Chương mười tám: Bàn về tình và tính
Sách Tả truyện (bộ sử chú giải kinh Xuân Thu, tương truyền do Tả Khâu Minh soạn) chép lời Tử Sản (tể tướng nước Trịnh thời Xuân Thu): "Noi theo sự sáng của trời." Trời có tam quang (ba nguồn sáng: mặt trời, mặt trăng và các vì sao), nên gọi là sáng. "Dựa theo tính của đất." Tính ở đây nghĩa là sinh; đất sinh ra muôn vật, cho nên dựa vào những gì đất sinh ra mà dùng. "Sinh ra lục khí, dùng ngũ hành." Ngũ hành (năm yếu tố cơ bản cấu thành và vận hành vạn vật: mộc tức gỗ cây, hỏa tức lửa, thổ tức đất, kim tức kim loại, thủy tức nước) chính là ngũ tính (năm đức tính gốc của con người). Lục khí (sáu khí của trời) thì thông với lục tình (sáu thứ tình cảm của con người).
Dực Phụng (học giả đời Hán) nói: "Ngũ hành ở trong người là tính; lục luật (sáu luật âm thuộc dương trong âm nhạc cổ, ở đây chỉ sáu thứ khí rung động bên ngoài) ở trong người là tình." Tính là nhân (lòng thương người), nghĩa (lẽ phải), lễ (phép tắc, cung kính), trí (hiểu biết), tín (giữ lời). Tình là mừng, giận, buồn, vui, ưa, ghét. Năm tính ở bên trong, điều khiển phần dương, ví như thu giữ ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận); sáu tình ở bên ngoài, điều khiển phần âm, ví như thu giữ sáu phần thân thể (?). Cho nên tình lấn tính thì loạn, tính lấn tình thì yên. Tính từ trong phát ra, tình từ ngoài đến. Chỗ tình và tính giao nhau khít khao đến mức không lọt nổi một sợi tơ.
Sách Thuyết văn (từ điển chữ Hán đời Hán của Hứa Thận) nói: "Tình là khí âm của người, có ham muốn; tính là khí dương của người, là phần thiện." Sách Hiếu kinh Viện thần khế (một sách sấm vĩ giải Hiếu kinh) nói: "Tính là bản chất của người, là cái người bẩm thụ khi sinh ra. Tình là số của âm, truyền vào bên trong, bám theo dòng chảy (?), thông với năm tạng." Cho nên tính là gốc, tình là ngọn. Tính chủ về yên tĩnh, điềm đạm giữ lẽ thường; tình thì chủ về động, chạm cảnh liền biến. Động và tĩnh giao nhau, cho nên khoảng cách giữa chúng rất nhỏ và kín. Hà Thượng Công chương cú (sách chú giải Đạo Đức Kinh của Hà Thượng Công) nói: "Phần linh của năm tính gọi là hồn, là giống đực; phần linh của sáu tình gọi là phách, là giống cái." (Hồn và phách: hai phần linh khí của con người, hồn thuộc dương, nhẹ, phách thuộc âm, nặng.) Điều đó làm rõ tính là dương, tình là âm.
Sáu tình đã thông với sáu khí, nay trước hết theo lời Phục Kiền (học giả đời Đông Hán) chú Tả truyện: Sáu khí là âm, dương, gió, mưa, tối, sáng. Âm làm thành thổ, dương và gió làm thành mộc, mưa làm thành kim, tối làm thành thủy, sáng làm thành hỏa. Chỉ có dương của trời là không biến đổi (?). Âm làm thổ, vì thổ mang nghĩa âm, nên âm ngưng đọng lại thành đất. Gió làm mộc, vì gió là động, cây cũng động, đội đất mà mọc ra. Sao Cơ (một trong hai mươi tám tú, tức hai mươi tám chòm sao dùng để chia vùng trời) là chòm sao phương đông, chủ về gió. Lại nữa, quẻ Tốn (một trong tám quẻ của Kinh Dịch) tượng trưng cho cây, cho gió.
