Thiên 24 — Phối với thanh âm

 Đoạn thứ hai: Bàn về phối với thanh âm

 Tử Sản (tể tướng nước Trịnh thời Xuân Thu) nói: "[Khí trời đất] hiện ra thành năm thanh." Thái Bá Giai (tức Thái Ung, học giả đời Hán) nói: "Cái thông qua tai là thanh." Màu xanh làm thành âm Giốc, màu trắng làm thành âm Thương, màu đen làm thành âm Vũ, màu đỏ làm thành âm Chủy, màu vàng làm thành âm Cung (Cung, Thương, Giốc, Chủy, Vũ là năm bậc âm của nhạc cổ, gọi là ngũ thanh, gần tương ứng với đô, rê, mi, son, la).

 Thiên Luật lịch chí (thiên chép về âm luật và lịch pháp trong Hán thư) nói: "Giốc nghĩa là chạm: dương khí ngọ nguậy, vạn vật chạm mặt đất mà mọc lên. Chủy nghĩa là phúc: vạn vật rất thịnh, sinh sôi phúc lành. Cung nghĩa là giữa: ở trung ương, thông suốt bốn phương, xướng lên trước và ban sự sống, là chuẩn mực của bốn âm kia. Thương nghĩa là rõ: vạn vật đã thành, rõ ràng sáng tỏ. Vũ nghĩa là mái che: vạn vật thu cất, tụ họp, được che phủ lại."

 Sách Nhạc vĩ nói: "Khí mùa xuân hòa thì âm Giốc điều hòa; khí mùa hạ hòa thì âm Chủy điều hòa; khí cuối hạ hòa thì âm Cung điều hòa; khí mùa thu hòa thì âm Thương điều hòa; khí mùa đông hòa thì âm Vũ điều hòa."

 Thiên Nhạc ký (trong sách Lễ ký) nói: "Cung là vua, cho nên Cung loạn thì âm rời rạc, ấy là vua kiêu ngạo. Thương là bề tôi, Thương loạn thì âm lệch lạc, ấy là bề tôi hư hỏng. Chủy là công việc, Chủy loạn thì âm buồn thương, ấy là công việc nhọc nhằn. Vũ là vật dụng, Vũ loạn thì âm nguy ngập, ấy là của cải thiếu thốn. Giốc là dân, Giốc loạn thì âm lo âu, ấy là dân oán hận. Năm âm ấy không loạn thì thiên hạ hòa bình, không có âm thanh suy bại."

 Sách Tố vấn (sách y học cổ) nói: "Mộc (hành cây, một trong ngũ hành – năm hành Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy) thì âm là Giốc, ở tiếng người là tiếng gọi; Hỏa (lửa) thì âm là Chủy, ở tiếng người là tiếng cười; Thổ (đất) thì âm là Cung, ở tiếng người là tiếng hát; Kim (kim loại) thì âm là Thương, ở tiếng người là tiếng khóc; Thủy (nước) thì âm là Vũ, ở tiếng người là tiếng rên."

 Nhạc ký nói: "Nhạc là do âm mà sinh ra, gốc của nó ở chỗ lòng người cảm xúc trước sự vật. Cho nên lòng buồn mà cảm thì tiếng gấp gáp và tắt dần; lòng vui mà cảm thì tiếng thư thả và chậm rãi; lòng mừng mà cảm thì tiếng vang lên và lan tỏa; lòng giận mà cảm thì tiếng thô và gay gắt; lòng ngay thẳng mà cảm thì tiếng thẳng và đứng đắn; lòng yêu thương mà cảm thì tiếng hòa và dịu dàng. Sáu điều ấy không phải bản tính, mà là cảm xúc trước sự vật rồi mới động. Xét tiếng để biết âm, xét âm để biết nhạc, xét nhạc để biết chính sự, thì đạo trị nước đủ cả." Cho nên lời Tựa Kinh Thi nói: "Tiếng thành văn vẻ gọi là âm. Âm của đời thịnh trị yên ổn mà vui, chính sự hòa thuận; âm của đời loạn oán hận mà giận, chính sự trái ngược; âm của nước sắp mất buồn thương mà sầu nhớ, dân chúng khốn khổ."

 Thiên Quan nhân (xem người) trong sách Đại Đái lễ nói: "Điều thật có ở bên trong thì ắt hiện ra bên ngoài. Dựa vào cái hiện ra để đoán cái ẩn kín; dựa vào cái nhỏ để đoán cái lớn. Tiếng phản ánh cái thực bên trong. Khí bắt đầu sinh ra vật, vật sinh ra thì có tiếng; tiếng có cứng mềm, trong đục; ưa ghét đều phát ra ở tiếng. Cho nên lòng khí ồn ào khoác lác thì tiếng trôi tản; lòng khí thuận hòa tin thật thì tiếng thuận và có chừng mực; lòng khí hèn kém ngang ngược thì tiếng tanh tưởi khó nghe; lòng khí rộng lượng mềm mỏng thì tiếng ôn hòa. Cho nên bậc thánh nghe tiếng, xem sắc mặt mà biết người tốt hay xấu."

