Phần thứ ba: Bàn về việc phối khí và vị (tức là gắn mùi và vị với Ngũ hành).
Tử Sản (đại phu nước Trịnh thời Xuân Thu) nói: "Khí (luồng hơi, năng lượng của trời đất, vốn tạo nên và nuôi dưỡng muôn vật) làm nên ngũ vị (năm vị nếm: chua, đắng, ngọt, cay, mặn)." Trịnh Huyền (nhà chú giải kinh điển đời Đông Hán) nói: "Cái gì thông qua miệng là ngũ vị; cái gì thông qua mũi là ngũ xú (năm loại mùi ngửi)." Thiên Nguyệt lệnh trong sách Lễ ký (Lễ ký là sách ghi về lễ nghi của Nho gia; Nguyệt lệnh là thiên chép chính sự, lễ tế và việc ăn mặc theo từng tháng) nói: "Những ngày mùa xuân, vị của nó là chua, mùi của nó là gây." Đó là mùi và vị của hành Mộc (Ngũ hành: năm yếu tố Mộc – cây cối, Hỏa – lửa, Thổ – đất, Kim – kim loại, Thủy – nước, mà người xưa cho là cấu thành và chi phối muôn vật; mỗi hành ứng với một mùa, một phương, một màu, một vị…).
Sách Thuyết văn (tức Thuyết văn giải tự, bộ từ điển chữ Hán do Hứa Thận đời Đông Hán soạn) nói: "Gây là mùi của dê." Khí của muôn vật mùa xuân giống mùi dê. Mộc sở dĩ có vị chua là vì tượng trưng cho sự sinh sôi của muôn vật ở phương Đông. Chữ "chua" có nghĩa là "khoan dùi": nói muôn vật dùi đất mà mọc lên. Năm vị có được vị chua thì mới thông đạt. Sách Nguyên mệnh bao (một sách vĩ thư – loại sách sấm vĩ đời Hán dựa vào kinh điển để nói chuyện điềm trời, số mệnh) nói: "Chua nghĩa là ngay ngắn, mở đầu: khí mới sinh ra, chuyên tâm tự làm cho mình ngay ngắn."
Lễ ký nói: "Những ngày mùa hè, vị của nó là đắng, mùi của nó là khét." Hỏa sở dĩ đắng là vì phương Nam chủ về nuôi cho lớn. Đắng là cái để nuôi lớn; năm vị phải có đắng mới nuôi được. Nguyên mệnh bao nói: "Đắng nghĩa là phải siêng năng vất vả mới nuôi được." Sách Phương ngôn (sách ghi từ ngữ các địa phương, do Dương Hùng đời Hán soạn) nói: "Đắng nghĩa là nhanh, sướng (?)." Mùi khét là vì dương khí (khí thuộc mặt dương – nóng, sáng, động; đối với âm khí – lạnh, tối, tĩnh) bốc hơi chuyển động, là hơi của lửa đốt. Hứa Thận nói: "Khét là lửa đốt vật, có mùi cháy khét; khí mùa hè cũng như vậy."
Lễ ký nói: "Những ngày cuối hạ (tức tháng thứ ba của mùa hè, tháng sáu âm lịch), vị của nó là ngọt, mùi của nó là thơm." Vị của Thổ sở dĩ ngọt là vì Thổ ở trung ương, trung hòa; ngọt tức là ngon. Nguyên mệnh bao nói: "Ngọt là thứ ăn thường ngày, nói là người ta yên với vị ấy." Vị ngọt là chủ của năm vị, cũng như Thổ hòa vào mà làm nên bốn hành kia. Mùi thơm là vì khí của Thổ lấy thơm làm chủ. Hứa Thận nói: "Thổ được khí trung hòa nên thơm."
Lễ ký nói: "Những ngày mùa thu, mùi của nó là tanh, vị của nó là cay." Khí sát phạt của phương Tây thì tanh. Hứa Thận nói: "Hơi của vật chưa chín là tanh; khí của Kim phương Tây giống như thế." Vị cay là vì vật gặp cay thì héo úa, chết đi. Cũng có thuyết nói: "Cay đọc là 'tân', tức 'tân' trong cũ – mới": vì vật cũ đều đã hết, vật mới đã thành, nên gọi là mới. Nguyên mệnh bao nói: "Âm làm hại nên cay; mang nghĩa sát phạt nên cay nồng châm chích; đó là âm khí khiến nó như vậy."
