ngày Nhâm Quý.

 Sách Tố vấn (một phần của Hoàng Đế nội kinh, bộ sách y học cổ nhất của Trung Hoa) nói: "Gan là nơi hồn (phần tinh thần thuộc dương, có thể lìa khỏi thân) ở, là thiếu dương trong âm, nên thông với khí mùa xuân. Tim là gốc của sự sống, nơi thần (tinh thần, sự sáng suốt của con người) ở, là thái dương trong dương, nên thông với khí mùa hạ. Tỳ là gốc của kho lẫm, gọi là nơi làm hưng thịnh và biến hóa (?), có thể biến hóa cặn bã, chuyển hóa các vị, ra vào, thuộc loại chí âm (âm đến cùng cực), nên thông với khí của Thổ. Phổi là gốc của khí, nơi phách (phần tinh thần thuộc âm, gắn với thể xác) ở, là thiếu âm trong dương, nên thông với khí mùa thu. Thận chủ việc ẩn náu (như sâu bọ nằm im qua đông), là gốc của sự cất giữ, nơi tinh (tinh khí, chất tinh túy nuôi sự sống) ở, là thái âm trong âm, nên thông với khí mùa đông." Lại nói: "Mùa xuân đừng ăn gan, mùa hạ đừng ăn tim, cuối hạ đừng ăn tỳ, mùa thu đừng ăn phổi, mùa đông đừng ăn thận."

 Sách Chu lễ chép: quan tật y (thầy thuốc chữa bệnh) coi việc chữa bệnh tật cho muôn dân, lấy gan là Mộc, tim là Hỏa, tỳ là Thổ, phổi là Kim, thận là Thủy thì bệnh phần nhiều khỏi; làm ngược phép ấy thì chết. Lễ tế thần giữa nhà trong Nguyệt lệnh là lấy âm dương tiến lùi mà sắp thứ tự; còn Bạch hổ thông và Tố vấn là sách thầy thuốc chữa bệnh, dùng thực tế của các hành làm chứng nghiệm, cho nên cách phối của các sách ấy là đúng.

 Bạch hổ thông lại nói: "Mộc sao lại nổi, Kim sao lại chìm? Là theo nghĩa con sinh từ mẹ (?). Gan sao lại chìm, phổi sao lại nổi? Vì kẻ có hiểu biết thì tôn trọng mẹ mình." Một thuyết nói: Giáp Mộc sợ Kim, nên đem Ất gả làm vợ Canh, chịu sự hóa của Canh; Mộc theo gốc của nó, ứng với Giáp nên nổi; gan theo cái đã hóa của nó, ứng với Ất nên chìm. Canh Kim sợ Hỏa, nên đem Tân gả làm vợ Bính, chịu sự hóa của Bính; Kim theo gốc của nó, ứng với Canh nên chìm; phổi theo cái đã hóa của nó, ứng với Tân nên nổi.

 Hà Thượng Công (người đời Hán, tương truyền là tác giả bản chú giải sách Lão Tử) chú Lão Tử nói: "Gan chứa hồn, phổi chứa phách, tim chứa thần, thận chứa tinh, tỳ chứa chí (ý chí, ý hướng). Năm tạng đều bị tổn thương thì năm thần lìa đi." Đạo kinh nghĩa nói: "Hồn ở gan, phách ở phổi, thần ở tim, tinh chứa ở thận, chí gửi ở tỳ." Thuyết này giống Tố vấn. Hồn là khí Mộc, thần là khí Hỏa, chí là khí Thổ, phách là khí Kim, tinh là khí Thủy. Hồn thông với mắt, thần thông với lưỡi, chí thông với miệng, phách thông với mũi, tinh thông với tai.