Mưa làm kim, vì mưa là nước, tính nước có thể tan ra, tính kim loại cũng có thể nung chảy. Sao Tất là chòm sao phương tây, chủ về mưa, cho nên Kinh Thi nói: "Mặt trăng đi vào sao Tất, khiến cho mưa xối xả." Vì thế mưa làm kim. Tối làm thủy, vì tối là mờ tối; có mờ tối thì nước sinh; mờ tối là màu đen, mà đen là màu của nước. Sáng làm hỏa, vì ánh sáng soi rọi muôn vật, nên là lửa. Đều là theo đúng loại của nó mà xếp.
Trịnh Huyền (nhà chú giải kinh điển lớn đời Đông Hán) chú sách Lễ ký nói: "Mộc ứng với mưa, kim ứng với nắng, hỏa ứng với ấm, thổ ứng với gió, thủy ứng với rét." Quẻ Chấn (quẻ chỉ phương đông, sấm, sự khởi động) chủ tiết xuân phân (giữa mùa xuân, ngày và đêm dài bằng nhau). Vào xuân phân và cốc vũ (tiết mưa xuống cho lúa mọc, cuối mùa xuân) mà được khí Thiên Đoài thì muôn vật đều sinh. Đoài là quẻ phương tây; lúc ấy mặt trời ở sao Mão, mà Mão là chòm sao phương tây; vì mặt trời ở phương tây nên gọi là Thiên Đoài (Đoài trên trời). Dung mạo của vua đúng mực thì mộc được thuận, khí Thiên Đoài điều hòa, cho nên mộc ứng với mưa. Kinh Thi nói: "Gió đông hiu hiu thổi, trời vừa âm u vừa đổ mưa."
Kim ứng với nắng: mùa thu mặt trời đi ở phương đông, ở chòm sao Phòng, được khí Thiên Chấn; nghĩa là thuận theo kim thì khí Thiên Chấn điều hòa, mà Chấn là dương. Mùa thu vạn vật thành tựu, đó chính là sự điều hòa. Làm trái khí kim thì bị phạt bằng hạn hán, cho nên kim là dương (nắng). Thổ ứng với gió: sách truyện nói: "Lòng suy nghĩ có sai lầm thì bị phạt bằng gió thổi mãi." Nghĩa là gió là khí của thổ. Trang Tử nói: "Khối lớn (tức trời đất) thở ra hơi, tên gọi là gió." Thổ tượng trưng cho vua; vua ban giáo lệnh, lệnh lan ra như gió, nên là gió. Thổ đứng ở tứ quý (mười tám ngày cuối của mỗi mùa, thời kỳ thổ nắm quyền), cho nên lệnh sai thì gió thành tai họa.
Trịnh Huyền cho mộc là mưa, Phục Kiền cho mộc là gió; Phục cho kim là mưa, Trịnh cho kim là nắng; Trịnh cho thổ là gió, Phục cho thổ là âm. Hai thuyết trái nhau, mỗi bên có ý riêng. Nay xét theo ngũ hành mà phân biệt thì thuyết của Phục gần đúng hơn. Vì sao vậy? Nước sinh ra từ kim, thể của kim không phải dương; mộc là thiếu dương (dương còn non, mới nhú), không nên ứng với mưa; thổ là đất, đất vốn là âm; còn gió vốn là khí của cả âm lẫn dương, không riêng sinh ra từ thổ. Phục cho mộc là gió là lấy theo nghĩa quẻ Tốn là cây, nên là thỏa đáng.
Sáu khí thông với sáu tình như sau: ưa là dương, ghét là âm, giận là gió, mừng là mưa, buồn là tối, vui là sáng. Ưa là dương, vì khí dương ưa sinh sôi, nên là ưa. Ghét là âm, vì khí âm ưa giết chóc, nên là ghét. Giận là gió: Dương Tuyền (học giả đời Tấn) nói: "Gió là hơi thở của âm dương, bị kích động mà nổi lên, giống như khí bên trong con người nhân mừng, giận, buồn, vui mà bị kích phát." Tăng Tử (học trò Khổng Tử) nói: "Âm dương giận nhau thì thành gió." Mừng là mưa: Tăng Tử nói: "Âm dương hòa nhau thì thành mưa." Hòa hợp và thấm nhuần nên là mừng. Buồn là tối, vì tối là mờ; sầu thì lòng bế tắc nên tối tăm, nên ứng với tối. Vui là sáng, vì vui thì tình cảm thư thái tỏa ra, nên sáng.
