Bàn về bệnh tật: trước hết phải biết ngũ tạng lục phủ ứng với can chi nào
(Ngũ tạng: năm cơ quan chính theo Đông y là can/gan, tâm/tim, tỳ/lá lách và hệ tiêu hoá, phế/phổi, thận. Lục phủ: sáu cơ quan rỗng là đởm/mật, vị/dạ dày, tiểu trường/ruột non, đại trường/ruột già, bàng quang và tam tiêu. Can chi: gồm mười thiên can Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý và mười hai địa chi Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Người xem số dùng chúng để ghi năm, tháng, ngày, giờ sinh. Mỗi can chi thuộc một hành trong ngũ hành Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ.)
**Bài ca rằng:**
Giáp là mật, Ất là gan, Bính là ruột non,
Đinh là tim, Mậu là dạ dày, Kỷ là cõi tỳ.
Canh là ruột già, Tân thuộc phổi,
Nhâm gắn với bàng quang, Quý là chỗ thận cư ngụ.
Tam tiêu (theo Đông y là ba vùng trên, giữa, dưới của thân, giữ việc chuyển vận khí và nước trong người) cũng gửi vào Nhâm,
Bào lạc (tâm bào lạc, lớp màng bao bọc che chở tim) cùng quy về cõi Quý.
**Lại rằng:**
Giáp là đầu, Ất là đỉnh đầu, Bính tìm ở vai,
Đinh là tim, Mậu là sườn, Kỷ thuộc bụng.
Canh là vùng rốn, Tân thuộc đùi,
Nhâm là cẳng chân, Quý là bàn chân: cả một thân người theo đó mà xét.
**Lại rằng:**
Tý thuộc bàng quang, đường nước tiểu và tai.
Sửu là bọc bụng và cõi tỳ.
Dần là mật, mạch máu cùng hai tay.
Mão vốn là mười ngón tay, bên trong là gan.
Thìn thuộc Thổ, là da, vai, ngực.
Tỵ là mặt, họng, răng, phía dưới là mông và hậu môn.
Ngọ thuộc Hoả, chủ tinh thần, coi mắt.
Mùi thuộc Thổ, là dạ dày, cổ tay, hoành cách mô, xương sống.
Thân thuộc Kim, là ruột già, kinh lạc và phổi.
Dậu chủ tinh huyết, nơi ruột non trú.
Tuất thuộc Thổ, là mệnh môn (theo Đông y là gốc của nguyên khí, nằm ở vùng thận), đùi, mắt cá, bàn chân.
Hợi thuộc Thuỷ, là đầu và bìu dái.
Nếu theo phép này mà suy bệnh người,
thì Kỳ Bá, Lôi Công (hai danh y thời Hoàng Đế trong truyền thuyết) cũng truyền như vậy (?).
**Lại rằng:**
Ngọ là đầu, Tỵ và Mùi đều là hai vai,
hai cánh tay (?) trái phải là Thìn và Thân.
Mão Dậu là hai bên sườn, Dần Tuất là đùi,
Sửu Hợi thuộc chân, Tý là chỗ kín.
**Lại rằng:**
Càn là đầu, Khôn là bụng, Khảm đi với tai,
Chấn là chân, Tốn là đùi, Cấn giữ phần tay,
Đoài là miệng, Ly là mắt, chia theo tám quẻ (Bát quái).
Phàm xem bệnh tật thì theo đây mà suy xét.
Bệnh tật đều do ngũ hành không hoà, tức là ngũ tạng trong thân người không hoà. Bởi ngũ hành thông với ngũ tạng, còn lục phủ thông với cửu khiếu (chín lỗ trên thân: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu, hậu môn).
Phàm mười thiên can mắc bệnh thì thuộc lục phủ, mười hai địa chi mắc bệnh thì thuộc ngũ tạng.
- Bính, Đinh, Tỵ, Ngọ hợp thành cục Hoả, ở phương Nam, quẻ Ly, chủ bệnh ở phần trên thân.
