Chương hai mươi mốt: Bàn về Ngũ đế
Từ thời xa xưa đến nay, Ngũ đế (năm vị đế) được bàn đến có cả thảy ba loại. Sách Hà đồ (sách sấm vĩ, tương truyền gốc từ bức đồ do long mã đội lên từ sông Hoàng Hà) nói: "Phương đông là Thanh Đế, tên Linh Uy Ngưỡng, là đế của mộc. Phương nam là Xích Đế, tên Xích Tiêu Nộ, là đế của hỏa. Trung ương là Hoàng Đế, tên Hàm Xu Nữu, là đế của thổ. Phương tây là Bạch Đế, tên Bạch Chiêu Cự, là đế của kim. Phương bắc là Hắc Đế, tên Hiệp Quang Kỷ, là đế của thủy." (Ngũ hành: năm yếu tố cơ bản cấu thành và vận hành vạn vật: mộc tức gỗ cây, hỏa tức lửa, thổ tức đất, kim tức kim loại, thủy tức nước.)
Đào Hoa Dương (tức Đào Hoằng Cảnh, đạo sĩ đời Lương) nói: "Có Hoàng Bá, Hoàng Trọng, Hoàng Thúc, Hoàng Quý, Hoàng Thiếu, anh em năm người, tức là Linh Uy Ngưỡng và các vị kia." Năm vị đế này đều là thần trên trời, xuống cai trị cõi đời, sắp đặt quỷ thần, lần lượt nối tiếp nhau, cai trị cung Thái Vi (một vùng trời phía nam chòm Bắc Đẩu, coi như triều đình của Thiên Đế); tinh hoa của họ là chòm sao Ngũ Đế Tọa. Năm hành tinh theo đế đang vượng mà nhận khí; đó chính là các vị được tế ở Minh Đường (tòa nhà nơi vua ban chính lệnh và tế trời). Cho nên nói: "Tế Văn Vương làm tổ ở Minh Đường để phối thờ cùng Thượng Đế."
Sách Lễ ký nói: "Các tháng mùa xuân, đế là Thái Hạo; các tháng mùa hạ, đế là Viêm Đế; thời trung ương thổ, đế là Hoàng Đế; các tháng mùa thu, đế là Thiếu Hạo; các tháng mùa đông, đế là Chuyên Húc." Phương đông là Thái Hạo, tức họ Bào Hy, chủ mùa xuân, là vua của tinh khí màu xanh. Phương nam là Viêm Đế, tức họ Thần Nông, chủ mùa hạ, là vua của tinh khí màu đỏ. Trung ương là Hoàng Đế, tức họ Hiên Viên, chủ tứ quý (mười tám ngày cuối của mỗi mùa, thời kỳ thổ nắm quyền), là vua của tinh khí màu vàng. Phương tây là Bạch Đế, tức họ Kim Thiên, chủ mùa thu, là vua của tinh khí màu trắng. Phương bắc là Hắc Đế, tức họ Chuyên Húc, chủ mùa đông, là vua của tinh khí màu đen.
Kinh Dịch nói: "Đế ra ở quẻ Chấn (quẻ chỉ phương đông, sấm, sự khởi động)." Đó là khởi đầu của các đế trong loài người, bắt đầu từ Phục Hy. Thứ tự ngũ hành lấy mộc làm đầu, bốn mùa thay nhau lấy mùa xuân làm đầu, cho nên Bào Hy đứng đầu Ngũ đế. Lại các sách sử gọi Thiếu Hạo, Chuyên Húc, Cao Tân, Đường (vua Nghiêu), Ngu (vua Thuấn) là Ngũ đế; đó là từ vua Thuấn trở về trước, theo ngũ hành nối nhau làm đế. Kinh Dịch thì trên lấy từ Phục Hy, dưới đến Ngu Thuấn, không nói đến ba vị đế ở giữa, vì họ chỉ nhân theo người trước mà sửa sang, không sáng tạo gì, lấy gì mà nói, nên không bàn đến.