Hán thư, thiên Lễ nhạc chí nói: "Con người ngậm khí âm dương của trời đất, nên có tình mừng, giận, buồn, vui." Sách Luận hành (của Vương Sung đời Đông Hán) nói: "Năm tạng của người lấy tim làm chủ; tim phát ra trí tuệ, bốn tạng kia theo nó. Gan sinh ra mừng, phổi sinh ra giận, thận sinh ra buồn, tỳ (lá lách, cơ quan tiêu hóa theo y học cổ) sinh ra vui. Cho nên thánh nhân tiết chế chúng, sợ làm hại đến tính."
Dực Phụng nói: "Ưa thì bàng quang nhận lấy; nước ưa chảy về phía trước, nên gọi là ưa. Giận thì túi mật nhận lấy; khí thiếu dương bắt đầu thịnh, muôn vật nhú mầm vươn tới (?). Ghét thì ruột non nhận lấy; mùa hạ nuôi lớn muôn vật, ghét sự giả dối, nên gọi là ghét. Mừng thì ruột già nhận lấy; kim là vật quý, nên ai cũng mừng. Vui thì dạ dày nhận lấy; thổ sinh và nuôi muôn vật, trên dưới đều vui. Buồn thì tam tiêu (một phủ trong y học cổ, gồm ba phần trên, giữa, dưới của thân, là đường vận hành khí và nước) nhận lấy; đó là phủ của âm dương, dương lên thì âm hết, nhà cửa của nó khô kiệt, nên gọi là tam tiêu (tiêu nghĩa là khô cháy); vì thế buồn thê lương."
Luận hành dựa theo bốn mùa mà bàn về tạng (các cơ quan đặc, chứa giữ tinh khí), Dực Phụng dựa theo luật khí (?) thông với sáu tình mà bàn về phủ (các cơ quan rỗng, tiếp nhận và chuyển vận). Tạng và phủ của tỳ, thận thì hai bên nói giống nhau. Còn tạng gan, tạng phổi và phủ của chúng thì không giống: bàn về tạng thì phổi có tính giết phạt, nên ứng với giận; bàn về phủ thì ruột già hợp với công dụng vật quý của kim (phổi thuộc kim), nên ứng với mừng. Gan thì sinh nhờ khí xuân, nên ứng với mừng; túi mật thì hợp với lửa có thể đốt cháy, nên ứng với giận. Hai lẽ đều thông.
Lại nói: khí mừng là ấm, ứng với mùa xuân; khí giận là lạnh trong (?), ứng với mùa thu; khí vui là dương, ứng với mùa hạ; khí buồn là âm, ứng với mùa đông. Điều này hợp với ý của Luận hành.
Dực Phụng nói: "Phương đông tính là nhân, tình là giận; giận thì do Âm tặc làm chủ. Phương nam tính là lễ, tình là ghét; ghét thì do Liêm trinh làm chủ. Phương dưới tính là tín, tình là buồn; buồn thì do Công chính làm chủ. Phương tây tính là nghĩa, tình là mừng; mừng thì do Khoan đại làm chủ. Phương bắc tính là trí, tình là ưa; ưa thì do Tham lang làm chủ. Phương trên tính là ghét (?), tình là vui; vui thì do Gian tà làm chủ." (Âm tặc, Liêm trinh, Công chính, Khoan đại, Tham lang, Gian tà: sáu cách hành xử ứng với sáu tình, theo học thuyết của Dực Phụng.)