- Nhâm, Quý, Hợi, Tý hợp thành cục Thuỷ, ở phương Bắc, quẻ Khảm, chủ bệnh ở phần dưới.
- Giáp, Ất, Dần, Mão thuộc quẻ Chấn, chủ bệnh ở bên trái.
- Canh, Tân, Thân, Dậu thuộc quẻ Đoài, chủ bệnh ở bên phải.
- Mậu, Kỷ, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thuộc quẻ Khôn và Cấn, chủ bệnh ở tỳ vị và vùng trung quản (vùng giữa bụng trên, quanh dạ dày).
Các chứng phong như chóng mặt, run lắc, mắt ngày càng mờ, huyết lưu thông không đều, rụng tóc sớm, mắt (?) xanh, móng khô, đều thuộc gan. Đó là vì Mộc của Giáp, Ất, Dần, Mão bị tổn hao mà sinh bệnh.
Các chứng đau nhức, mủ máu, mụn nhọt, ghẻ lở, lưỡi đắng, câm khàn, đều thuộc tim. Đó là vì Hoả của Bính, Đinh, Tỵ, Ngọ bị tổn hao mà sinh bệnh.
Phù thũng, cước khí (bệnh chân phù, tê yếu), vàng da phù, hôi miệng, phiên vị (ăn vào lại nôn ra), tỳ lạnh mà ngực nóng, đều thuộc tỳ. Đó là vì Thổ của Mậu, Kỷ, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi bị tổn hao mà sinh bệnh.
Ngạt mũi, mũi đỏ sần, nói lắp, khí uất kết, ho hen, đều thuộc phổi. Đó là vì Canh, Tân, Thân, Dậu bị tổn hao mà sinh bệnh.
Bạch trọc (nước tiểu hoặc tinh dịch đục trắng), bạch đới (khí hư ở phụ nữ), hoắc loạn (nôn mửa và đi tả dữ dội), tả lỵ (?), sán khí (đau sa ở bẹn, bìu) và bệnh ruột non, đều thuộc thận. Đó là vì Nhâm, Quý, Hợi, Tý bị tổn hao mà sinh bệnh.
Giáp, Ất gặp nhiều Canh, Tân, Thân, Dậu (Kim khắc Mộc):
- Bên trong chủ bệnh ở gan mật, hồi hộp kinh sợ, lao sái (bệnh lao, người gầy mòn kiệt sức), tay chân tê dại, gân xương (?) đau nhức.
- Bên ngoài chủ đầu choáng mắt hoa, miệng méo mắt lệch, liệt nửa người trái hoặc phải, té ngã bị thương.
- Nếu gặp nhiều Hoả Bính, Đinh mà không có Thuỷ cứu giúp thì sinh đờm suyễn, ho ra máu, trúng phong không nói được, da khô, nóng trong, khô miệng.
- Đàn bà chủ khí huyết không điều hoà, người có thai thì sẩy thai.
- Trẻ nhỏ chủ kinh phong cấp hoặc mạn (chứng co giật ở trẻ em), đêm khóc, ho, sắc mặt xanh sạm.
Bính, Đinh gặp nhiều Nhâm, Quý, Hợi, Tý (Thuỷ khắc Hoả):
- Bên trong chủ khí ở tim đau nhức, điên giản (động kinh), lưỡi cứng, đau miệng, khàn họng, kinh phong cấp hoặc mạn, nói năng ngắc ngứ.
- Bên ngoài chủ sốt cơn theo giờ, phát cuồng, mắt tối không thấy, sán khí ở ruột non, mụn lở mủ máu, tiểu rắt tiểu đục.
- Phụ nữ chủ huyết khô cạn, kinh nguyệt không đều.
- Trẻ nhỏ chủ lên đậu, sởi, ghẻ, lác, sắc mặt đỏ.
Mậu, Kỷ gặp nhiều Giáp, Ất, Dần, Mão (Mộc khắc Thổ):
- Bên trong chủ tỳ vị không hoà, ăn vào nôn ra, nghẹn không nuốt được, khí nghẹn, cổ trướng (bụng trướng to), đi tả (?), vàng da phù, kén ăn, nôn oẹ buồn nôn.
