Chương mười chín: Bàn về việc cai trị
Trị chính: "trị" là sửa trị, lấy việc dựng nên trật tự mà đặt tên; "chính" là ngay thẳng, lấy chỗ không tà lệch mà gọi. Trăm họ không tự trị được mình, nên dựng vua để trị; muôn dân không tự sửa cho ngay được, nên lập người đứng đầu để sửa cho ngay. Sửa cho ngay là để không tà lệch, trị là để không rối loạn. Không loạn nên yên, không tà nên tốt. Tốt thì trộm cướp không nổi lên, yên thì ai nấy giữ được nghề nghiệp. Vì vậy có thể cảm hóa kẻ tàn bạo, bỏ được hình phạt chém giết; trên đường người đi nối nhau có thứ tự như đàn nhạn bay; rắn độc có thể giẫm lên mà không cắn; kỳ lân, rồng có thể cưỡi được. Như thế gọi là chính trị.
Khổng Tử nói: "Làm chính trị bằng đức, ví như sao Bắc Thần (sao Bắc Cực) ở yên chỗ của mình mà các sao khác chầu quanh." Sách Đại Đái Lễ ký nói: "Vua là gốc của việc trị; không có vua thì lấy gì mà trị." Biết noi theo ngũ hành (năm yếu tố cơ bản cấu thành và vận hành vạn vật: mộc tức gỗ cây, hỏa tức lửa, thổ tức đất, kim tức kim loại, thủy tức nước) thì gọi là hợp đạo. Cho nên sự khoan dung và sự nghiêm khắc được ví với nước và lửa, nhân và nghĩa lấy từ kim và mộc; thuận theo thứ tự bốn mùa mà dạy dân, dựa vào năm thứ vật liệu (kim loại, gỗ, nước, lửa, đất) mà dùng; dùng người hay dùng sức, lẽ đều quy về một mối.
Sách Xuân thu phồn lộ (của Đổng Trọng Thư đời Hán), thiên Trị thuận ngũ hành nói: "Mộc dụng sự (nắm quyền vận hành trong năm) thì khí đục mà xanh, bảy mươi hai ngày. Hỏa dụng sự thì khí dương mà đỏ, bảy mươi hai ngày. Thổ dụng sự thì khí ấm đục mà vàng, bảy mươi hai ngày. Kim dụng sự thì khí cứng đọng mà trắng, bảy mươi hai ngày. Thủy dụng sự thì khí trong lạnh mà đen, bảy mươi hai ngày; rồi lại đến mộc dụng sự."
Khi mộc dụng sự thì thi hành chính sách mềm mỏng, ban ơn, tiến dùng kẻ sĩ thông hiểu kinh sách. Đến tiết lập xuân (ngày đầu mùa xuân) thì thả người bị giam vì tội nhẹ, bỏ việc giam giữ lâu ngày, tháo gông cùm, mở chỗ bị đóng, thông chỗ bị tắc, chăm nom trẻ mồ côi, thương xót người góa bụa, người cô độc. Những việc ấy đều là thuận theo sự ban phát của mùa xuân. Không chặt cây. Ơn đến cả cây cỏ thì cỏ chu thảo (cỏ đỏ, điềm lành) mọc lên, như lời nhà thơ ca ngợi "ơn thấm đến cả bụi lau ven đường". Không chặt cây là vì không được làm trái khí dương sinh trưởng của trời.
Nếu vua rong ruổi săn bắn không chừng mực, chìm đắm say sưa, phóng túng, bắt dân đi phu dịch nặng nề, cướp mất thời vụ của dân, thu thuế nặng, thì dân mắc bệnh ghẻ lở, đau chân; làm hại khí xuân, nên đều là bệnh của mộc. Mộc bị hại thì rồng ẩn sâu, loài vật thuộc mộc sợ mà không xuất hiện; cá kình, cá nghê (loài cá lớn dữ ngoài biển) ra làm họa. Loài có vảy, có giáp mang khí kim, cho nên làm hại mộc.
