Ngũ hành đại nghĩa, quyển thứ năm
Chương hai mươi: Bàn về các thần. Chương hai mươi mốt: Bàn về Ngũ đế.
Chương hai mươi hai: Bàn về các quan. Chương hai mươi ba: Bàn về người, chương này chia làm hai đoạn: một là bàn về người phối với ngũ hành, hai là bàn về du niên và niên lập của người (các cách tính tuổi, vận năm trong thuật số) (?).
Chương hai mươi bốn: Bàn về cầm trùng (các loài chim thú), chương này chia làm hai đoạn: một là bàn về ngũ linh (năm loài vật linh), hai là bàn về ba mươi sáu cầm (ba mươi sáu con vật ứng với giờ khắc trong thuật số).
Chương hai mươi: Bàn về các thần
Các thần là những đấng linh thiêng hiểu biết, biến hóa không theo khuôn phép nào, lúc ẩn lúc hiện không lường được. Khổng Tử nói: "Tinh khí của dương là thần." Lại nói: "Âm dương biến hóa không lường được gọi là thần." Có một cách giải nói: thần nghĩa là duỗi ra. Muôn vật đều có hình chất cản ngại, co lại mà không duỗi ra được; thần là khí trong trẻo, trống rỗng, không bị ngăn trở, nên gọi là duỗi. Nói về thần thì tên gọi có hàng vạn loại; đạo tam tài (trời, đất, người) có trăm thứ linh thiêng chứ không phải một, đều theo ngũ hành (năm yếu tố cơ bản cấu thành và vận hành vạn vật: mộc, hỏa, thổ, kim, thủy), khó nói cho hết được. Nay tạm bàn về những thần được phối với ngũ hành, dùng để phân biệt lành dữ.
Sách Đế hệ phả nói: "Khi trời đất mới dựng, liền sinh ra Thiên Hoàng, làm vua bằng đức mộc." Sách Tam ngũ lịch kỷ (của Từ Chỉnh đời Tam Quốc) nói: "Thiên Hoàng có mười ba đầu." Đế hệ phả nói: "Địa Hoàng làm vua bằng đức hỏa." Tam ngũ lịch kỷ nói: "Có thần nhân mười một đầu, hiệu là Địa Hoàng." Sách Xuân thu mệnh lịch tự nói: "Nhân Hoàng có chín đầu." Tống Quân (học giả đời Ngụy) chú rằng: anh em chín người. Sách Động kỷ nói: "Nhân Hoàng chia nhau cai trị chín châu." Lời người xưa chất phác, nên lấy số đầu để nói số người.
Đào Hoa Dương (tức Đào Hoằng Cảnh, đạo sĩ đời Lương) nói: "Ba vị Hoàng này cai trị cung Tử Vi (vùng trời quanh sao Bắc Cực, coi như cung điện của Thiên Đế); tinh hoa của họ là Thiên Hoàng Thái Đế." Sách Thế ký nói: "Thiên Hoàng Thái Đế tên là Diệu Phách Bảo; Địa Hoàng là Thiên Nhất; Nhân Hoàng là Thái Nhất." Sách Tinh kinh của Cam Công (nhà thiên văn thời Chiến Quốc) nói: "Thiên Hoàng Thái Đế vốn nắm bản đồ muôn thần, là một ngôi sao nằm trong chòm Câu Trần (chòm sao gần sao Bắc Cực), tên là Diệu Phách Bảo, là tổ tôn quý của Ngũ đế. Thiên Nhất và Thái Nhất chủ việc hầu thần." "Thừa" nghĩa là hầu hạ. Có hai sao ở ngoài cửa cung Tử Vi, đều là sao hầu.