Thái Hạo đế Bào Hy họ Phong; mẹ là Hoa Tư, giẫm lên dấu chân người khổng lồ mà sinh ra vua ở Thành Kỷ; vua mình rắn đầu người, làm vua thiên hạ bằng đức mộc, đứng đầu trăm vị vua. Kinh Dịch nói: "Đế ra ở Chấn." Chấn là mộc, ở phương đông, chủ mùa xuân, tượng sự sáng của mặt trời, nên gọi là Thái Hạo (rất sáng). Vua nhân phỏng theo vằn trên mai rùa mà vẽ ra tám quẻ, làm lưới để săn bắt, đánh cá. Thời xưa người và thú ăn lẫn nhau, bị hại rất nhiều; vua xem lưới nhện, dạy dân bắt con vật làm hy sinh (con vật để tế và để ăn) cho đầy bếp, nên gọi là Bào Hy (bào là bếp, hy là con vật tế). Đó là Hy Hoàng; đời sau đọc sai âm thành Phục Hy, hoặc gọi là Mật Hy; một hiệu khác là Hùng Hoàng thị.
Sách Hiếu kinh câu mệnh quyết nói: "Phục Hy trán nhô như sừng mặt trời, giữa mày có cục xương như ngọc nằm ngang, đầu như đội đồ trang sức (?)." Sách Lễ hàm văn gia nói: "Đức của Phục Hy thấm khắp trên dưới; trời đáp lại bằng hoa văn trên chim thú, đất đáp lại bằng sách trên mai rùa; Phục Hy noi theo hình tượng ấy mà làm ra tám quẻ."
Viêm Đế họ Thần Nông, họ Khương; mẹ là Nhậm Tự, tên là Nữ Đăng, cảm ứng với rồng thần mà sinh ra vua ở Thường Niên (?); vua mình người đầu trâu. Lấy hỏa nối mộc, ở phương nam, chủ mùa hạ, nên gọi là Viêm Đế (đế nóng). Vua làm ra cày bừa, bắt đầu dạy dân làm ruộng, nếm thử để phân biệt cây cỏ, khiến người ăn lúa thay cho việc giết con vật, nên hiệu là Thần Nông; một hiệu khác là Khôi thị (?); đó là Nông Hoàng. Sách Lễ hàm văn gia nói: "Thần Nông mở đạo làm ruộng, làm ra cày bừa; trời đáp lại bằng lúa tốt, đất tuôn ra suối ngọt."
Hoàng Đế họ Hiên Viên, họ Cơ; mẹ là Phụ Bảo, thấy tia chớp lớn vòng quanh sao Xu của Bắc Đẩu (chòm Đại Hùng, bảy sao hình cái gáo), soi sáng cả đồng nội, cảm ứng mà sinh ra vua ở Thọ Khâu. Lấy thổ nối hỏa, ngôi ở trung ương, nên gọi là Hoàng Đế (đế màu vàng, màu của đất). Vua điều hòa năm khí, đặt ra năm đế (?), bắt đầu may áo xiêm rủ xuống, làm thuyền xe, dựng nhà cửa. Thời xưa người ở tổ trên cây, ở hang hốc; Hoàng Đế thay bằng nhà có xà trên, mái dưới để che gió mưa, nên hiệu là Hiên Viên; cũng có thuyết nói vua ở gò Hiên Viên nên lấy làm hiệu. Một hiệu là Đế Hồng thị, hoặc Quy Tàng thị, hoặc Hữu Hùng thị. Sách Xuân thu văn diệu câu nói: "Hoàng Đế mặt rồng, được phép tắc của Thiên Đình, ở giữa các tinh tú, lấy tượng theo chòm sao Văn Xương." Sách Lễ hàm văn gia nói: "Hoàng Đế sửa sang binh giáp, làm theo đức, thì rồng vàng đến, phượng hoàng đến múa chầu."
Thiếu Hạo họ Kim Thiên, họ Cơ, tên là Chí, tên chữ là Thanh Dương; mẹ là Nữ Văn Tiết; có ngôi sao lớn như cầu vồng sa xuống bãi Hoa Chử, mẹ nằm mộng giao cảm mà sinh ra vua. Lấy kim nối thổ, nên gọi là Kim Thiên; tức là vị mà sách sấm vĩ gọi là Bạch Đế Chu Tuyên. Ngôi ở phương tây, chủ mùa thu; kim có ánh sáng, ở ngôi thiếu âm (âm còn non), nên gọi là Thiếu Hạo (sáng nhỏ). Sách Văn diệu câu nói: "Đế Chí mang quẻ Càn, gọi là trong sáng; phát động tiết khí, dời đổi độ số, phỏng theo tượng sao Chiêu Dao (?)."