- Bên ngoài chủ tay phải nặng nề, thấp độc chạy khắp nơi, ngực bụng đầy tức.
- Đàn bà chủ ăn không ngon, ợ chua, hư nhược, hay ngáp, mệt mỏi.
- Trẻ nhỏ chủ ngũ cam (các chứng suy dinh dưỡng, gầy còm ở trẻ) và ngũ nhuyễn (đầu, cổ, tay, chân, miệng mềm yếu, chậm cứng cáp), nóng trong, hay nhổ nước bọt, sắc mặt vàng úa.
Canh, Tân gặp nhiều Bính, Đinh, Tỵ, Ngọ (Hoả khắc Kim):
- Bên trong chủ trường phong (đi ngoài ra máu), trĩ rò, sau khi đại tiện ra máu, đờm hoả, ho, suyễn, nôn ra máu, bị ma quỷ làm mất hồn, bứt rứt hư nhược, chứng lao tổn.
- Bên ngoài chủ da khô ráp, phế phong mũi đỏ, ung nhọt sưng, phát bối (nhọt độc mọc ở lưng), mủ máu, không còn sức.
- Phụ nữ chủ đờm, huyết, bệnh lúc sinh nở (?).
- Trẻ nhỏ chủ kiết lỵ ra mủ máu, sắc mặt vàng trắng.
Nhâm, Quý gặp nhiều Mậu, Kỷ, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi (Thổ khắc Thuỷ):
- Bên trong chủ di tinh, mồ hôi trộm, đêm mộng giao hợp với ma, bạch trọc, hư tổn, rét run nghiến răng, tai điếc, mắt mù, thương hàn, cảm mạo.
- Bên ngoài chủ phong (?), đau răng, sa lệch một bên bìu do thận khí, đau lưng, đau gối, tiểu rắt, nôn tả (?), sợ lạnh ghét rét.
- Đàn bà chủ bạch đới, quỷ thai (thai giả, chửa trứng), kinh nguyệt không đều.
- Trẻ nhỏ chủ trong tai mọc mụn, ruột non đau, đêm quấy khóc, sắc mặt đen sạm.
**Bài phú rằng:**
- Gân xương đau nhức là bởi Mộc bị Kim làm thương.
- Mắt tối mờ ắt là Hoả bị Thuỷ khắc.
- Thổ suy gặp chỗ Mộc vượng thì chắc chắn tỳ bị tổn thương.
- Kim yếu gặp nơi Hoả bốc thì bệnh về huyết không còn nghi ngờ.
**Lại rằng:**
- Mộc gặp Kim khắc ắt chủ tai hoạ ở lưng và sườn.
- Hoả bị Thuỷ làm thương ắt chủ bệnh ở mắt.
- Tim phổi suyễn tức cũng là do Kim và Hoả hình khắc nhau.
- Tỳ vị tổn thương là bởi Thổ và Thuỷ đánh khắc nhau.
- Địa chi là Thuỷ mà trên thiên can gặp Hoả thì ắt bệnh ở bụng, tim mê muội.
- Địa chi là Hoả mà trên thiên can gặp Thuỷ thì sinh nội chướng (màng che trong mắt), mù mắt.
- Cách Viêm thượng (lá số Hoả chiếm hết, khí bốc lên trên) nóng bức hun đốt sao Thổ thì đầu hói, mắt mờ.
- Cách Nhuận hạ (lá số Thuỷ chiếm hết, khí chảy xuống dưới) toàn ẩm thấp mà không có Thổ chế ngự thì thận hư, tai điếc.
- Huỳnh Hoặc (sao Hoả, chỉ hành Hoả) nhân lúc vượng mà đến cung Ly, cung Tốn thì trúng phong, mất tiếng.
- Thái Bạch (sao Kim, chỉ hành Kim) cứng sắc mà hợp với cung Đoài, cung Khôn thì trước trận binh đao mà mất vía.