Thiên Hoàng Thái Đế Thiên Nhất chủ việc chiến đấu, biết lành dữ. Vào các ngày giáp, mậu, canh, nhâm thì làm vua trị ở cung Ngọc Đường; các ngày ất, kỷ, tân thì trị ở cung Minh Đường; các ngày bính, đinh, quý thì trị ở cung Giáng. (Giáp, ất, bính, đinh, mậu, kỷ, canh, tân, nhâm, quý: mười thiên can, ký hiệu dùng để đếm ngày, năm.) Đó là ba cung. Thái thần Thái Nhất chủ việc gió mưa, lụt hạn, binh đao, đói kém, dịch bệnh, tai họa; lại sai mười sáu thần đi khắp cửu cung (chín ô phương vị: tám phương ứng với tám quẻ và một ô ở giữa). Thiên Nhất bao dung nuôi dưỡng muôn vật, Thái Nhất xét tai ương; đều là bề tôi của Thiên Đế.
Trịnh Huyền (nhà chú giải kinh điển đời Đông Hán) chú sách Dịch vĩ Càn tạc độ nói: "Thái Nhất là tên thần của Bắc Thần (sao Bắc Cực). Khi ở yên chỗ của mình thì gọi là Thái Đế; khi đi lại giữa tám quẻ và các ngày giờ thì gọi là Thái Nhất, hoặc gọi là Thiên Nhất. Nơi ra vào, đi lại, nghỉ ngơi ở ngoài cung Tử Vi, ngôi sao ở đó nhân đấy mà được đặt tên. Việc đi lại của Thiên Nhất giống như thiên tử đi tuần thú (đi tuần xem xét) các núi lớn bốn phương; vua ở đời cũng theo đó mà đi tuần xét, mỗi lần xong thì trở về. Thái Nhất đi qua các cung của tám quẻ, cứ hết bốn cung thì vào cung giữa. Theo số lớn của trời, ra thì theo dương, vào thì theo âm; dương khởi ở tý, âm khởi ở ngọ (tý, ngọ: hai trong mười hai địa chi, tý ứng phương bắc, ngọ ứng phương nam). Vì thế Thái Nhất đi xuống chín cung bắt đầu từ cung Khảm (cung phương bắc)."
Sách Cửu cung kinh nói: "Thiên Nhất đi bắt đầu từ cung Ly (cung phương nam), Thái Nhất đi bắt đầu từ cung Khảm. Thiên Nhất chủ việc được mùa; Thái Nhất chủ lụt hạn, binh đao, đói kém. Hợp với mười hai thần, đi khắp chín cung và mười hai vị trí, từ ít đến nhiều."
Sách Lục Nhâm thức kinh (Lục Nhâm: một môn bói toán dùng bàn quay trời đất để đoán việc) nói: "Mười hai thần tướng lấy Thiên Nhất làm chủ. Các ngày giáp, mậu, canh thì buổi sáng ở Đại Cát, buổi tối ở Tiểu Cát. Ngày ất, kỷ thì sáng ở Thần Hậu, tối ở Truyền Tống. Ngày bính, đinh thì sáng ở Vi Minh, tối ở Tòng Khôi. Sáu ngày tân thì sáng ở Thắng Tiên, tối ở Công Tào. Ngày nhâm, quý thì sáng ở Thái Nhất, tối ở Đại Xung." Đây đều là Thiên Nhất, Thái Nhất ở ngoài cửa cung Tử Vi, không phải ở trong Tử Vi; Bắc Thần thì có tên là Đại Đế. Trịnh Huyền đã nhầm.
Mười sáu thần của Thái Nhất: Địa Chủ ở tý; khí dương động dưới suối vàng (lòng đất sâu), muôn vật sinh sôi trong đất; tý là đầu của khí dương, nên gọi là Địa Chủ. Dương Đức ở sửu; dương sinh được muôn vật, đến sửu mới sinh, nên gọi là Dương Đức. Hòa Đức ở góc đông bắc; lúc này khí âm và dương hợp nhau, sinh ra muôn vật, nên gọi là Hòa Đức. Lã Thân ở dần; lã là to lớn, thân là kéo dài; muôn vật dần duỗi ra mà to lớn, nên gọi là Lã Thân. Cao Tùng ở mão; muôn vật mọc thành bụi mà cao lớn, nên gọi là Cao Tùng. Thái Dương ở thìn; sau khi sấm động, khí dương rất thịnh, nên gọi là Thái Dương. Thái Hạo ở góc đông nam; lúc này dương đã rõ, sáng sủa rực rỡ, nên gọi là Thái Hạo.