Chuyên Húc họ Cao Dương, họ Cơ; mẹ là Cảnh Bộc, thấy sao Dao Quang (sao cuối của Bắc Đẩu) xuyên qua mặt trăng như cầu vồng, cảm ứng mà sinh ra vua ở Nhược Thủy. Lấy thủy nối kim, ngôi ở phương bắc, chủ mùa đông, nên hiệu là Chuyên Húc. Sách Văn diệu câu nói: "Chuyên Húc gồm cả quẻ Càn, trên noi theo mặt trăng và sao Sâm, gom uy lực mà dựng kỷ cương, để điều hòa âm dương." Năm vị đế này chính là những vị được sách Lễ ký phối với năm phương.
Đế Khốc họ Cao Tân, họ Cơ, sinh ra đã thần dị, tự nói tên mình là Thuân. Lấy mộc nối thủy; dùng ngũ hành để đặt tên quan, nên hiệu là Cao Tân. Sách Đế vương thế kỷ (của Hoàng Phủ Mật đời Tấn) nói: "Cao Tân răng mọc liền nhau (?), có đức thánh, thuận theo được tam thần (mặt trời, mặt trăng và các vì sao)."
Đế Nghiêu họ Đào Đường, họ Kỳ; mẹ là Khánh Đô, đi ra bãi sông Lạc, gặp rồng đỏ, cảm ứng mà mang thai mười bốn tháng, sinh ra vua ở Đan Lăng, tên là Phóng Huân. Lấy hỏa nối mộc. Người anh là Đế Chí phong cho ở đất Đường, nên hiệu là Đào Đường thị. Sách Văn diệu câu nói: "Nghiêu lông mày tám màu, gọi là thông suốt sáng tỏ; tính lịch theo mặt trời, mặt trăng, bày phép tắc để xét công." Sách Lễ hàm văn gia nói: "Ơn của Nghiêu phủ khắp bốn cõi, khiến rùa thiêng và rồng (?) đến."
Đế Thuấn họ Hữu Ngu, họ Diêu; mẹ là Ác Đăng, thấy cầu vồng lớn, trong lòng cảm ứng mà sinh ra vua ở Diêu Khư, tên là Trọng Hoa, tên chữ là Đô Quân. Mắt vua mỗi bên có hai con ngươi, nên tên là Trọng Hoa (hai lớp sáng). Lấy thổ nối hỏa. Vua Nghiêu phong cho ở đất Ngu, nên hiệu là Hữu Ngu thị. Vua đặt ra áo năm màu. Sách Văn diệu câu nói: "Thuấn mắt có hai con ngươi, gọi là thành tín (?), trên ứng với sao Nhiếp Đề, để thống lĩnh tam quang (ba nguồn sáng: mặt trời, mặt trăng, sao)." Sách Lễ hàm văn gia nói: "Thuấn chịu thiệt về mình để yên trăm họ, khiến chim thú nhảy múa, phượng hoàng đến chầu."
Ba vị đế này cùng với Thiếu Hạo, Chuyên Húc hợp thành Ngũ đế. Sách Sử ký lấy Phục Hy, Nữ Oa, Thần Nông làm Tam hoàng (ba vị hoàng thời thượng cổ), từ Hoàng Đế trở xuống là Ngũ đế. Sách Đế vương thế kỷ lấy Hy Hoàng, Thần Nông, Hoàng Đế làm Tam hoàng, từ Thiếu Hạo trở xuống là Ngũ đế. Nay xét theo Lễ ký, trong lễ tế giao (lễ tế trời ở ngoại thành) phối thờ năm đức, thì từ Phục Hy đến Chuyên Húc là Ngũ đế, đó mới là ngôi vị chính. Vì sao vậy? Kinh Dịch nói "Đế ra ở Chấn", ấy là đầu của năm đức; theo thứ tự mà đi, đến Chuyên Húc thì số năm đức trọn. Nếu lấy Thiếu Hạo làm đầu thì kim không phải đức đứng trước nhất trong năm đức; nếu lấy Hoàng Đế làm đầu thì thổ ở trung ương, vốn không phải chỗ khởi đầu. Cho nên theo mộc làm đầu, Phục Hy đứng đầu năm đức; lời Kinh Dịch là đúng. Từ Đế Khốc trở xuống đều theo thứ tự các hành mà nối nhau.
Thượng đế có năm vị; họ tên và việc làm của Linh Uy Ngưỡng cùng các vị kia, và niên đại của Phục Hy đã quá xa xưa, sách vở thất lạc, không thể giải thích đầy đủ. Nhưng năm đức nối nhau là nói việc nhận mệnh sáng của trời, ắt có điềm lành báo trước để làm rõ thời vận hưng thịnh. Những vị vua ứng mệnh đều nhận tinh khí của Ngũ đế ở cung Thái Vi mà ra đời, ắt có dấu hiệu từ trước để tỏ mầm mống. Mộc vượng thì là con của Thương Đế (đế màu xanh); hỏa vượng thì là con của Xích Đế; thổ vượng thì là con của Hoàng Đế; kim vượng thì là con của Bạch Đế; thủy vượng thì là con của Hắc Đế.