**Lại rằng:**
- Tim mắc bệnh thì miệng không nói được.
- Gan mắc bệnh thì mắt không nhìn được.
- Tỳ mắc bệnh thì miệng không ăn được.
- Phổi mắc bệnh thì mũi không ngửi được.
- Thận mắc bệnh thì tai không nghe được.
Mỗi thứ theo cơ quan mình chủ quản mà xét chứng hư hay thực.
Về chữa trị:
- Kim làm quỷ (hành khắc nhật chủ, tức khắc bản thân, gọi là "quỷ") thì không nên châm kim.
- Hoả làm quỷ thì tuyệt đối tránh cứu ngải (đốt lá ngải trên huyệt).
- Thổ thì không dùng thuốc viên, Mộc thì phải tránh thuốc bột.
- Kim là phúc thì tìm thầy thuốc ở đất phương Tây; Mộc đến sinh cho mình thì dùng thuốc ở phương Đông.
- Thuỷ tuyệt thì nên châm kim, thuốc nên dùng loại khoáng thạch thì sống lại.
- Thổ yếu thì nên cứu bằng lửa, tìm thầy thuốc có họ thuộc hành hợp với mình thì không gặp nạn (?).
- Hoả làm quỷ thì thuốc sắc chữa được; Thuỷ làm quỷ thì thuốc viên, thuốc bột là hợp nhất.
Ôi! Bệnh của người có trăm mối, nhưng lẽ thì không có hai. Nhìn, nghe, hỏi, bắt mạch là phép dùng tài tình của thầy thuốc. Sinh, khắc, chế, hoá là chỗ tinh vi của thầy số (?). Nếu tìm xét được cội nguồn thì gốc và ngọn của bệnh đều không ra ngoài phép này.
**Luận rằng:** Khoẻ mạnh yên ổn sinh ra từ sự hoà hợp, bệnh tật nổi lên từ sự hình khắc tổn thương. Xét lẽ suy vượng của ngũ hành, suy cho rõ trong ngoài của trăm bệnh. Bên trong ứng với ngũ tạng, bên ngoài thuộc về tứ chi.
Chẳng hạn:
- Khí Mộc ở thế hưu tù (yếu, không được thời) thì tóc mai hai bên thưa thớt, không mọc.
- Hoả gặp đất tử tuyệt (giai đoạn chết và dứt hẳn trong vòng sinh vượng, khí cực suy) thì hai con ngươi mờ tối, không có ánh sáng.
- Trong Hoả ẩn Thổ mà ít Thuỷ chế ngự thì tâm thần hoảng hốt.
- Dưới Mộc giấu Kim mà không có Thuỷ thu nạp thì đùi chân bị thương tổn.
- Giáp Ất sinh ở Đoài, gặp Nhâm Quý thì chết trong cơn say.
- Bính Đinh nuôi ở Khảm, gặp Canh Tân thì chết nơi ngòi rạch.
- Thuỷ nhiều Mộc trôi thì hay sinh tả lỵ.
- Thổ nặng chôn vùi Kim thì thường mắc bệnh khí nghịch lên.
- Các chứng phong như chóng mặt run lắc là do Ất Mộc vượng mà Tân Kim suy.
- Đau ngứa, mụn nhọt lở loét là do Đinh Hoả thịnh mà Quý Thuỷ yếu.
- Bụng đầy tức, phù trướng chỉ vì Kỷ Thổ quá thịnh.
- Uất ức sinh bệnh liệt yếu là bởi Tân Kim không đủ.
- Tai mắt sáng suốt là do Quý Thuỷ vượng; tà khí lạnh làm co rút là do kinh thận hư.
- Giáp Ất làm tổn thương được Mậu Kỷ mà không có cứu giúp thì sứt môi.
- Bính Đinh giỏi khắc Canh Tân mà ít bị chế ngự thì câm khàn.
- Trong Hoả có Thổ thì cổ mọc tràng nhạc (hạch lao ở cổ).
- Trong Thuỷ có Thổ thì bụng mắc bệnh cổ trướng phù thũng.