 Giáp Ất kinh nói: "Mũi là quan của phổi, mắt là quan của gan, miệng và môi là quan của tỳ, lưỡi là quan của tim, tai là quan của thận. Cho nên phổi bệnh thì thở hổn hển, cánh mũi phập phồng; gan bệnh thì mắt nhắm, khóe mắt xanh; tỳ bệnh thì môi miệng vàng khô; tim bệnh thì lưỡi cuộn ngắn lại, mặt đỏ; thận bệnh thì gò má và mặt đen vàng, tai điếc." Đó gọi là ngũ quan (năm cơ quan cảm giác trên mặt, mỗi cơ quan ứng với một tạng). Sách xem tướng cũng gọi là ngũ hậu (năm chỗ để xem dấu hiệu), lấy mũi và nhân trung (rãnh nhỏ giữa mũi và môi trên) làm một quan, chủ về tim; còn lại đều giống. "Hậu" là: tốt xấu của năm tạng hiện ra thành sắc ở năm quan, có thể xem mà đoán lành dữ. Mũi và nhân trung vẫn là phần thuộc miệng.

 Sách Hiếu kinh viện thần khế (một sách vĩ thư phụ họa Hiếu kinh) nói: "Gan là nhân nên mắt nhìn; phổi là nghĩa nên mũi dò xét; tim là lễ nên tai coi giữ; thận là tín nên lỗ dốc ra; tỳ là trí nên miệng dạy bảo." Nguyên mệnh bao nói: "Mắt là sứ giả của gan; khí gan nhân hậu mà chiếu ra ngoài." Sách Quản Tử (sách mang tên Quản Trọng, tể tướng nước Tề thời Xuân Thu) nói: "Tỳ phát ra ở mũi, gan phát ra ở mắt, thận phát ra ở tai, phổi phát ra ở miệng, tim phát ra ở hạ khiếu (các lỗ ở phần dưới thân: đường tiểu tiện và đại tiện)." Sách Thái bình kinh của Đạo gia nói: "Thần của gan không còn thì mắt không sáng; thần của tim không còn thì môi xanh trắng; thần của phổi không còn thì mũi không thông; thần của thận không còn thì tai điếc; thần của tỳ không còn thì lưỡi không biết vị ngọt." Lại có một thuyết nói: mắt chủ về gan, tai chủ về thận, mũi chủ về tim, lưỡi chủ về tỳ, miệng chủ về phổi.

 Riêng hai tạng gan và thận thì các kinh đều nói giống nhau. Gan chủ mắt: gan là tạng Mộc; Mộc là dương; phương Đông là đất sáng sủa; mắt cũng sáng tỏ, soi rõ; cho nên thông với mắt. Sách Thái thức kinh (?) của Đạo gia nói: "Trời gọi là nhìn thấu suốt, chủ về mắt; mắt chủ về gan." Trời là dương, gan cũng là dương; tròng mắt tinh sáng cũng là dương; ánh mắt hiện rõ, lại có phép thường, như mặt trời là tinh hoa của dương, không khuyết mà luôn sáng. Thận chủ tai: thận là tạng Thủy; Thủy là âm; phương Bắc là đất tối tăm; tai nghe được tiếng; tiếng là tượng của âm vi tế; cho nên thông với tai. Thái thức kinh nói: "Đất gọi là nghe thấu suốt, chủ về tai; tai chủ về thận." Đất là âm; tai lấy sự rỗng làm phép, nên thu nhận được tiếng; Thủy chủ rỗng, âm chủ rỗng, âm chủ sự u tối; tiếng của âm lại không thường hằng, như mặt trăng khi tròn khi khuyết.

 Ba tạng tỳ, tim, phổi và chỗ biểu hiện của chúng thì mỗi nhà một thuyết. Giáp Ất lấy mũi ứng với phổi, Đạo gia lấy mũi ứng với tim, Quản Tử lấy mũi ứng với tỳ. Giáp Ất lấy mũi ứng với phổi: vì mũi rỗng mà nhận khí, phổi cũng rỗng mà nhận khí. Đạo gia lấy mũi chủ tim: vì đều là dương. Lão Tử kinh nói: "Trời lấy Ngũ hành nuôi người, khí từ mũi vào, chứa ở tim." Mũi rỗng thông, cho hơi thở ra vào, ở cao, tượng trời, nên thông với trời, mà khí thì chứa ở tim. Quản Tử thì vì tỳ là Thổ, mũi ở giữa mặt, nên cho là chỗ biểu hiện của tỳ.