Cho nên sách Lục đồ (một sách sấm vĩ) nói: "Phương đông là Thương Đế, thân là Thương Long (rồng xanh, linh vật phương đông); người ấy đầu và mặt dài, góc trán lớn, xương nổi, mày (?), lưng đầy đặn rộng; thuận theo kim mà trao cho hỏa. Phương nam là Xích Đế, thân là Chu Điểu (chim đỏ, linh vật phương nam); người ấy đầu nhọn, mặt tròn, cằm vuông, mắt mở to, trên nhỏ dưới rộng, râu ria rủ trước ngực; thuận theo thủy mà trao cho thổ. Trung ương là Hoàng Đế, thân là Hiên Viên (chòm sao hình rồng vàng); người ấy mặt vuông, trán rộng, cằm nhọn, môi trễ, lưng dày; thuận theo mộc mà trao cho kim. Phương tây là Bạch Đế, thân là Bạch Hổ (hổ trắng, linh vật phương tây); người ấy trán vuông, mặt thẳng, miệng nhọn, mũi to, góc trán nhỏ; thuận theo hỏa mà trao cho thủy. Phương bắc là Hắc Đế, thân là Huyền Vũ (rùa và rắn quấn nhau, linh vật phương bắc); người ấy mặt hẹp, đầu nhọn, mắt sâu, tai dày, bụng xệ, lông mọc ngược (?); thuận theo thổ mà trao cho mộc." Những điều này đều tượng trưng cho điềm ứng của ngũ hành, theo thứ tự các hành mà truyền trao cho nhau.
Sách Cảm tinh phù nói: "Thương Đế nhìn từ xa thì rộng, nhìn gần thì lớn. Xích Đế nhìn từ xa như lửa cháy rừng rực, nhìn gần thì nhọn ở trên. Hoàng Đế nhìn từ xa thì nhỏ, nhìn gần thì lớn, rộng dày vuông vắn. Bạch Đế nhìn từ xa thì sáng, nhìn gần thì tươi tốt. Hắc Đế nhìn từ xa thì to lớn, nhìn gần thì non trẻ." Sách Nguyên mệnh bao nói: "Tinh xanh nắm quyền thì giống sao Tuế (sao Mộc); tinh đỏ nắm quyền thì giống sao Huỳnh Hoặc (sao Hỏa); tinh vàng nắm quyền thì giống sao Trấn (sao Thổ); tinh trắng nắm quyền thì giống sao Thái Bạch (sao Kim); tinh đen nắm quyền thì giống sao Thần (sao Thủy)." Đó đều là năm đức dựa theo ngũ hành, mẹ truyền cho con (hành này sinh ra hành kia thì nối tiếp nhau).
Những triều không đúng thứ tự thì ắt bị đánh đổ thay thế mà không giữ được lâu. Nhà Tần lấy đức kim thay nhà Chu, hai đời thì mất (?). Nhà Hán lấy hành hỏa nối nhà Chu, thay cho đức kim giả của nhà Tần, nên ngôi vua được lâu dài. Nếu đúng thứ tự các hành thì có điềm lành. Sách Xuân thu nguyên mệnh bao nói: "Nghiêu là tinh của hỏa, nên Khánh Đô cảm ứng với rồng đỏ mà sinh ra." Nhà Hán dựa vào việc Khổng Tử bắt được kỳ lân mà được đồ thư, trong đó nói: "Nhà Chu họ Cơ mất, sao hỏa sáng, họ Lưu dấy lên, vua là người mang chữ mão chữ kim (tức chữ Lưu)." Cho nên Hán Cao Tổ chém con rắn trắng, có bà thần khóc rằng: "Con của Xích Đế đã giết con Bạch Đế của ta." Hán Quang Vũ cảm ứng với lá phù Xích Phục mà làm nên sự nghiệp trung hưng. Đó đều là điềm của đức hỏa. Bốn hành kia cảm ứng cũng đều như thế. Điềm lành của các bậc đế vương đời trước không phải chỉ một, không thể kể hết. Nay bàn sơ lược việc Ngũ đế phối với ngũ hành như vậy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video