Khi hỏa dụng sự thì chỉnh lại bờ cõi, sửa sang ruộng đồng. Đến tiết lập hạ (ngày đầu mùa hạ) thì cử người hiền tài, phong tước cho người có đức, thưởng người có công, sai sứ đi khắp bốn phương. Đó là thuận theo sự hóa dục của hỏa, nuôi lớn muôn vật. Không đốt lửa bừa bãi thì lửa thuận theo người sử dụng; móc ngọt rơi xuống, phượng hoàng bay đến, hạc vàng xuất hiện. Phượng hoàng chính là loài chu tước (chim thần màu đỏ, linh vật của phương nam, thuộc hỏa), vui nên ra mặt. Móc ngọt và hạc vàng đều là con (thổ, do hỏa sinh ra) mừng cho mẹ (hỏa).
Nếu vua dùng kẻ gièm pha xu nịnh, chia lìa ruột thịt, xa lánh bề tôi trung, bỏ pháp lệnh, để đàn bà nắm việc chính sự, thì dân mắc bệnh sưng huyết, nước vì thế không sáng sủa, lửa gây tai họa, nhạn mùa đông không đến, loài chim sinh điều quái lạ. Lửa không tốt nên chim có biến quái; lo sợ nên không đến.
Khi thổ dụng sự thì nuôi dưỡng người già, thương xót người góa bụa, cô độc, ban thưởng người hiếu thảo với cha mẹ, kính nhường anh trưởng, ban ân huệ; thuận theo đức khoan hòa, bao dung nuôi dưỡng của thổ. Không dấy việc xây đắp đào đất; cung điện nhà cửa có hạn mức chế độ, ân tình với họ hàng có thứ bậc, thì năm thứ lúa đậu đều thành, lúa tốt mọc ra, bậc hiền thánh tìm đến. Khí thổ thuận nên lúa tốt hòa đều chín tới; đức của nó to lớn nên thánh hiền mến mà đến.
Nếu vua ham vui chơi không chừng mực, khinh nhờn người thân và người già, làm khốn khổ trăm họ, thì dân mắc bệnh tim bụng. Tim bụng thuộc thổ, khí không hòa nên sinh bệnh. Người hiền ẩn đi, các loại lúa không được mùa, loài trần trùng (loài không lông, không vảy, không mai, như sâu bọ) gây tai họa. Tính thổ bị hại nên việc cấy gặt không thành; người hiền ghét nên không ra mặt; trần trùng là khí thổ, bị hại nên thành biến.
Khi kim dụng sự thì sửa thành quách, tu bổ tường vách, xét rõ các lệnh cấm, chỉnh đốn áo giáp binh khí, răn bảo trăm quan, giết kẻ phạm pháp. Đều là thuận theo kim với khí uy nghiêm, túc sát (lạnh lẽo, làm tiêu điều, giết chóc như mùa thu). Không đốt nung vàng đá thì hổ trắng xuất hiện; hổ là thú thuộc kim, vui nên ra mặt. Nếu vua tham của đút lót, thích dùng binh, thì dân mắc bệnh ho, co rút gân, nghẹt mũi. Mũi thuộc phổi, phổi bệnh nên ho và nghẹt mũi; đều là kim gây bệnh. Loài có lông và vàng đá sinh điều quái lạ; khí kim bị hại nên thành biến quái.
Khi thủy dụng sự thì đóng cổng làng xóm, bắt kẻ có tội đáng phạt, sửa sang cửa ải, cầu cống. Đều là thuận theo nghĩa đóng kín, cất giữ của thủy. Không phá ao, đập, vì sợ khí nước tràn tiết ra ngoài. Như thế thì suối nước ngọt lành chảy ra. Ơn đến cả cầm thú côn trùng thì rùa thiêng xuất hiện, như Kinh Thư nói "ơn thấm đến cả côn trùng". Loài có mai thuộc thủy, vui nên ra mặt.
Nếu vua bỏ việc tế lễ, coi nhẹ tông miếu (nhà thờ tổ tiên của dòng vua), thi hành pháp luật không thuận lẽ, làm trái khí trời, thì dân mắc bệnh phù thũng, trướng nước, liệt và tê, các lỗ trên thân không thông; đều là do khí thủy ứ đọng kết lại. Người hiền cho rằng thủy ở ngôi thái âm (âm cực thịnh), u tối trống không, nên ví với tông miếu: người chết thì tinh khí tan tác, phải lập tông miếu để thu giữ lại; nhà miếu vắng lặng, tối tăm không người, ví như nước. Bỏ tế lễ là mất đạo hiếu, nên khí thái âm cảm ứng làm người mắc những bệnh ấy. Thủy gây tai hại, rùa thiêng ẩn sâu, quỷ khóc, loài giáp trùng (loài có mai, có vỏ cứng) sinh điều quái lạ. Giáp trùng thuộc thủy, khí bị hại nên ẩn nấp không ra. Tông miếu không được cúng tế, hồn khí đau đớn oán hận nên quỷ khóc.