 Phát ra đơn lẻ gọi là thanh; hòa hợp với nhau gọi là âm. Lời Tựa Kinh Thi bản họ Mao nói: "Tiếng thành văn vẻ gọi là âm." Cho nên nhân năm thanh mà có tám âm. Sách Nhạc vĩ nói: "Vật lấy ba mà thành, lấy năm mà đứng; ba với năm thành tám, nên âm lấy số tám." Bát âm (tám loại chất liệu làm nhạc khí) là: kim loại, đá, tơ, tre, đất, gỗ, bầu, da; dùng để phát ra Cung, Thương, Giốc, Chủy, Vũ. Kim loại làm chuông; đá làm khánh (nhạc khí bằng đá treo lên mà gõ); tơ làm dây đàn; tre làm ống sáo; đất làm huyên (nhạc khí thổi bằng đất nung); gỗ làm chúc và ngữ (chúc: hộp gỗ gõ khi bắt đầu bản nhạc; ngữ: đồ gỗ hình con hổ, cạo trên lưng khi kết thúc bản nhạc); bầu làm sênh (một loại khèn làm từ quả bầu và ống tre); da làm trống. Trống chủ về quẻ Chấn, sênh chủ về quẻ Tốn, chúc ngữ chủ về quẻ Càn, huyên chủ về quẻ Cấn, ống sáo chủ về quẻ Khảm, dây đàn chủ về quẻ Ly, khánh chủ về quẻ Khôn, chuông chủ về quẻ Đoài (tám quẻ này là bát quái – tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch, mỗi quẻ ứng với một phương và một thời tiết).

 Thiên Hiệp đồ trưng trong sách Nhạc vĩ nói: "Quẻ Khảm chủ tiết Đông chí (tiết khí là hai mươi bốn mốc thời tiết trong năm; Đông chí là ngày đêm dài nhất năm). Cung là tượng của vua. Người có vua rồi vạn vật mới thành; khí có âm Cung của luật Hoàng chung (luật là bậc âm chuẩn; Hoàng chung là luật gốc, đứng đầu mười hai luật) rồi vạn vật mới điều hòa; đó là cái để bắt đầu sửa ngay thiên hạ. Ai có thể cùng một khuôn phép với trời đất, hợp đức với thần minh, thì bảy khởi đầu, tám kết thúc (?) đều được thích đáng, mà thiên tử uy nghiêm hòa nhã, bốn phương noi theo làm khởi đầu; cho nên nhạc dùng ống sáo.

 Quẻ Cấn chủ tiết Lập xuân. Dương khí bắt đầu ra; nói rằng sấm động vang trăm dặm, thì bậc thánh chia ruộng cho dân cũng không quá trăm mẫu (mẫu: đơn vị đo diện tích ruộng thời xưa); đó là sự phân định của trời đất. Số đo của Hoàng chung là chín mà điều hòa tám âm, cho nên bậc thánh lấy chín khoảnh (khoảnh: một trăm mẫu) lập thành tám nhà. Nông dân bậc trên nuôi chín miệng ăn, bậc giữa bảy miệng, bậc dưới năm miệng. Như thế người giàu không đủ để xa xỉ, người nghèo không phải lo đói khát; ba năm dư được một năm lương tích trữ, chín năm dư được ba năm lương tích trữ. Đó là điều Hoàng chung làm nên, nhờ sự hòa hợp của vơi đầy tăng giảm; cho nên nhạc dùng huyên.

 Quẻ Chấn chủ tiết Xuân phân. Âm dương của trời đất chia đều nhau, cho nên thánh vương noi theo trời mà lập "ngũ quân" (năm mức quân bình). Ngũ quân là sự quân bình mà sáu luật (sáu luật dương trong mười hai luật) dùng để điều hòa năm thanh. Âm thì rất nhiều mà thanh không quá năm; vật thì rất đông đúc mà mức quân bình không quá năm. Làm cho người giàu lo nghĩ đến người nghèo, kẻ mạnh không lấn kẻ yếu, người khôn không lừa người dại, chợ không có hai giá, muôn vật cùng quân bình, bốn mùa đúng như lẽ phải có, nhà nước có dư, ơn trải khắp thiên hạ, cùng đức với trời đất; cho nên nhạc dùng trống.

 Quẻ Tốn chủ tiết Lập hạ. Từ đó vạn vật dài ngắn đều có khác nhau, cho nên thánh vương noi theo trời, theo phép mà giao việc. Tôn ti đều có thứ bậc; với kẻ sĩ thì nhường nhịn theo nghĩa và có lễ, vua tôi có phân biệt, trên dưới đều có thứ tự, đạo trị nước được thi hành; cho nên nhạc dùng sênh.

 Quẻ Ly chủ tiết Hạ chí. Dương bắt đầu đi xuống chỗ âm, lại làm thành vạn vật, cho nên thánh vương noi theo trời, theo phép mà ban chế độ về áo mũ, để làm rõ lễ nghĩa, phân biệt sang hèn, soi sáng đức của mình, lấy phép tắc mà dẫn dắt; thì việc làm của nữ có phân biệt, hạnh của nam có lễ; cho nên nhạc dùng dây đàn.