Lễ ký nói: "Những ngày mùa đông, vị của nó là mặn, mùi của nó là mục." Mục là khí của Thủy, như có như không, nói khí rất yếu ớt. Cũng có thuyết nói: nước nhận chứa cáu bẩn đục ngầu nên mùi của nó mục nát. Hứa Thận nói: "Là mùi mục rữa; khí phương Bắc giống như thế." Vị của nó mặn là vì vật phương Bắc mặn, để làm cho cứng chắc; cũng như năm vị có mặn mới chắc. Hứa Thận nói: "Mặn nghĩa là ngậm." Nguyên mệnh bao nói: "Mặn nghĩa là liêm (?); liêm nghĩa là trong sạch. Đó là khí rất lạnh, nên khiến nó trong mà mặn."
Trịnh Huyền nói: "Năm vị: giấm chua, rượu đắng, mật ngọt, gừng cay, muối mặn." Sách Hoàng Đế Giáp Ất kinh (sách châm cứu, y học do Hoàng Phủ Mật đời Tấn biên soạn) nói: về lúa thì gạo ngọt, vừng chua, đậu nành mặn, lúa mì đắng, kê nếp cay; có thuyết nói gạo tẻ cay. Về quả thì táo ngọt, mận chua, hạt dẻ mặn, mơ đắng, đào cay. Về rau thì rau quỳ ngọt, hẹ chua, lá đậu mặn, củ kiệu đắng, hành cay. Về gia súc thì bò ngọt, chó chua, lợn mặn, dê đắng, gà cay.
Sách Bản thảo (sách thuốc ghi tính vị, công dụng của các vị dược liệu) nói: về khoáng vật thì ngọc ngọt, vàng cay, hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng cam dùng làm thuốc) đắng, hội thanh (?) chua, xích thạch chi (một loại đất sét đỏ dùng làm thuốc) mặn. Về cây cỏ thì phục linh ngọt, quế tâm cay, thiên môn đông đắng, ngũ vị tử chua, huyền sâm mặn. Về sâu bọ thì phỉ linh (?) ngọt, cuốn chiếu cay, trăn rắn đắng, mọt ẩm (con rận gỗ sống chỗ ẩm) chua, thằn lằn mặn. Các thứ làm thuốc và làm đồ ăn rất nhiều, tạm nêu đại lược phối với năm vị như thế. Tất cả đều do khí Ngũ hành sinh ra; khí có chỗ thiên lệch nên vị cũng khác nhau.
Nói tổng quát thì về ngũ cốc (năm loại lúa, hạt lương thực): loại có râu phối với Mộc, loại hạt rời phối với Hỏa, loại có buồng phối với Kim, loại có quả đậu phối với Thủy, loại kết chùm phối với Thổ. Loại có râu là loại lúa mì, đại mạch. Loại hạt rời là loại kê. Loại có buồng là loại vừng. Loại có quả đậu là loại đậu lớn, đậu nhỏ. Loại kết chùm là loại kê tắc, kê túc. Có râu là lấy nghĩa râu nhọn mảnh dài, tượng cây mọc lên khỏi đất như mũi nhọn. Hạt rời nghĩa là duỗi tản ra, tượng khí lửa ấm áp làm vật duỗi tản. Buồng nghĩa là vuông, tượng Kim cắt xén, thể vuông vức. Quả đậu nghĩa là hẹp, tượng nước chảy dài mà hẹp. Kết chùm nghĩa là tụ lại, tượng muôn vật đều tụ ở đất rồi mới dùng được.
Về năm loại quả: loại nhiều nước phối với Mộc, loại có hột cứng phối với Hỏa, loại có vỏ mỏng phối với Kim, loại có vỏ cứng phối với Thủy, loại kết chùm phối với Thổ. Loại nhiều nước là loại lê. Loại có hột cứng là loại đào, mận. Loại có vỏ mỏng là loại cam quýt. Loại có vỏ cứng là loại óc chó, hạt dẻ. Loại kết chùm là loại nho. Loại nhiều nước lấy nghĩa chứa đầy nước mọng, như cây sinh ra bóng láng, quả hạt tươi tốt. Loại hột cứng lấy nghĩa hột nằm trong thịt quả, không ăn được, như Hỏa có phần âm ở bên trong, không chứa đựng được gì. Loại vỏ mỏng lấy nghĩa vỏ dày mà bó chặt, như khí Kim già suy, vật đến phương Tây thì co rút lại. Loại vỏ cứng lấy nghĩa thịt ở bên trong ăn được, như Thủy có phần dương ở bên trong, chứa đựng được. Loại kết chùm lấy nghĩa kết tụ như đất, muôn vật đều tụ vào. Đây là bàn chung về lúa và quả để phối với năm vị; đại lược như đã giải thích ở trên.