- Dụng thần (hành có lợi nhất, then chốt cho lá số) bị chế ngự và bị hình thì chết dưới gậy gộc.
- Trên dưới đều gặp quỷ mà không có cứu thì chết vì treo cổ.
- Tứ trụ (bốn cột năm, tháng, ngày, giờ sinh) bị xung nhiều lần, nhiều điều hung, thì bỏ xác nơi đất khách.
- Ngũ hành suy bại, không đủ thì chết vì dịch bệnh.
- Thuỷ bại thì lưng gù, đừng dùng phép của Hiên Kỳ (Hiên Viên Hoàng Đế và Kỳ Bá, tổ của nghề thuốc).
- Kim bị hình thì lưng gù như mai rùa, sao dùng được phương thuốc của Lư Biển (Biển Thước, danh y người đất Lư).
- Canh Tân khí đẹp ở phương Tây mà gặp Mộc thì chết vì gươm đao.
- Giáp Ất bại tuyệt ở phương Khôn, phương Nam mà không có Thuỷ thì xương tan thịt nát (?).
- Tân Tỵ, Bính Thân gặp hình thì cánh tay yếu, sinh ra có sáu ngón.
- Kỷ Mão, Mậu Dần gặp kẻ địch thì dạ dày yếu, thường mắc ung nhọt.
- Ất Mùi, Giáp Ngọ gặp Kim thì người hay bị đầu như đầu ba ba (?).
- Quý Mão, Kỷ Sửu hình nhau thì sinh bệnh ở lưng, gối.
- Giáp Thân, Ất Dậu thì những năm tráng niên (?) hay mắc bệnh ở kinh gan.
- Tân Mão, Canh Dần thì về già lao tổn gân xương (?).
- Bính Hoả bốc lên trên thì đàn ông thường kỵ bệnh ở thân và tâm.
- Đinh Hoả ở dưới ẩm thấp thì đàn bà hư lao, mất máu khi sinh nở.
- Kim, Thổ gặp Dần, Mão thì bệnh phổi suyễn, tỳ lạnh.
- Mậu Kỷ gặp lúc bại thì Hoả gây bệnh ở tỳ do có khối tích lâu ngày (?).
- Canh Tân gặp Hoả hình khắc thì đàn bà phải lo bạch đới.
- Bính Đinh đều hướng về phương Ly thì đàn bà phải hết sức kiêng băng huyết.
- Có Dương nhận (sát tinh chủ cương mãnh, thương tích, đứng ngay sau ngôi Lộc của nhật can) thì bị chích cánh tay, đốt đùi.
- Có Huyền châm (những chữ có nét sổ thẳng như kim treo, như Giáp, Tân, Thân, Mão, Ngọ, chủ thương tổn do vật nhọn) thì bị thích chữ vào mặt, xăm mình.
- Ngày, giờ suy bại thì bệnh lớn khó khỏi; can chi hình hại thì bệnh nhỏ cũng không chữa được.
- Khí hợp nhau thì yên lành, khí nghịch nhau thì tai hoạ dứt mạng.
Chứng bệnh không ra ngoài sáu bộ mạch, sống chết khó vượt ngoài ngũ hành. Xét kỹ thịnh suy thì muôn lần không sai một.
**Bài ca xưa rằng:**
Sinh lúc Mậu Kỷ mà khí không trọn,
tháng và giờ hai nơi đều thấy Thương quan (một trong mười thần, là hành do nhật can sinh ra, khác dấu âm dương, chủ việc làm hại),
ắt đầu mặt có chỗ khuyết tổn,
tuổi trẻ khổ vì mụn nhọt mủ máu.
**Lại:**
Nhật chủ (can của ngày sinh, đại diện cho bản thân) gặp Mậu Kỷ mà sinh,
địa chi thành cục Hoả, khí hun bốc,
bị xung, hình, khắc, phá thì thành tàn tật,
tóc rụng hói, lại thêm mắt không sáng.