 Quẻ Khôn chủ tiết Lập thu. Dương khí đang lui vào, âm khí cầm quyền; côn trùng chúi đầu vào hang muốn ngủ đông. Cho nên thánh vương noi theo đó mà ban quy định về đo lường nhà cửa cung thất; lại có quy chế thích hợp, lớn nhỏ có phép, sang hèn có phân biệt, trên dưới có thuận tự; cho nên nhạc dùng khánh.

 Quẻ Đoài chủ tiết Thu phân. Trời đất, vạn vật và công sức của người đều đã định, cho nên thánh vương noi theo trời mà định tước lộc; tước lộc không vượt quá tài năng. Cung là vua, Thương là bề tôi; Thương nghĩa là làm rõ, nói rằng bề tôi làm sáng rõ công đức của vua. Tôn ti có ngôi thứ, ngôi thứ có việc, việc có chỗ thích hợp; ai thành công thì được tước thưởng, ai thất bại thì bị hình phạt; cho nên nhạc dùng chuông.

 Quẻ Càn chủ tiết Lập đông. Âm dương hết rồi lại bắt đầu, vạn vật chết rồi lại sống lại. Cho nên thánh vương noi theo trời mà đặt ra hình pháp; giết một người mà nghìn người chấn động, giết một người mà vạn người cảm phục, khiến người chết không hận, người sống không oán; cho nên nhạc dùng chúc ngữ."

 Sách Quốc ngữ nói: "Đồ đất nung, đàn cầm đàn sắt bằng tơ thì chuộng âm Cung; chuông bằng kim loại thì chuộng âm Vũ; đá thì chuộng âm Giốc; bầu và tre thì chuộng âm Chủy; da và gỗ thì chuộng âm Thương. Lữ (sáu luật âm) dùng để hòa nhạc, luật (sáu luật dương) dùng để làm cho tiếng bằng phẳng. Kim loại và đá để làm cho động, tơ và tre để làm cho lưu chuyển, tiếng hát để ngâm vịnh, bầu để làm cho vang rộng, đất nung để phụ họa, da và gỗ để giữ nhịp. Vật được lẽ thường của nó gọi là nhạc; chỗ bị lấn át gọi là gõ (?); giữ gìn cho nhau gọi là hòa; nhỏ lớn không vượt nhau gọi là bằng."

 Đất nung và tơ đều là âm lớn, nên chuộng Cung; đó là đạo mẹ con ứng nhau. Chuông bằng kim loại chuộng Vũ cũng vậy. Đá chuộng Giốc là vì đá thuộc Kim, với Giốc là nghĩa đực cái hòa nhau. Bầu thuộc Thổ, tre thuộc Mộc, chuộng Chủy, cũng là mẹ con ứng nhau. Da và gỗ đều thuộc Giốc (?), chuộng Thương, cũng là đực cái hòa nhau.

 Âm Cung hòa mà thư thái, sự hòa của nó rộng mà mềm, làm động tỳ (lá lách, cơ quan tiêu hóa theo y học cổ). Âm Thương tản mà sáng, sự hòa của nó ấm mà rỗng, làm động phế (phổi). Âm Giốc kìm mà gọn, sự hòa của nó tĩnh mà trong, làm động can (gan). Âm Chủy dứt mà nhanh, sự hòa của nó bằng mà đều, làm động tâm (tim). Âm Vũ nhanh mà rỗng, sự hòa của nó ngắn mà tản, làm động thận.

 Sách Hoàng Đế binh quyết nói: "Khi hai bên địch nhau đối mặt, sai người đến cách doanh trại địch một trăm hai mươi bước, lấy ống áp vào tai mà nghe. Nghe thấy tiếng ầm ầm như tiếng xe, như sấm, như trống, đó là âm Cung: tướng của họ khoan hòa, giữ chữ tín. Nghe thấy tiếng như kim loại và đá hòa nhau, ầm ầm như đánh phá, như tiếng chuông, khánh, sét đánh, đó là âm Thương: tướng của họ uy dữ, ưa giết chóc, nên nhiều lần khiêu khích làm hắn nổi giận. Nghe thấy tiếng như ngựa phi, như lửa nổ lép bép, như xé toạc, đó là âm Chủy: tướng của họ mãnh liệt, dũng cảm, khó tranh mũi nhọn với hắn. Nghe thấy tiếng xào xạc như cây cối lay động, như tiếng người kêu than sầu não, đó là âm Giốc: tướng của họ nhân từ, khoan thứ, không thể lừa được. Nghe thấy tiếng cuồn cuộn như nước chảy dậy sóng, khí sục sôi như tiếng cười đùa, đó là âm Vũ: tướng của họ tham lam liều lĩnh, nhiều mưu gian. Xét kỹ năm âm này để biết tính nết của địch. Việc nghe ngóng tiếng gió cũng đều như vậy." Những điều trên đều bàn về hình trạng của âm thanh, nên giải thích cho đầy đủ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video