Nguyệt lệnh nói: Mùa xuân ăn lúa mì và thịt dê. Lúa mì có vỏ trấu bọc ngoài nên thuộc Mộc; dê là gia súc thuộc Hỏa; khí mùa xuân còn lạnh, dùng các thứ ấy để giữ yên tính. Mùa hè ăn đậu và thịt gà. Đậu có vỏ bọc mà cứng, hợp với Thủy; gà là gia súc thuộc Mộc, cho nên là thứ ăn lúc trời nóng. Ở trung ương (tức cuối hạ, thời của Thổ) ăn kê tắc và thịt bò. Kê tắc đứng đầu các loại lúa; bò là gia súc thuộc Thổ; vì vị ngọt hòa của chúng nên tượng hợp với thời ấy. Mùa thu ăn vừng và thịt chó. Vừng thuộc Kim, chó cũng là gia súc thuộc Kim, nên theo mùa thu. Mùa đông ăn kê nếp và thịt lợn. Kê nếp duỗi tản, thuộc Hỏa; lợn là gia súc thuộc Thủy; gồm cả Thủy và Hỏa làm thức ăn mùa đông.
Năm thức ăn này, ý nghĩa không giống nhau. Mùa xuân còn lạnh thì ăn đồ ấm, mùa hè đang nóng thì ăn đồ mát: ý này hiểu được. Vị ngọt hòa nên tùy thời mà dùng cho thích hợp: điều này cũng hiểu được. Riêng thức ăn của hai mùa thu, đông, lẽ ra phải dùng đồ nóng, sao lại không nóng? Vì cớ gì vậy? Nếu theo lời giải của Thái Ung (học giả đời Đông Hán), chỉ nói "vị thức ăn hợp nhau" thì không còn gì phải ngờ. Nếu theo lời giải của Trịnh Huyền thì thật chưa trọn.
Nay xin mở rộng lời Trịnh Huyền: Thiếu dương và Thái dương (dương mới lên – ứng mùa xuân, và dương cực thịnh – ứng mùa hè) thì khí duỗi tản ra; Thiếu âm và Thái âm (âm mới lên – ứng mùa thu, và âm cực thịnh – ứng mùa đông) thì khí thu đóng lại. Cho nên Hà Thượng Công (người đời Hán, tương truyền là tác giả bản chú giải sách Lão Tử) giải Lão Tử rằng: "Khí động ở trên thì dương khí ẩn ở dưới, vì thế mà lạnh; khí tĩnh ở trên thì âm khí ẩn ở dưới, vì thế mà nóng." Âm dương trong thân người, nghĩa cũng như vậy. Xuân hạ duỗi tản, dương khí mở ra ngoài, nên ăn đồ ấm để điều hòa âm khí; thu đông thu đóng, dương khí ở bên trong, nên ăn đồ mát để điều hòa dương khí. Mùa đông gồm cả Thủy và Hỏa, lại khác với mùa thu, chính vì là lúc cất giữ đóng kín, việc ấy còn hơn mùa thu, nên dùng đều cả Thủy và Hỏa.
Nay lại lấy sách Giáp Ất đối chiếu với nghĩa của Trịnh Huyền thì thấy hơi có chỗ trái nhau. Giáp Ất cho dê và lúa mì đều đắng, đều là vị của Hỏa. Trịnh Huyền nói dê là gia súc Hỏa (chỗ này giống), còn lúa mì thuộc Mộc là lấy theo hình vỏ trấu của nó; về công dụng làm ấm thì vẫn giống. Giáp Ất cho đậu mặn, gà cay. Trịnh Huyền nói đậu hợp với Thủy (chỗ này giống), gà thuộc Mộc (chỗ này khác) – đó là lấy theo việc gà gáy lúc trời sắp sáng, gần giờ Dần thuộc Mộc; lại vì gà vỗ cánh, có tính dương. Nhưng thực ra gà là con vật của chi Dậu, thuộc Kim mới đúng. Giáp Ất cho vừng và chó đều chua; Trịnh Huyền cho vừng và chó đều thuộc Kim. Chua là vị của Mộc, dùng để điều hòa khí Kim: lấy khí vị Thiếu dương điều hòa khí Thiếu âm thì về lý thông được; còn lấy Kim lại điều hòa Kim, e trái với sự hòa hợp thích đáng. Giáp Ất cho kê nếp cay, lợn mặn; Trịnh Huyền nói lợn hợp với Thủy (chỗ này giống), kê nếp thuộc Hỏa (chỗ này khác) – đây là nói kê nếp sắc đỏ, tính nóng, nên cho là Hỏa.