Đại Thần ở tị; muôn vật đã chín, khí của nó bốc lên như cánh chim, nên gọi là Đại Thần. Thái Uy ở ngọ; dương suy, âm sinh, hình và khí bắt đầu động, nên gọi là Đại Uy. Thiên Đạo ở mùi; trăm vật đều thành, không gì không dựa vào mà dùng, nên gọi là Thiên Đạo. Đại Vũ ở góc tây nam; khí âm nắm quyền, muôn vật đều bị tổn hại, nên gọi là Đại Vũ. Vũ Đức ở thân; rau tề và lúa mạch mới mọc, âm ôm tính dương, nên gọi là Vũ Đức. Đại Tộc ở dậu; khí âm giết chóc dữ dội, các loài đều hết, nên gọi là Đại Tộc. Âm Chủ ở tuất; khí dương ẩn xuống dưới, khí âm tự ở bên trên, nên gọi là Âm Chủ. Âm Đức ở góc tây bắc; quẻ Càn là trời; khí âm đến đây là cực điểm, mới sinh ra được dương, nên gọi là Âm Đức. Đại Nghĩa ở hợi; muôn vật đến đây mang thai, âm ngậm chứa dương (?), nên gọi là Đại Nghĩa.
Lại có mười hai thần của cửu cung: Thiên Nhất ở cung Ly, Thái Nhất ở cung Khảm, Thiên Phù ở cung giữa, Nhiếp Đề ở cung Khôn (tây nam), Hiên Viên ở cung Chấn (đông), Chiêu Dao ở cung Tốn (đông nam), Thanh Long ở cung Càn (tây bắc), Hàm Trì ở cung Đoài (tây), Thái Âm ở cung Cấn (đông bắc). Thái Nhất ở tị (?), như đã giải ở trên. Bảy thần còn lại đều là tên các sao, các cung sao; cùng Thiên Nhất, Thái Nhất đi khắp chín cung, mỗi năm dời một cung, chín năm trở lại chỗ cũ. Thiên Nhất chủ được mùa, Thái Nhất chủ lụt hạn, Thiên Phù chủ đói kém, Nhiếp Đề chủ bệnh tật khổ sở, Hiên Viên chủ sấm mưa, Chiêu Dao chủ gió mây, Thanh Long chủ sương giá mưa đá, Hàm Trì chủ binh đao giặc cướp, Thái Âm chủ âm mưu.
Lại riêng có một Thanh Long đi qua mười hai thìn (mười hai vị trí địa chi), tức là tên của Thái Tuế (ngôi sao giả định chạy ngược chiều sao Mộc, mỗi năm qua một vị trí, dùng để định năm). Người xưa gọi năm là Thanh Long; thần này chủ phúc lành. Thái Âm ba năm dời một lần, đi ngược chiều qua mười hai thìn, tức là âm thần của Thái Tuế, tượng trưng cho hoàng hậu, phi tần, chủ về nước mưa và việc riêng tư thầm kín. Hại Khí đi ngược chiều qua bốn mạnh (dần, thân, tị, hợi, bốn vị trí đầu mùa), mỗi năm dời một lần, chỗ nó đến thì gây hại, nên gọi là Hại Khí. Hợp lại thành mười hai thần, là các thần được dùng trong cửu cung.
Lại sách Huyền Nữ thức kinh nói: Mười hai thần mà phép Lục Nhâm sai khiến là: Thần Hậu chủ tý, là thần thủy; Đại Cát chủ sửu, là thần thổ; Công Tào chủ dần, là thần mộc; Đại Xung chủ mão, là thần mộc; Thiên Cương chủ thìn, là thần thổ; Thái Nhất chủ tị, là thần hỏa; Thắng Tiên chủ ngọ, là thần hỏa; Tiểu Cát chủ mùi, là thần thổ; Truyền Tống chủ thân, là thần kim; Tòng Khôi chủ dậu, là thần kim; Hà Khôi chủ tuất, là thần thổ; Vi Minh chủ hợi, là thần thủy.