**Lại:**
Nhật can Bính Đinh mà ngũ hành suy,
Thất sát (hành khắc nhật can, cùng dấu âm dương, chủ hung hiểm) đến lại thành tam hợp,
ngày ngày kiếm từng thăng từng đấu (đơn vị đong lường thóc gạo) mà vẫn thiếu cơm áo,
tai điếc, tàn tật, mặt mũi bụi bặm.
**Lại:**
Nhâm Quý xếp chồng chất nhiều lớp,
nếu giờ sinh gặp Thiên tài (tài tinh, hành do nhật can khắc),
dù đầu mặt không bị mụn hủi (?),
cũng ắt chủ người ấy bị tai hoạ ở mắt.
**Lại:**
Bính Đinh Hoả vượng thì bệnh khó phòng,
tứ trụ hưu tù ở phương Thìn Tỵ,
Mộc Hoả sinh nhau đến đất này,
thì câm, trúng phong, chết trong âm thầm.
**Lại rằng:** Con người sinh ra nhận khí từ cha, thành hình từ mẹ. Ngũ tạng hoà bình thì không bệnh; khắc chiến, quá thừa hoặc không đủ thì sinh bệnh.
Sách Nội kinh (Hoàng Đế Nội Kinh, sách y học kinh điển cổ) nói: "Phương Đông thực, phương Tây hư, thì tả (làm giảm bớt) phương Nam, bổ phương Bắc." Phương Đông thực là Mộc quá thừa; phương Tây hư là Kim không đủ; tả phương Nam vì Hoả quá thừa; bổ phương Bắc vì Thuỷ không đủ. Cho nên ngũ hành quá thừa hay không đủ đều sinh bệnh.
Nếu Thuỷ dâng lên thì Hoả hạ xuống; Hoả hạ thì Kim trong; Kim trong thì Mộc bình; Mộc bình thì Thổ (?) không bị khắc. Ngũ tạng đều được khí trung hoà thì bệnh tật từ đâu mà sinh? Tứ trụ của người, trong ngoài trên dưới ngũ hành hoà thì không bệnh; hoặc đánh khắc nhau, quá thừa hay không đủ đều thành bệnh.
Sách Âm dương nói: "Kim cứng Hoả mạnh thì tự hình ở phương mình; Mộc rụng về gốc; Nước chảy về Đông." Cho nên bàn về tam hình (ba kiểu địa chi hình phạt nhau), hình thì tàn hại, ý nói quá thừa thì thân mắc bệnh. Nếu chỉ lấy chỗ không đủ làm bệnh thì ắt có cái lỗi thiên lệch một bên.
Phàm ngũ hành ở chỗ tử tuyệt mà thành bệnh:
- Thuỷ tử tuyệt phần nhiều sinh bệnh thận khí đánh xuống lưng chân, đi tả trơn tuột, tiểu tiện đại tiện không thông.
- Hoả tử tuyệt chủ khí ruột bế tắc, hồi hộp kinh sợ, hay quên (?), tinh thần bất an.
- Mộc tử tuyệt thì phong hư, mắt khô rít, choáng váng, gân co rút, móng tay móng chân khô héo, vui giận đảo điên, kén ăn kén uống.
- Kim tử tuyệt chủ khí hư, suyễn gấp, ho, da lông khô ráp rít, khớp xương đau nhức,
chảy nước mũi nước mắt, ruột già tả lỵ, đi ngoài ra máu.
- Thổ tử tuyệt chủ mặt vàng, ăn kém, nghẹn, nôn ngược, tay chân uể oải, thích nằm, hay ngủ, lo nghĩ nhiều, tai điếc, tinh thần đục, hay quên (?), ít muốn cử động.
Có trường hợp khắc nhau mà thành bệnh:
- Kim, Hoả khắc nhau: nếu ở thế sinh vượng (đang mạnh) thì mụn nhọt, tê liệt, sưng phù; nếu tử tuyệt thì lao sái, nôn ra máu.