Nếu theo ý Trịnh Huyền thì như lời giải ở trên. Nếu theo ý của Giáp Ất và Minh đường Nguyệt lệnh: mùa hè ăn đồ mát là muốn điều hòa khí độc oi bức nóng nực; mùa đông ăn cũng đồ mát là để trừ cái nhiệt ẩn trong các tạng; mùa xuân lạnh thì dùng đồ ấm – hai ý không khác nhau. Mùa thu lấy Thiếu dương hòa với Thiếu âm, vì mùa thu có khí sát phạt nên lấy vị sinh dưỡng bù vào; chỗ này Trịnh Huyền hoàn toàn sai lệch.
Thiên Thiên quan trong sách Chu lễ (sách chép chế độ quan chức nhà Chu; Thiên quan là nhóm quan coi việc chung trong cung) nói: "Phàm nêm nếm, mùa xuân nhiều chua, mùa hạ nhiều đắng, mùa thu nhiều cay, mùa đông nhiều mặn, rồi điều hòa bằng vị trơn và ngọt." Lời giải có hai nhà. Một nhà nói: nên theo khí của mùa, mùa xuân thức ăn phải nhiều chua, mùa hạ thức ăn phải nhiều đắng. Một nhà nói: "nhiều" tức là quá; mùa xuân ăn quá chua thì nên bớt vị mặn (?), mùa hạ ăn quá đắng thì nên bớt vị chua; vì vậy câu sau mới nói "điều hòa bằng vị trơn và ngọt". Nay theo lời giải thứ nhất: vị của bốn mùa, mỗi vị theo khí mùa thích đáng, nên theo từng mùa mà dùng mặn, đắng, chua, cay là điều thích hợp để nuôi thân. Thổ đã ở giữa, gánh đỡ chung cả bốn hành (?), cho nên vị của bốn mùa đều gồm nó, cần có vị ngọt để điều hòa.
Sách ấy lại nói: "Phối hợp các món ăn cho thích hợp: thịt bò hợp với gạo tẻ, thịt dê hợp với kê nếp, thịt lợn hợp với kê tắc, thịt chó hợp với kê lương, thịt chim hợp với lúa mì, cá hợp với hạt niễng." Phàm bữa ăn của người quân tử thường theo như thế. Phàm thuốc men: vị chua nuôi xương, vị đắng nuôi khí, vị ngọt nuôi thịt, vị cay nuôi gân, vị mặn nuôi mạch máu. Đây đều là nghĩa giúp đỡ lẫn nhau.
Sách Hà đồ (một sách vĩ thư mang tên "Hà đồ") nói: Người ăn đừng mặn quá, vì sẽ làm khí của thận thịnh mà khí của tim suy, khiến người phát cuồng, hay chảy máu cam, nôn ra máu, tâm thần không yên. Đừng cay quá, vì sẽ làm khí phổi thịnh mà khí gan suy, khiến người nhút nhát buồn rầu, mắt mù, tóc bạc. Đừng ngọt quá, vì sẽ làm khí tỳ (lá lách; theo y học cổ truyền là tạng lo việc tiêu hóa, chuyển chất bổ đi nuôi thân) thịnh mà khí thận suy, khiến người si mê dâm dục, xuất tinh, đau lưng, đi lỵ ra mủ máu. Đừng đắng quá, vì sẽ làm khí tim thịnh mà khí phổi suy, khiến người liều lĩnh coi nhẹ cái chết, ho nghịch, tức ngực. Đừng chua quá, vì sẽ làm khí gan thịnh mà khí tỳ suy, khiến người ăn không tiêu, câm điếc, bệnh kết cứng (?). Đây là nghĩa năm tạng (năm cơ quan đặc trong thân theo y học cổ truyền: gan, tim, tỳ, phổi, thận) chế ngự, khắc chế lẫn nhau.