Hiếu kinh Viện thần khế (một sách sấm vĩ giải Hiếu kinh) nói: "Khí mộc sinh gió, khí hỏa sinh châu chấu, khí thổ sinh sâu, khí kim sinh sương giá, khí thủy sinh mưa đá. Làm sai chính sự ở mộc thì gió đến ứng; sai ở hỏa thì châu chấu đến ứng; sai ở thổ thì sâu đến ứng; sai ở kim thì sương giá đến ứng; sai ở thủy thì mưa đá đến ứng. Gây thương hại thì chuốc lấy gió (?), xâm lấn thì chuốc lấy châu chấu, tham lam tàn ác thì chuốc lấy sâu, khắc nghiệt độc địa thì chuốc lấy sương giá, bạo ngược thì chuốc lấy mưa đá." Đều là theo loại mà đến.
Sách Tân luận của Hoàn Đàm (học giả đời Hán) nói: "Con người mang thân thể của trời đất, ôm tinh khí thuần khiết, là loài thiêng nhất trong các loài có sự sống. Vì thế dáng mạo động theo mộc, lời nói tin theo kim, mắt nhìn sáng theo hỏa, tai nghe tỏ theo thủy, suy nghĩ thấu suốt theo thổ. Công dụng của ngũ hành, lúc động lúc tĩnh đều thông với thần linh. Dáng mạo cung kính thì nghiêm trang, nghiêm trang thì mưa đến đúng lúc. Lời nói thuận lẽ thì việc trị được yên, trị yên thì nắng đến đúng lúc. Nhìn sáng thì sáng suốt, sáng suốt thì ấm đến đúng lúc. Nghe tỏ thì mưu tính giỏi, mưu tính giỏi thì rét đến đúng lúc. Lòng nghiêm chỉnh thì thông tuệ như thánh, thánh thì gió đến đúng lúc. Kim, mộc, thủy, hỏa đều chở trên thổ; mưa, nắng, ấm, rét đều phát ra từ gió; dáng mạo, lời nói, nhìn, nghe đều sinh ra từ tâm."
Thi Tử (nhà tư tưởng thời Chiến Quốc) nói: "Tâm là vua của thân. Thiên tử đem cả thiên hạ nhận lệnh từ tâm, tâm không đúng thì thiên hạ gặp họa. Chư hầu đem nước mình nhận lệnh từ tâm, tâm không đúng thì nước mất. Thường dân đem thân mình nhận lệnh từ tâm, tâm không đúng thì thân bị giết." Cho nên lòng người là tinh hoa của trời đất, là gốc của muôn loài. Vì vậy chính sự trị hay loạn đều do lòng vua.
Bởi lẽ đó, thánh nhân nhận mệnh trời mà làm vua, không ai không vâng theo trời đất, noi theo ngũ hành, sửa ngũ sự (năm việc của bản thân: dáng mạo, lời nói, nhìn, nghe, suy nghĩ), để cai quản vũ trụ, nuôi dưỡng muôn dân. Chế độ, phép tắc đều lấy ngũ hành làm gốc. Áo mũ và nghi dung, việc cúi ngẩng chốn triều đình, việc nông tang gieo trồng, việc ban ơn thưởng tặng: thuộc mộc. Tôn ti trên dưới, chế độ lễ nghi, phong tước thưởng công, ở cao nhìn xa: thuộc hỏa. Cung điện đài tạ, vợ chồng họ hàng, ban đức bao dung nuôi dưỡng, bổng lộc phẩm trật, tha tội: thuộc thổ. Binh đao khí giới, săn bắn, việc võ bị, hình phạt, ngục tù, lệnh cấm: thuộc kim. Tông miếu tế tự, tích trữ cất giữ, sửa sang lễ tang, thương nhớ người chết, bói toán để giải nghi: thuộc thủy.
Nhân ngũ hành mà đặt ra trăm quan, nhân trăm quan mà xử lý muôn việc; muôn việc được sắp đặt đâu ra đấy (?) thì bốn biển yên ổn. Đó là nguồn gốc của chính trị. Chỗ ở, xe ngựa, áo mặc, đồ dùng của vua đều lấy ngũ hành làm gốc, mới thông với đạo trị nước.