 Giáp Ất lấy tỳ ứng với miệng; Đạo gia lấy phổi ứng với miệng, giống với Quản Tử. Giáp Ất lấy tỳ ứng với miệng: miệng là cửa đưa vào đưa ra, tỳ là nơi nhận chứa; miệng biết nói năng, tỳ biết tiêu hóa, nên thông với nhau. Đạo gia lấy phổi ứng với miệng: phổi là Kim, Kim có thể cắt đứt; miệng có răng cũng có thể cắn đứt, đó là tượng của Kim. Ý của Quản Tử e cũng như thế.

 Giáp Ất lấy lưỡi ứng với tim; Đạo gia lấy lưỡi ứng với tỳ; Quản Tử lấy tim ứng với hạ khiếu. Giáp Ất lấy lưỡi ứng với tim: phàm nuôi thân giữ mạng không gì hơn năm vị; phân biện, hiểu biết không gì hơn tim. Năm vị đưa vào thì lưỡi nhận biết; phải trái của muôn việc thì tim soi xét; tim muốn bày tỏ điều gì thì lưỡi ắt nói ra; cho nên tim ứng với lưỡi. Đạo gia lấy lưỡi ứng với tỳ: tỳ là âm. Lão Tử kinh nói: "Đất nuôi người bằng năm vị, từ miệng đi vào, chứa ở dạ dày." Lưỡi thu nhận thì có nước bọt và chất thực; thể của đất đã là chất thực, các phẩm vị đều do đất sinh ra, nên lưỡi thông với đất. Quản Tử lấy tim ứng với hạ khiếu: vì tim biết phân biệt thiện ác, nên thông với hạ khiếu, để trừ bỏ cặn bẩn.

 Năm tạng biểu hiện ở năm quan; riêng hai quan miệng và lưỡi cùng ở một chỗ, các quan khác thì không chung. Miệng là chỗ biểu hiện của tỳ, tỳ là Thổ; lưỡi là chỗ biểu hiện của tim, tim là Hỏa. Chúng ở chung một chỗ là vì Thổ gửi việc cai quản ở quê của Hỏa. Lưỡi ở trong miệng là vì Hỏa trong Ngũ hành không thường hiện ra: cần thì có, không dùng thì ẩn, như lưỡi trong miệng, mở miệng thì thấy, ngậm miệng thì giấu. Lại nữa, tim là chủ của thân, cao quý nên ở bên trong. Thổ vượng ở bốn quý (mười tám ngày cuối của mỗi mùa), nên gọi là "bốn hợp" (?). Giáp Ất và Tố vấn là sách chẩn đoán bệnh, nên theo thực tế của các hành mà phân biệt; còn Đạo kinh và Quản Tử thì mỗi bên theo ý hướng của một nhà.

 Về sáu phủ, Hà đồ (một sách vĩ thư mang tên "Hà đồ") nói: "Phổi hợp với ruột già, ruột già là phủ truyền dẫn. Tim hợp với ruột non, ruột non là phủ nhận chứa. Gan hợp với mật, mật là phủ chứa tinh chất trong sạch. Tỳ hợp với dạ dày, dạ dày là phủ của ngũ cốc. Thận hợp với bàng quang, bàng quang là phủ của tân dịch (các chất lỏng trong cơ thể). Tam tiêu đứng riêng một mình, là phủ đường nước ở giữa." Giáp Ất và Tố vấn nói giống như thế.