Sách Hoàng Đế dưỡng sinh kinh nói: vị chua vào gan, vị cay vào phổi (?), vị đắng vào tim, vị ngọt vào tỳ, vị mặn vào thận. Bệnh ở gân thì đừng ăn chua; bệnh ở khí thì đừng ăn cay; bệnh ở xương thì đừng ăn mặn; bệnh ở máu thì đừng ăn đắng; bệnh ở thịt thì đừng ăn ngọt. Miệng thích mà ăn uống thì không được ăn nhiều, ăn nhiều ắt tự hại mình, cho nên gọi là "năm kẻ giặc". Sách ấy lại nói: gan bệnh kiêng cay, tim bệnh kiêng mặn, tỳ bệnh kiêng chua, phổi bệnh kiêng đắng, thận bệnh kiêng ngọt. Đây đều là vị mà tạng ấy ghét, nên phải kiêng.
Lại nói: phổi bệnh nên ăn cơm gạo nếp, thịt bò, táo, rau quỳ; tim bệnh nên ăn lúa mì, thịt dê, mơ, củ kiệu; thận bệnh nên ăn đậu nành, kê vàng, thịt lợn, lá đậu; gan bệnh nên ăn vừng, thịt chó, mận, hẹ; tỳ bệnh nên ăn thịt gà, đào, kê, hành. Năm thứ nên ăn này: ba tạng gan, tim, thận là thực (khí còn đầy đủ), nên đều lấy vị gốc của nó để bổ; tỳ và phổi là hư (khí thiếu kém), nên lấy quan hệ mẹ – con nuôi nhau (trong Ngũ hành, hành sinh ra hành khác gọi là "mẹ", hành được sinh gọi là "con").
Sách Xuân thu Tiềm đàm ba (một sách vĩ thư thuộc loại phụ họa kinh Xuân thu) nói: "Năm vị sinh ra năm tạng: mặn sinh gan, chua sinh tim, đắng sinh tỳ, ngọt sinh phổi, cay sinh thận." Dưỡng sinh kinh nói: "Gan sắc xanh, nên ăn mặn: gạo tẻ, thịt bò, táo. Tim sắc đỏ, nên ăn chua: thịt chó, mận. Phổi sắc trắng, nên ăn ngọt: lúa mì, thịt dê, mơ. Tỳ sắc vàng, nên ăn đắng: đậu nành, thịt lợn, hạt kê. Thận sắc đen, nên ăn cay: kê nếp, thịt gà." Năm thức ăn này đều lấy cái sinh ra nó để nuôi con của nó.
Lại nói: năm vị vào miệng, mỗi vị có chỗ đi tới, mỗi vị có bệnh riêng. Chua đi vào gân, ăn nhiều làm người bí tiểu. Mặn đi vào máu, ăn nhiều làm người khát. Cay đi vào khí, ăn nhiều làm người cồn cào trong lòng. Đắng đi vào xương, ăn nhiều làm người co quắp. Ngọt đi vào da thịt, ăn nhiều làm người buồn nôn. Cay làm tản ra, chua làm thu lại, ngọt làm hòa hoãn, đắng làm cứng chắc, mặn làm mềm nhuận. Ngũ cốc để nuôi, năm loại quả để giúp, năm loại gia súc để thêm ích; khí và vị hợp lại mà dùng, theo bốn mùa, là điều năm tạng thích hợp. Lại nói: người da vàng nên ăn ngọt, da xanh nên ăn chua, da đen nên ăn mặn, da đỏ nên ăn đắng, da trắng nên ăn cay. Đây đều theo điều thích hợp với bản thể.
Sách Gia ngữ (tức Khổng Tử gia ngữ, sách ghi lời nói việc làm của Khổng Tử và học trò) nói: "Loài ăn nước thì bơi giỏi, chịu được lạnh. Loài ăn đất thì không có tim mà không thở. Loài ăn cây thì nhiều sức mà khó thuần (?). Loài ăn cỏ thì chạy giỏi mà ngu. Loài ăn lá dâu thì nhả tơ rồi hóa ngài. Loài ăn thịt thì dũng mãnh. Loài ăn khí thì sáng suốt như thần mà sống lâu. Loài ăn lúa thì khôn khéo. Loài không ăn thì không chết mà thành thần." Đây đều thuộc loại khí vị, nên phụ thêm mà thuật lại. Những lời giải về năm vị, ví dụ còn nhiều, không nêu hết; những gì kinh sách đã nói rõ, có thể hiểu được, thì như thế.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video