Sách Lễ ký nói: "Các tháng mùa xuân, thiên tử ở gian bên trái của nhà Thanh Dương (gian phía đông trong tòa Minh Đường, nơi vua ban chính lệnh), đi xe loan, thắng ngựa xanh, cắm cờ xanh, mặc áo xanh, đeo ngọc xanh. Các tháng mùa hạ, ở gian bên trái nhà Minh Đường (gian phía nam), đi xe đỏ, thắng ngựa hồng bờm đen, cắm cờ đỏ, mặc áo đỏ, đeo ngọc đỏ. Thời trung ương thổ, ở gian chính giữa Thái miếu, đi xe lớn, thắng ngựa vàng bờm đen, cắm cờ vàng, mặc áo vàng, đeo ngọc vàng. Các tháng mùa thu, ở gian bên trái nhà Tổng Chương (gian phía tây), đi xe binh, thắng ngựa trắng bờm đen, cắm cờ trắng, mặc áo trắng, đeo ngọc trắng. Các tháng mùa đông, ở gian bên trái nhà Huyền Đường (gian phía bắc), đi xe đen, thắng ngựa đen như sắt, cắm cờ đen, mặc áo đen, đeo ngọc đen."
Sách Khảo linh diệu (một sách sấm vĩ về Kinh Thư) nói: "Mùa xuân ban lệnh ra ngoài, thi hành chính sách nhân từ, theo lẽ thường của trời; mùa ấy mặc áo xanh. Mùa hạ có thể phá vàng, nấu đồng (?), sai phòng bị hỏa hoạn, kính cẩn sự sáng của trời; mùa ấy mặc áo đỏ. Thời trung ương thổ thì cử người có đạo, cùng họ lo việc nước; có thể giết kẻ có tội, nhưng không được dấy việc đào đắp đất, phạm vào lẽ thường của đất; mùa ấy mặc áo vàng. Mùa thu không phá vàng đồng, vì phạm vào cái cứng của âm; nhân thời ấy mà cầm binh, nên giết thú dữ; mùa ấy mặc áo trắng. Mùa đông đừng để vật gì không được cất giữ, đừng làm hại đường nước, giữ gìn hòa hợp với khí trời; mùa ấy mặc áo đen."
Sách Khổng Tử gia ngữ nói: "Tháng giêng là tháng mạnh xuân (tháng đầu mùa xuân), vua ở cung phía đông, mặc áo màu xanh, gảy đàn cầm, đàn sắt; binh khí là giáo mâu, cây là liễu. Tháng hai trọng xuân (tháng giữa mùa xuân), ở cung phía đông, áo mặc, nhạc khí, binh khí như trước; cây là hạnh. Tháng ba quý xuân (tháng cuối mùa xuân), ở cung phía đông, áo, nhạc, binh khí như trước; cây là mận. Tháng tư mạnh hạ, ở cung phía nam, mặc áo màu đỏ, thổi sênh, thổi vu (các loại kèn bầu); cây là đào, binh khí là kích. Tháng năm trọng hạ, ở cung phía nam, áo, nhạc, binh khí như trước; cây là du. Tháng sáu quý hạ, ở cung chính giữa, mặc áo màu vàng, đánh trống lớn; cây là tử (cây catalpa), binh khí là cung."
"Tháng bảy mạnh thu, ở cung phía tây, mặc áo màu trắng, đánh chuông lớn; cây là xoan, binh khí là kiếm. Tháng tám trọng thu, áo, nhạc, binh khí như trước; cây là chá (một loại dâu gai). Tháng chín quý thu, áo, nhạc, binh khí như trước; cây là hòe. Tháng mười mạnh đông, ở cung phía bắc, mặc áo màu đen, đánh khánh (nhạc cụ bằng đá); cây là đàn (cây gỗ cứng), binh khí là khiên. Tháng mười một trọng đông, ở cung phía bắc, áo, nhạc, binh khí như trước; cây là táo. Tháng mười hai quý đông, áo, nhạc, binh khí như trước; cây là lịch (cây sồi)." Bàn về lệnh theo thời là để chờ những việc nên làm về sự nối tiếp và cất giữ (?).