- Thổ, Mộc khắc nhau: sinh vượng chủ mệt mỏi bứt rứt, phong làm choáng tê, ruột non đau, sưng phù; tử tuyệt chủ nôn thức ăn, có khối u báng, ung nhọt, tích trệ, hoặc chủ trúng phong.
- Kim, Mộc khắc nhau: sinh vượng chủ tay chân, khớp xương không lành lặn, bệnh ở mắt; tử tuyệt chủ khí hư, tinh thoát, lao sái, bại liệt.
- Thuỷ, Thổ khắc nhau: chủ tỳ thấp, đi tả (?), bụng giữa đầy trướng, đờm dãi không thông.
Có trường hợp sinh nhau mà sinh bệnh:
- Hoả, Mộc sinh nhau: sinh vượng thì phần trên quá thịnh, ngực tắc nghẽn, mắt đỏ, nhức đầu do phong; tử tuyệt thì thương hàn phát cuồng, bứt rứt rối loạn.
- Hoả, Thổ sinh nhau: sinh vượng thì dạ dày thực (đầy ứ); tử tuyệt thì môi khô đỏ, khí nóng uất kết, đại tiện không thông.
- Kim, Thuỷ sinh nhau: sinh vượng thì khí trệ; tử tuyệt thì hoạt tinh (tinh tự xuất ra).
- Thuỷ, Mộc sinh nhau: sinh vượng thì nôn mửa, dạ dày hư; tử tuyệt thì tinh suy bại, thương hàn, sốt rét.
- Kim, Thổ sinh nhau: sinh vượng thì phần nhiều hư nhược, không có da thịt; tử tuyệt thì sôi bụng, đi tả (?).
Phàm Thuỷ, Thổ, Mộc gặp nhau ở chỗ không có khí (suy yếu) thì chủ bệnh cổ trướng, ruột trướng, nôn ngược. Phàm Kim, Thuỷ, Hoả gặp nhau ở đất không có khí thì chủ bệnh kiết lỵ: Kim chủ ruột già, Thuỷ Hoả vây giữ lấy nó, đó là âm dương không hoà.
Phàm Thuỷ gặp nhiều Thổ thì chủ bệnh phiên vị. Thổ nhiều mà không có khí Mộc khơi thông thì chủ bệnh điếc lác. Bởi thận thuỷ không lưu thông thì thành phiên vị, khí không thông thì thành điếc.
**Lại rằng:** Phàm bàn về tàn tật, chứng bệnh, trước hết xét nhật can (can của ngày sinh), kế đến xét kỹ nguyệt lệnh (địa chi của tháng sinh, quyết định hành nào đang được thời), sau đó xét chung năm và giờ. Thương quan chủ tàn tật; sát nặng cũng vậy.
- Quẻ Càn ở Hợi, Hợi là Thiên môn (cửa trời). Người sinh sáu ngày Tân gặp ngày ấy, giờ ấy phần nhiều chủ mù điếc. Hợi thuộc thận, thận thông ra tai; đó là Bính Hoả bị Thuỷ khắc (?).
- Tý ở cung Khảm, có Thương quan, sát nặng hình nhau thì chủ bệnh ở hạ bộ.
- Cung Dần là Thổ của quẻ Cấn, chủ bệnh tỳ vị, sắc mặt vàng úa; như người sinh ngày Mậu Kỷ thì Giáp Ất là sát hình và vượng.
- Tháng hai thuộc Ất Mộc, Tý Mão hình nhau, hình khởi từ Tý, Mão Mộc làm sát thì cũng chủ bệnh ở hạ bộ.
- Thìn (?) thuộc Chấn, tháng này có Thương quan thì lúc trẻ hay mắc chứng kinh sợ. Bởi Chấn là động; nhẹ thì chủ kinh sợ, bệnh tỳ vị, nặng thì chủ bệnh ở chân. Chấn là con trai trưởng; người sinh tháng hai mà Thuỷ sinh Mộc cũng như vậy (?).
- Tỵ là Tốn, Thương quan, sát nặng thì chủ đàn bà khí huyết không điều hoà, bệnh lao.