 Ruột già là phủ truyền dẫn: phổi thông với mũi, mũi cho khí ra vào; ruột già là con đường truyền dẫn khí của ngũ cốc, nên là phủ của phổi. Ruột non là phủ nhận chứa: tim thông với lưỡi, lưỡi đưa năm vị vào, ruột non nhận lấy, nên là phủ nhận chứa. Mật là phủ chứa tinh chất trong sạch: gan thông với mắt, mắt là vật tinh sáng, lại là chủ của tinh thần, nên gọi là phủ chứa tinh chất trong sạch. Dạ dày là phủ của ngũ cốc: tỳ thông với miệng, miệng đưa ngũ cốc vào, dạ dày nhận lấy, nên là phủ của tỳ. Bàng quang là phủ của tân dịch: thận là tạng Thủy, bàng quang rỗng mà nhận nước; khí trong của nước thì thành tân dịch, khí đục thì thành nước mũi, nước bọt; nên là phủ của thận. Tam tiêu là phủ đường nước ở giữa: năm tạng mỗi tạng hợp với một phủ, riêng tam tiêu không hợp với tạng nào, nên gọi là đứng riêng; nó ở giữa năm tạng, thông khí đi lên xuống, nên là phủ đường nước ở giữa. Năm tạng mà có sáu phủ, cũng như sáu khí nhân Ngũ hành mà sinh, lại như năm tính sinh ra sáu tình.

 Tố vấn nói: "Da ứng với ruột già, vẻ tươi tốt hiện ở lông, chủ là tim. Mạch ứng với ruột non, vẻ tươi tốt hiện ở sắc mặt, chủ là thận. Gân ứng với mật, vẻ tươi tốt hiện ở móng, chủ là phổi. Thịt ứng với dạ dày, vẻ tươi tốt hiện ở môi, chủ là gan. Thớ da (các kẽ thớ của da thịt) và lông tơ ứng với tam tiêu và bàng quang, vẻ tươi tốt hiện ở tóc, chủ là tỳ."

 "Da ứng với ruột già, vẻ tươi tốt hiện ở lông, chủ là tim": tim là vua của thân, da là thành quách của thân, lông là lớp lông vũ hộ vệ thân, ruột già là đường đi của khí, nên đều thông với nhau. Tim là tạng Hỏa, ruột già là phủ Kim, nên phối với nhau; đó là điều Bính Tân làm chủ.

 "Mạch ứng với ruột non, vẻ tươi tốt hiện ở sắc mặt, chủ là thận": thận là Thủy; mạch là kênh rạch của máu, lưu thông như nước; khí sắc là vẻ rạng rỡ của con người; huyết khí thịnh thì dung mạo tươi tắn vui vẻ, huyết khí suy thì dung nhan khô héo tiều tụy. Thận là tạng Thủy, ruột non đã nhận chứa khí Thủy, lại là phủ Hỏa, nên phối với nhau; đó là điều Đinh Nhâm làm chủ.

 "Gân ứng với mật, vẻ tươi tốt hiện ở móng, chủ là phổi": gân là phần cứng mạnh bên trong da; móng là phần cứng sắc bên ngoài da. Phổi là tạng Kim; mật có tính cứng rắn tinh túy, lại là phủ Mộc; nên phối với nhau; đó là điều Ất Canh làm chủ.

 "Thịt ứng với dạ dày, vẻ tươi tốt hiện ở môi, chủ là gan": dạ dày tiêu hóa tinh khí của ngũ cốc làm thành thịt; ngũ cốc từ miệng đi vào, nên vẻ tươi nhuận hiện ở môi. Gan là tạng Mộc, nhân hậu mà sinh sôi được; dạ dày là phủ Thổ; nên phối với nhau; đó là điều Giáp Kỷ làm chủ.

 "Thớ da, lông tơ ứng với tam tiêu, bàng quang, vẻ tươi tốt hiện ở tóc, chủ là tỳ": lông tơ nhờ được thấm nhuận, thớ da vốn tự thông mở. Tỳ là nơi nhận các vị nuôi dưỡng; nhờ các vị nuôi dưỡng mà được thấm nhuận, thông mở; nhờ thấm nhuận, thông mở mà sinh ra lông tóc. Sách có câu: "Tóc là phần dư của máu." Tỳ là tạng Thổ; tam tiêu và bàng quang đều là phủ Thủy; nên phối với nhau; đó là điều Mậu Quý làm chủ.