Sách Chu quan (tức Chu lễ, sách chép chế độ quan chức nhà Chu) nói: "Mùa xuân bày trận đực (trận hình nhô ra), cung đi hàng đầu. Mùa hạ bày trận vuông, kích đi hàng đầu. Tháng sáu bày trận tròn, giáo mâu đi hàng đầu. Mùa thu bày trận cái (trận hình lõm vào), kiếm đi hàng đầu. Mùa đông bày trận phục (trận mai phục), khiên đi hàng đầu." Việc võ bị này cũng dựa theo năm khí.
Sách Lục đồ (một sách sấm vĩ) nói: Vua nhận mộc mà làm vương thì người có màu da xanh, cổ dài, tóc đẹp; dân thì thân dài, vai rộng, chuộng nhân. Dài là đều giống cây; nhân là tính của mộc. Chính sự tốt thì cỏ mùa tươi tốt, lúa tốt cùng mọc, chim không bị hại trứng non; đó là khí mộc thịnh. Chính sự sai thì các vì sao tắt, màu sắc rối loạn, lúa má không được mùa, dân nhiều người bị đè chết. Cây sinh ra thì vươn lên, gặp đất làm hại thì xanh mà không ngóc lên được, nên bị đè chết.
Vua nhận hỏa mà làm vương thì người có màu da đỏ, mắt to; quẻ Ly (quẻ chỉ lửa, mặt trời, phương nam) tượng trưng cho mắt, nên mắt to, nhìn sáng. Người ấy đầu nhọn, lưng eo dài, nhanh nhẹn, chuộng hiếu. Eo dài là lấy theo quẻ Đoài (?); nhanh nhẹn là tính của lửa. Quẻ Ly là mặt trời, trong mặt trời có con quạ; quạ là loài hiếu (vì quạ con biết mớm mồi nuôi mẹ). Chính sự tốt thì người hiền được dùng, chính sự được ca tụng là công bằng, ngựa lông vằn và cáo có vằn đến. Ngựa là gia súc thuộc hỏa, chính sự tốt nên đến; cáo cũng đến. Chính sự sai thì mùa hạ có sương giá; mặt trời là tinh hoa của lửa, chính sự sai nên biến thành nhật thực; trời mưa ra đất, đó là tượng ánh sáng bỗng nhiên bị che lấp.
Vua nhận thổ mà làm vương thì nổi bật ở cái đầu, đầu to, biểu hiện của thổ. Người ấy vai rộng, chân to, hay cười lớn, thích múa vui; rộng lớn là giống đất, hòa nên an vui. Chính sự tốt thì móc ngọt rơi xuống, suối ngọt cùng ứng với điều tốt. Chính sự sai thì sâu và châu chấu sinh ra, trời mưa mà gió thổi mãi, sương mù rối loạn; đều do khí thổ bị hại nên hiện ra điều lạ.
Vua nhận kim mà làm vương thì người có màu da trắng, vai và tai lệch nhau (?), mặt vuông, nhiều lông (?). Dân thì cổ trắng, cao lớn, chuộng nghĩa; đều là khí kim. Chính sự tốt thì sò lớn, ngọc sáng xuất hiện, nước ngoài từ xa đến cống ngọc, sò. Đó là công dụng của kim, khí cứng rắn, chế ngự được người phương xa, nên họ đến cống hiến. Chính sự sai thì lửa bay, trời kêu, đất nứt, sông tràn, núi lở, kẻ tà được tiến dùng, sâu bọ thú vật gây tai họa. Hỏa khắc kim (lửa nung chảy kim loại); kim có sai lầm nên hỏa đánh nó, vì thế lửa bay.
Vua nhận thủy mà làm vương thì người có màu da đen, tai to; quẻ Khảm (quẻ chỉ nước, phương bắc) tượng trưng cho tai, chủ khí thủy của thận, nên tai to. Dân thì tai thính; quẻ Khảm là nước, lỗ hổng thông suốt, nên thính. Chính sự tốt thì mây lành kéo đến, rùa và rồng mang hoa văn; đều là điềm lành của khí thủy. Chính sự sai thì con cóc rời khỏi mặt trăng, dân nhiều người chết đuối, mưa mãi thành hại; đều là điều lo của thủy. Những điều trên đều làm rõ đạo trị nước không vượt ra ngoài ngũ hành, vì thế giải thích đầy đủ.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video