Tý là Thần Hậu: tý ứng với luật Hoàng Chung (luật âm đầu tiên trong mười hai luật, tượng đạo làm vua), nên gọi là hậu (vua), là khởi đầu của dương; dương động bên trong mà chưa thành hình, nên gọi là thần. Sửu là Đại Cát: muôn vật đến sửu đều nảy mầm, được dương sinh ra, nên là đại cát (rất tốt). Dần là Công Tào: muôn vật đến dần thì công đã hiện ra; tào là đông đảo; công của các vật đã hiện ra ở dần. Mão là Thái Xung: muôn vật đến mão thì đều vọt mạnh, lõi tách vỏ, nhú đài hoa. Thìn là Thiên Cương: ứng với cán của sao Bắc Đẩu (chòm Đại Hùng, bảy sao hình cái gáo), thần của nó cứng mạnh.
Tị là Thái Nhất: thuần quẻ Càn nắm quyền, thiên đức ở đó, nên gọi là Thái Nhất, là thần tôn quý (?). Ngọ là Thắng Tiên: khí dương rất uy mạnh, khí âm lúc ấy bắt đầu động, chỉ có dương đi trước là thắng. Mùi là Tiểu Cát: muôn vật đều chín và thành, nên là tiểu cát (tốt vừa). Thân là Truyền Tống: truyền lại vật đã thành, tiễn đưa sang mùa đông cất giữ. Dậu là Tòng Khôi: theo ngôi sao thứ hai thuộc phần khôi (phần gáo) của Bắc Đẩu. Tuất là Hà Khôi: hà nghĩa là ứng với đầu, tức ứng với đầu phần khôi của Bắc Đẩu. Hợi là Vi Minh: thể của nước sáng ở bên trong, không lộ ra ngoài; khí dương của nó còn mờ nhạt, đến tý mới sáng.
Thần Hậu chủ việc đàn bà con gái, Đại Cát chủ việc ruộng nương, Công Tào chủ việc dời đổi ấp nước (?), Đại Xung chủ việc đối chất với quan lại, Thiên Cương chủ việc giết chóc chinh phạt, Thái Nhất chủ vàng bạc của quý, Thắng Tiên chủ việc tế thần, Tiểu Cát chủ việc cưới hỏi hội họp, Truyền Tống chủ việc vây bắt, Tòng Khôi chủ việc chết chóc tang ma, Hà Khôi chủ bệnh tật, Vi Minh chủ việc được vời ra làm quan.
Lại có mười hai tướng: Thiên Nhất là tướng thổ. Phía trước thứ nhất là Đằng Xà, tướng hỏa; phía trước thứ hai là Chu Tước, tướng hỏa; phía trước thứ ba là Lục Hợp, tướng mộc; phía trước thứ tư là Câu Trần, tướng thổ; phía trước thứ năm là Thanh Long, tướng mộc. Phía sau thứ nhất là Thiên Hậu, tướng thủy; phía sau thứ hai là Thái Âm, tướng kim; phía sau thứ ba là Huyền Vũ, tướng thủy; phía sau thứ tư là Thái Thường, tướng thổ; phía sau thứ năm là Bạch Hổ, tướng kim; phía sau thứ sáu là Thiên Không, tướng thổ.
Thiên Nhất đã giải như trên. Đằng Xà chủ việc kinh hãi sợ sệt, Chu Tước chủ văn thư, Lục Hợp chủ việc mừng vui chúc tụng, Câu Trần chủ việc câu thúc ngăn trở, Thanh Long chủ phúc lành giúp đỡ; Thiên Hậu cũng như Thần Hậu, là vợ của Thiên Nhất; Thái Âm chủ việc riêng tư thầm kín, Huyền Vũ chủ chết chóc bệnh tật, Thái Thường chủ việc ban thưởng, Bạch Hổ chủ đánh nhau kiện tụng, Thiên Không chủ hao hụt trống rỗng.