 Tỳ phối với hai phủ, còn bốn tạng kia mỗi tạng phối một phủ, là vì: tỳ là tạng Thổ, Thổ là đạo làm vua, vua tức là dương, số của dương là một, nên tạng không có hai. Tam tiêu và bàng quang đều là phủ Thủy, Thủy là đạo làm bề tôi, bề tôi tức là âm, số của âm là số chẵn, nên phủ có hai.

 Quản Tử nói: "Tỳ sinh xương, thận sinh gân, phổi sinh da, tim sinh thịt, gan sinh móng và tóc." Nguyên mệnh bao nói: "Gan sinh gân." Tỳ sinh xương: tỳ là Thổ, Thổ sinh được Mộc; xương là gốc của thân, như cây dựng trên mặt đất làm thành nhà cửa; nên tỳ sinh ra xương. Thận sinh gân: gân là mạch lạc nối các xương; mạch để lưu chảy, gân để nối liền các đốt, đều thông huyết khí; thận là Thủy nên sinh ra gân. Phổi sinh da: phổi là Kim, Kim cắt xén được; da cũng làm giới hạn ngăn cách; nên phổi sinh ra da. Tim sinh thịt: tim là Hỏa; thịt là đất đai của thân; nên tim sinh ra thịt. Gan sinh móng và tóc: gan là Mộc; móng là phần dư của xương, tóc là phần dư của máu, đều là khí của Thủy và Mộc; nên gan sinh ra chúng. Nguyên mệnh bao lấy gan sinh gân, cũng là theo nghĩa khí Mộc: gân có nhánh nhóc, tượng như cây.

 Hà đồ nói: "Nhân từ, ban ơn là tinh hoa của gan; buồn thương quá độ thì hại gan; gan bị hại thì mắt nhìn mờ mịt. Giữ lễ, ngay thật (?) là tinh hoa của tim; mừng giận dữ dội thì hại tim; tim bị hại thì sinh bệnh chảy máu cam, nôn ngược. Hòa nhã, đôn hậu, thật thà giữ tín là tinh hoa của tỳ; buông thả, tham ăn thì hại tỳ; tỳ bị hại thì thức ăn ứ đọng không tiêu, gây bệnh bĩ kết (đầy tức, bế tắc trong bụng). Trọng nghĩa, ban ơn, cương quyết là tinh hoa của phổi; lo âu phẫn uất thì hại phổi; phổi bị hại thì ho nghịch, mất tiếng. Trí tuệ, biện luận, mưu lược là tinh hoa của thận; lao lực, dục vọng, uất ức đầy chặt thì hại thận; thận bị hại thì hao tinh, tổn mạng."

 Đó há chỉ là trái ngũ thường mà tổn hại tuổi thọ, mà còn phá sáu tình đến mất cả nước nhà. Như hai vua Kiệt và Trụ (vua cuối nhà Hạ và vua cuối nhà Thương, nổi tiếng tàn bạo) đều tham lam buông thả mà mất nước; hai bề tôi họ Lương và họ Đậu (Lương Ký và Đậu Hiến, các quyền thần ngoại thích đời Đông Hán) cũng đều xa xỉ buông thả mà đổ nát nhà mình. Tuy Bành Tổ (người sống rất lâu trong truyền thuyết) nhờ sắc dục mà kéo dài tuổi thọ, vua nước Tề nhân cơn giận mà khỏi bệnh (chuyện thầy thuốc Văn Chí cố ý chọc giận vua Tề để chữa bệnh), những lối khác thường như thế đều có chỗ điều tiết thích hợp. Biết điều tiết thì tứ đại (bốn yếu tố cấu thành thân thể theo nhà Phật: đất, nước, lửa, gió) được yên ổn; buông thả thì năm tạng thành bệnh.

 Tố vấn nói: "Gan là chức tướng quân, mưu tính từ đó mà ra. Tim là chức vua chúa, thần minh (sự sáng suốt như thần) từ đó mà ra. Tỳ là chức coi kho lẫm, năm vị từ đó mà ra. Phổi là chức tể tướng phụ tá, việc cai trị điều độ từ đó mà ra. Thận là chức làm việc mạnh mẽ, tài khéo từ đó mà ra."