Tham lang (tham lam như sói) chủ việc đòi hỏi tìm kiếm của cải; đã gọi là tham lang thì lẽ tất phải đến đòi. Âm tặc (kẻ hại ngầm) chủ việc cướp trộm, điều này không có gì nghi. Liêm trinh (trong sạch, ngay thẳng) chủ việc làm thượng khách được vời đến và thăng chuyển; dần (địa chi thứ ba) là khởi đầu của dương, ngọ (địa chi thứ bảy) là lúc dương thịnh, nên gọi là thượng khách; đã có tính liêm trinh thì lẽ tự nhiên được vời dùng và thăng cao. (Địa chi: mười hai ký hiệu tý, sửu, dần, mão, thìn, tị, ngọ, mùi, thân, dậu, tuất, hợi, dùng để chỉ giờ, tháng, năm và phương hướng.) Khoan đại (rộng rãi bao dung) chủ việc rượu thịt và chuyện lành đáng mừng; rộng rãi thì dung nạp được nhiều nên có chuyện lành đáng mừng, mà có chuyện mừng ắt bày rượu thịt. Gian tà chủ bệnh tật; dâm loạn dối trá, nhân điều tà ác mà sinh ra, mà tà ác ắt sinh bệnh. Công chính chủ việc bắt kẻ thù và can ngăn; vì ngay thẳng nên dám tranh cãi can gián, vì công bằng nên bắt được kẻ thù.
Tình ưa thuộc thủy, sinh ở thân, thịnh ở tý. Tính nước chạm đất thì chảy, chạm vật thì thấm, ưa nhiều thứ, nên là ưa. Ưa nhiều thì tham không biết chán, nên là tham lang. Thân và tý làm chủ.
Tình giận thuộc mộc, sinh ở hợi, thịnh ở mão. Tính nó nhận khí nước mà sinh, xuyên đất mà ra, nên là giận. Mộc ở mão sinh ra từ thủy ở tý, vậy mà mão với tý lại tương hình (một kiểu xung khắc, làm hại nhau giữa các địa chi); hợi lại tự hình (tự làm hại chính mình). Vì thế khí âm hại lẫn nhau, nên là âm tặc. Hợi và mão làm chủ. Tham lang phải có âm tặc rồi mới động, âm tặc phải có tham lang rồi mới được dùng. Hai thứ âm cùng đi với nhau, vì thế bậc vương giả kiêng những ngày tý và mão hình hại nhau.
Tình ghét thuộc hỏa, sinh ở dần, thịnh ở ngọ. Tính lửa nóng dữ, không dung chứa gì, nên là ghét. Khí của nó trong sáng rực rỡ, lấy lễ mà tự chỉnh đốn, nên là liêm trinh. Dần và ngọ làm chủ.
Tình mừng thuộc kim, sinh ở tị, thịnh ở dậu. Kim là vật quý, ai thấy cũng mừng; lại thích đem lưỡi sắc gia lên muôn vật, nên mừng. Chỗ lưỡi sắc gia đến, không gì là không được mở rộng ra (?); làm thành đồ dùng thì chứa được nhiều, nên là khoan đại. Tị và dậu làm chủ. Hai thứ dương cùng đi với nhau, vì thế bậc vương giả lấy ngày ngọ và ngày dậu làm ngày tốt.
Tình vui là nói về phương bắc và phương đông, nơi khí dương nảy sinh, nên là phương trên; cũng chủ về trung ương. Thìn là chỗ cùng tận của thủy. Lá cây rụng về gốc, nước chảy về ngọn, cho nên mộc bị hình ở mùi, thủy bị hình ở thìn; thịnh và suy đều được đúng chỗ, nên vui. Nước khi cùng tận thì không kẽ hở nào không chui vào; cây vươn lên, đến cùng thì mọc ngang thành xiêu lệch, nên là gian tà. Thìn và mùi làm chủ.
Tình buồn là nói về phương nam và phương tây, nơi khí âm nảy sinh, nên là phương dưới. Tuất là chỗ cùng tận của hỏa, sửu là chỗ cùng tận của kim. Kim cứng, hỏa mạnh, đều về quê của mình, cho nên hỏa bị hình ở ngọ, kim bị hình ở dậu. Kim và hỏa đang lúc thịnh mà lại tự hình hại mình, đến chỗ cùng tận không còn nơi nương về, nên gọi là buồn. Tính lửa không thiên tư, tính kim cứng rắn quyết đoán, nên gọi là công chính. Tuất và sửu làm chủ.
Cho nên nói: năm tính ở gốc, sáu tình ở ngọn; tình nhân có tính mà có, tính nhờ tình mà hiện ra. Tình và tính nương vào nhau, vì thế giải thích đầy đủ.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video