Chín thần của phép Độn giáp (một môn thuật số dùng cửu cung, thiên can để chọn phương hướng, thời điểm hành sự): Thiên Phùng ở Khảm, tên khác là Tử Kinh, là thần mộc, ở Bắc Đẩu là sao Phá Quân. Thiên Nội ở Khôn, tên khác là Tử Thành, là thần thủy, ở Bắc Đẩu là sao Phá Quân. Thiên Xung ở Chấn, tên khác là Tử Kiều, là thần kim, ở Bắc Đẩu là sao Phá Quân. Thiên Phụ ở Tốn, tên khác là Tử Văn, là thần thổ, ở Bắc Đẩu là sao Vũ Khúc. Thiên Cầm ở Khôn, tên khác là Tử Công, là thần hỏa, ở Bắc Đẩu là sao Liêm Trinh. Thiên Tâm ở Càn, tên khác là Tử Suy, là thần mộc, ở Bắc Đẩu là sao Văn Khúc. Thiên Trụ ở Đoài, tên khác là Tử Vi, là thần thủy, ở Bắc Đẩu là sao Lộc Tồn. Thiên Nhậm ở Cấn, tên khác là Tử Kim, là thần kim, ở Bắc Đẩu là sao Cự Môn. Thiên Anh ở Ly, tên khác là Tử Sát, là thần thổ, ở Bắc Đẩu là sao Tham Lang. Từ Thiên Phùng trở xuống đều là tên sao.
Tử Kinh: lấy tý và ngọ làm đường dọc (kinh) của trời đất, ngôi đã ở Khảm (tý), nên gọi là Kinh. Thiên Nội là Tử Thành: Khôn là đất, có thể làm thành muôn vật. Thiên Xung là Tử Kiều: kiều là dáng động, vì ở Chấn mang tượng động. Thiên Phụ là Tử Văn: Tốn là hiệu lệnh, có văn chương. Thiên Cầm là Tử Công: ở ngôi số năm thuộc thổ, gửi ở Khôn thổ, là cha của muôn vật, nên gọi là công. Thiên Tâm là Tử Suy: suy nghĩa là tốt; Càn là trời, ban phát lòng từ, nên là tốt. Thiên Trụ là Tử Vi: Đoài chủ kim, kim có tính giết chóc, trái với đạo trời. Thiên Nhậm là Tử Kim: Cấn ở sửu, mà sửu là gốc của kim. Thiên Anh là Tử Sát: Ly là lửa, lửa có nghĩa đốt cháy.
Sách Độn giáp kinh nói: "Thiên Phùng nên giữ yên biên giới, củng cố phòng thủ; Thiên Nội nên tôn đạo, kết bạn; Thiên Xung nên xuất quân, phục thù; Thiên Phụ nên sửa lễ, đặt giáo hóa; Thiên Cầm nên cầu phúc trừ họa; Thiên Tâm nên tránh bệnh, tìm thuốc; Thiên Trụ nên ẩn náu đóng quân, giữ vững; Thiên Nhậm nên chúc mừng, yết kiến, buôn bán thông của; Thiên Anh nên đi xa, vui chơi." Tên chín thần, chữ đầu đều có "Thiên", chữ đầu của tên khác đều gọi là "Tử", vì các thần này thuộc Bắc Đẩu, đều lệ thuộc vào trời. "Tử" là tiếng gọi tôn xưng, vì các thần này tôn quý tốt đẹp.