 "Gan là chức tướng quân, mưu tính từ đó mà ra": tính của Mộc là nhân; người nhân ắt nghĩ sâu lo xa, luôn muốn làm lợi và làm yên muôn vật. Tướng quân là người chủ việc dùng binh, ắt lấy mưu tính làm đầu. Cho nên binh thư nói: "Binh dấy lên bằng lòng nhân thì không ai không theo; được đất được của mà chia bằng lòng nhân thì không ai không vui lòng theo." Lại nói: "Tướng không có mưu thì quân sĩ lo âu; tướng không biết tính toán thì quân sĩ bỏ đi." Cho nên gan là tướng quân, sinh ra mưu tính.

 "Tim là chức chủ giữ, thần minh từ đó mà ra": Hỏa ở phương Nam, dương quang rực rỡ, là tượng của vua. Thần là vua của thân, như vua quay mặt về hướng Nam mà trị nước. Kinh Dịch lấy quẻ Ly (một trong tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch, tượng lửa, ứng phương Nam) làm Hỏa, ở ngôi thái dương, là tượng của vua. Mọi cử động của con người, mọi sự phát ra của tình và tính, không gì không do tim; nên tim là chức chủ giữ, nơi thần minh phát ra.

 "Tỳ là chức coi kho lẫm, năm vị từ đó mà ra": muôn vật sinh thì từ đất mà ra, chết cũng trở về đất; ngũ cốc đưa vào thì tỳ nhận lấy; nên năm vị phát ra cũng do nơi đây.

 "Phổi là chức tể tướng phụ tá, việc cai trị điều độ từ đó mà ra": Kim cắt xén, quyết đoán được; trách nhiệm của tể tướng là thông hiểu đạo trị nước, trên dưới thuận theo giáo hóa, đều có lễ tiết; phổi đối với năm tạng cũng là nơi sinh ra sự cai trị điều độ. Sách Nhạc vĩ (vĩ thư phụ họa Kinh Nhạc) nói: "Thương (một trong năm âm của nhạc cổ, ứng với Kim) nghĩa là làm sáng rõ: bề tôi làm sáng rõ đức của vua để chỉnh tề trên dưới", đó là chỗ người hiền làm tể tướng.

 "Thận là chức làm việc mạnh mẽ, tài khéo từ đó mà ra": tính của Thủy là trí, người trí ắt nhiều tài, nên có tài khéo; về công việc thì tự cường không ngừng.

 Bát thập nhất vấn hỏi: "Các tạng đều chỉ có một, sao riêng thận có hai?" Đáp: "Bên trái là thận, bên phải là mệnh môn (cửa của sinh mệnh); mệnh môn là nơi tinh và thần hội tụ." Hà đồ nói: "Gan và tim hiện ra ở bên trái, tỳ và phổi hiện ra ở bên phải, thận và mệnh môn đều hiện ra ở bộ xích (vị trí bắt mạch phía trong cổ tay, gần khuỷu nhất trong ba vị trí bắt mạch)." Đó là chỗ xem mạch.

 Hỏi: "Phần trước giải rằng thận là âm nên có đôi, nay lại nói bên trái là thận, bên phải là mệnh môn, như thế há chẳng tự mâu thuẫn sao?" Đáp: "Mệnh môn và thận tên khác mà hình giống. Là tạng Thủy thì thể chất không khác nhau, nên có đôi, ứng với số của âm; còn về tên gọi thì trái phải khác nhau, nên mỗi bên có chỗ chủ riêng. Cũng như tam tiêu và bàng quang đều là phủ Thủy, mà không ngại có hai tên."

 Lão Tử kinh và Tố vấn nói tim chứa thần: thần lấy nghĩa sáng suốt soi rõ, nói tim có thể hiểu rõ muôn việc; thần là vua của thân, tượng Hỏa, như đã giải ở trên. Thận chứa tinh: tinh là chỉ sự tinh anh, linh lợi, thông tuệ, cũng là khí tinh trí; thận là Thủy, có trí và khéo, nên tinh chứa ở đó. Tỳ chứa chí: tỳ là Thổ, chủ tổng quát bốn hành, có nhiều chỗ hướng tới; chí lấy lòng mong muốn hướng tới làm tên, nên chứa ở tỳ. Gan chứa hồn: hồn lấy sự vận động làm tên; gan là thiếu dương, tính dương thì vận động; tính Mộc là nhân, nên hồn cũng chủ về thiện; vì vậy chứa ở gan. Phổi chứa phách: phách lấy sự bám dính làm tên; phổi là thiếu âm, tính âm thì lặng yên; Kim chủ sát phạt, phách lại chủ về ác; nên chứa ở phổi.

 Năm tạng chủ năm thứ: thần, tinh, chí, hồn, phách. Xét theo âm dương thì chỉ có hai loại: thuộc dương gọi là hồn, thuộc âm gọi là phách. Sách Chương cú của Hà Thượng Công nói: "Năm khí trong và nhẹ làm thành tinh thần, sự thông minh, âm thanh, năm tính; phần linh của nó gọi là hồn; hồn là giống đực, chủ ra vào ở mũi, thông với trời. Năm vị đục và ẩm làm thành hình hài, xương thịt, huyết mạch, sáu tình; phần linh của nó gọi là phách; phách là giống cái, ra vào ở miệng, thông với đất."

 Sách Gia ngữ (tức Khổng Tử gia ngữ, sách ghi lời nói việc làm của Khổng Tử và học trò) chép: Tể Ngã (học trò Khổng Tử) hỏi Khổng Tử: "Con nghe tên quỷ thần mà không biết là nói về cái gì." Khổng Tử nói: "Người sống có khí. Hồn khí là chỗ thịnh của thần; phách khí là chỗ thịnh của quỷ. Người có sống có chết, chết ắt trở về đất, cái đó gọi là quỷ; hồn khí trở về trời, cái đó gọi là thần. Hợp quỷ và thần mà cúng tế, đó là giáo hóa đến tột bậc. Xương thịt chết rữa ở dưới, hóa làm đất đồng; khí của nó bay lên ở trên, đó là chỗ hiển hiện của thần. Thánh nhân nhân theo tình của người và vật mà đặt rõ tên quỷ thần, làm phép tắc cho dân; nên đốt mỡ thơm và cỏ thơm là để báo đáp khí; dâng kê, sửa soạn gan phổi, thêm rượu thơm ủ với nghệ là để báo đáp phách."

 Sách Hán thư, thiên Ngũ hành chí nói: "Người hết mạng thì hình thể chôn giấu, tinh thần tan đi; thánh nhân vì thế lập tông miếu để thu hồn khí, tế lễ mùa xuân mùa thu để giữ đạo hiếu." Thi Tử (sách của Thi Giảo thời Chiến Quốc) nói: "Quỷ nghĩa là về; người xưa gọi người chết là người đã về." Sách Hoài Nam Tử (sách do Lưu An đời Hán chủ biên) nói: "Tinh thần của người là thuộc về trời; xương cốt là thuộc về đất. Tinh khí trở vào cửa của nó, xương cốt trở về gốc của nó." Lại nói: "Khí của trời làm hồn, khí của đất làm phách."

 Thiên Giao đặc sinh trong sách Lễ ký nói: "Phàm tế lễ phải thận trọng điều này: hồn khí về trời, hình phách về đất; cho nên tế lễ là tìm theo nghĩa âm dương." Vì vậy khí trong gọi là thần, tức là hồn thuộc dương; khí đục gọi là quỷ, tức là phách thuộc âm. Diên Lăng Quý Tử (tức Quý Trát, công tử nước Ngô thời Xuân Thu) chôn con ở khoảng giữa đất Doanh và đất Bác, nói: "Xương thịt trở về đất là mệnh vậy; còn hồn khí thì không nơi nào không tới."