Sách Khổng Tử nguyên thần nói: "Thần thứ nhất của Bắc Đẩu tên chữ là Hy Thần Tử, thần thứ hai tên chữ là Trinh Văn Tử, thần thứ ba tên chữ là Lộc Tồn Tử, thần thứ tư tên chữ là Thế Huệ Tử, thần thứ năm tên chữ là Vệ Bất Lân Tử, thần thứ sáu tên chữ là Vi Huệ Tử, thần thứ bảy tên chữ là Đại Cảnh Tử." Những tên này cũng đều gọi là "Tử".
Sách Xuân thu tá trợ kỳ nói: "Thần sao thứ nhất tên là Chấp Âm, họ Cảnh Lương. Thần sao thứ hai tên là Đẩu Lượng, họ Y Vũ Đương. Thần sao thứ ba tên là Cự Lý, họ Anh Lĩnh Hứa. Thần sao thứ năm tên là Phòng Ngỗ, họ Kê Doãn Đổ. Thần sao thứ sáu tên là Khai Bảo, họ Si, một tên khác là Thương Nhi Bộ. Thần sao thứ bảy tên là Chiêu, họ Phì Thoát Lạc Phùng." Tên bảy sao đều là chỗ lệ thuộc của năm sinh, bản mệnh con người; thường nhớ và tụng niệm để cầu phúc.
Sách Hoàng Đế bát thần đồ nói: "Thần quẻ Càn là Hiên Viên, sứ giả của Thiên Thừa Tướng, trú ở sao Thần (sao Thủy). Thần quẻ Đoài là Thời Hình, sứ giả của Bắc Đẩu, trú ở sao Ngưu, chủ Hiên Nghiên (?). Thần quẻ Khôn là Chiêu Dao, sứ giả của Thượng Công trên trời, trú ở sao Giác, chủ giết hại. Thần quẻ Ly là Hạo Thời, sứ giả Du Kiểu (chức quan tuần tra) của trời, trú ở sao Dực. Thần quẻ Tốn là Thiên Hậu, sứ giả Chấp Pháp (chức giữ phép luật) của trời, trú ở sao Chủy. Thần quẻ Chấn là Lôi Công, sứ giả trinh sát của Thái Âm, trú ở sao Thất Tinh. Thần quẻ Cấn là Khúc Long, sứ giả trinh sát Đông Minh của trời, trú ở sao Khuê. Thần quẻ Khảm là Hàm Trì, sứ giả Vũ Sư (thần làm mưa) của trời, trú ở sao Tỉnh, chủ mưa." (Ngưu, Giác, Dực, Chủy, Thất Tinh, Khuê, Tỉnh: tên các chòm trong hai mươi tám tú.) Tám vị thần sứ giả này, đàn bà khi sinh đẻ, cho con bú thì kiêng cúi mặt hướng về phía chúng (?).
Đây cũng là các thần của cửu cung. Thần đã trong trẻo trống rỗng, đi lại không có chỗ cố định, cho nên vị trí giữa các cung ở mỗi thời có khác nhau (?). Tám quẻ đã phối với ngũ hành, vì thế phụ chép vào đây. Phép xem điềm của các thần đều có chú giải riêng, không cần nói vụn vặt ở đây; còn ý nghĩa của tên gọi thì bàn sơ qua.
Đến như mặt trời, mặt trăng, các vì sao, gió mưa sấm chớp, núi sông, nhạc độc (các núi lớn và sông lớn), giếng, bếp, cửa ngõ, cho đến thân thể con người, các thần không phải chỉ một; là những thần được vua chúa tôn thờ cúng tế, trăm họ cầu khấn. Những loại như thế tên và số rất nhiều, nhưng đối với ngũ hành không có nghĩa gì riêng, nên không nói đủ. Lại như các thần sát (thần chủ điều dữ) trong lịch dùng cho việc bói toán, chỉ nằm trong khoảng xoay vần trái phải của năm tháng, chỗ đi thuận đi ngược giữa các tháng đầu mùa và cuối mùa, cũng không cần nói kỹ, há phải giải thích vụn vặt. Các thần kể trên là giềng mối của việc xem điềm, là lẽ cốt yếu của trời, đất, người, vì thế thuật lại lần lượt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video