 Sách Việt ký (?) chép: vua nước Việt hỏi Phạm Tử rằng: "Quả nhân (tiếng vua tự xưng khiêm) nghe nói mất hồn phách thì chết, được hồn phách thì sống. Muôn vật đều có hồn phách, hay chỉ người mới có?" Phạm Lãi (mưu thần của nước Việt) đáp: "Phách là cái túi chứa; hồn là nguồn của sinh khí." Lại nói: "Hồn là tinh hoa của sinh khí, phách là nhà ở của tử khí." Sách Hàn thi (Kinh Thi theo bản truyền của họ Hàn) nói: "Trăn và Vĩ là hai dòng sông; vào ngày Tỵ đầu tiên của tháng ba, người nước Trịnh thường ra trên sông này để gọi hồn, nối phách."

 Sách Tả truyện, năm Chiêu công thứ hai mươi lăm chép: vua nước Tống mở tiệc, cho Thúc Tôn Chiêu Tử ngồi bên phải, nói chuyện với nhau mà khóc. Nhạc Kỳ nói: "Nay vua ta và Thúc Tôn đều sắp chết chăng? Tinh anh sáng suốt của lòng người gọi là hồn phách; hồn phách đã rời đi rồi thì sao sống lâu được?" Những điều này đều làm rõ thân người có hồn và phách khác nhau.

 Lão Tử kinh nói hồn chứa ở gan, phách chứa ở phổi: hồn đã thuộc trời, khí trời là dương, dương chủ về thiện, chuộng bên trái, nên ở gan, tại phương Đông, ngôi của Mộc. Phách đã thuộc đất, khí đất là âm, âm chủ về ác, chuộng bên phải, nên ở phổi, tại phương Tây, ngôi của Kim. Lão Tử nói: "Việc lành chuộng bên trái, việc dữ chuộng bên phải." Sách ấy cũng nói: năm khí chứa ở tim, năm vị chứa ở dạ dày. Đây là bàn về khí thì khí là dương, lấy tạng để nhận; tim là tạng Hỏa, nơi dương khí ở. Vị là âm, lấy phủ để nhận; dạ dày là phủ của ngũ cốc, nơi vị ở. Tim chủ tinh thần, dạ dày chủ thu nhận, không trái với lẽ âm dương của hồn phách.

 Lại nói hồn có ba, phách có bảy: vì số của dương là lẻ, số của âm là chẵn. Số lẻ bắt đầu từ một; một là nguyên khí (khí ban đầu sinh ra trời đất). Hồn tuy là dương nhưng không phải là nguyên khí ban đầu; sau một kế đến ba, nên hồn có số ba. Lại có thuyết nói: nhân hai khí trời và đất hợp lại mà sinh ra người, người lại có một khí; tam tài (trời, đất, người) mỗi thứ một khí, nên hồn có ba. Số của âm là hai, hai cũng là khởi đầu của âm; phách tuy là âm nhưng lại không phải là khởi đầu, sau hai kế đến bốn; âm không đứng riêng được, ắt phải nhờ dương, nên lấy số ba của hồn hợp vào mà thành bảy. Lại có một lời giải nói: hồn ở phương Đông, lấy số ba của quẻ Chấn (quẻ tượng sấm, ứng phương Đông); phách ở phương Tây, lấy số bảy của quẻ Đoài (quẻ tượng đầm, ứng phương Tây). Ba hồn bảy phách hợp lại thành mười, ứng với Ngũ hành của trời và Ngũ hành của đất, hai số năm hợp lại làm mười, cùng tạo thành con người. Năm là năm khí của trời và năm vị của đất. Sách Xuân thu vĩ nói: "Người cảm số mười mà sinh, nên đủ mười tháng mới ra đời."

 Lại có thuyết nói hồn có năm, phách có sáu: đó là theo sách Tam hoàng kinh của Đạo gia, lấy thần của năm tạng làm năm hồn, thần của sáu phủ làm sáu phách; đây cũng là theo nghĩa Ngũ hành và Lục khí. Hồn phách là gốc của con người, đã phối với tạng phủ nên giải thích ở đây. Sách Giáp Ất nói: "Hồn thuộc về tinh, phách thuộc về thần."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video