- Ngọ là Ly, là mắt, Thương quan, sát nặng thì chủ mù mắt, chứng nhức đầu do phong.
- Thân thuộc Khôn, là các âm, Thương quan, sát nặng thì chủ bệnh lưng chân, gân xương (?). Trường hợp Thương quan bị hại hết thì không bàn theo đây.
- Dậu là Đoài, thuộc miệng, chủ bệnh răng không đủ.
- Tuất là kho Hoả, chủ bệnh ra máu, trĩ rò.
- Sửu Mùi có Thương quan cũng chủ bệnh tỳ vị.
- Thương quan và sát vượng thì năm nào cũng mắc ôn dịch.
Chủ và dụng thần trên dưới đánh khắc nhau, ngũ hành không có cứu giúp, thì chủ thân thể không lành lặn, đầu mặt tàn tổn.
**Bài phú rằng:**
- Trong Thân không có khí, gặp Dần đánh thì đầu mắt lệch xiên.
- Ất Bính có hình, gặp Tân làm thương thì sáng nào cũng phát hoạ (?).
- Lửa bốc mà gặp Thuỷ thịnh thì tắt, mắt phần nhiều mờ.
- Thổ hư mà gặp Thuỷ vượng thì lở, bụng ruột cổ trướng.
- Trong Bính có giấu Thổ thì người hay đau mắt đỏ.
- Tỵ đến phương Chấn ắt chủ sứt môi.
- Thổ bị Mộc chế thì nhiều tai hoạ ở tỳ vị.
- Mộc bị Kim làm thương thì có hoạn đau gân xương.
- Thuỷ Thổ hình nhau mà không có cứu giúp thì ắt có nỗi lo đi đứng hụt chân.
- Kim Hoả hình nhau thành quỷ sát thì phần nhiều ứng với bệnh suyễn ngược lên.
- Nhâm Quý với Mậu Kỷ đỡ nhau thì khó nghe âm nhạc (tai kém).
- Bính Đinh với Nhâm Quý đi theo nhau thì chỉ thoáng phân biệt được xanh vàng (mắt kém).
- Giờ đến khắc ngày thì tay chân khó lành lặn.
- Thuỷ nếu gặp hình thì đầu mặt dễ bị tổn thương.
Nếu trên dưới bị quỷ khắc mà đều ở đất tử, mộ:
- Thổ gặp Giáp Ất thì chết trong cơn nôn mửa.
- Cục Hoả gặp Canh Tân thì dứt mạng vì bệnh khí ở tim.
- Thuỷ ở phương Đông thì thận hư đến thân.
- Kim ở phương Bắc thì lao xương phủ lên người.
- Mộc ở phương Nam thì phong khí gây hoạ.
Lại xem Không vong (ngôi trống rỗng, làm cho điều gặp phải thành hư không), Ngũ mộ (năm kho mộ Thìn, Tuất, Sửu, Mùi, nơi hành bị chôn vùi), Nguyên thần (một hung sát), Thất sát; nếu gặp tử tuyệt thì khó giữ được tính mạng.
**Lại rằng:** Phàm trong các thần sát (những sao tốt xấu tính theo can chi) cũng có loại chủ bệnh tật:
- Kiếp sát chủ bệnh ruột non, lại chủ tai điếc, bệnh họng.
- Quan phù chủ bệnh lưng chân.
- Hàm trì (còn gọi Đào hoa, chủ chuyện trai gái) chủ bệnh vì rượu và sắc, lao sái, mủ máu, bệnh đại tiểu tiện.
- Đại hao chủ chứng mê muội hoặc mọc bướu thịt, mụn cóc.
- Phi liêm (?) gọi là Thiên…(?), can chi không có khí thì chủ không có mắt.
- Phàm Lộc (ngôi chi nơi nhật can đắc lộc, chủ ăn lộc, cơm áo) thì chủ bệnh do ăn uống mà ra, nhưng phải mang sát khắc thân mới đúng.
Phàm số mệnh gặp chân xung (xung thật sự) làm khí tan, hoặc chân hình làm khí tan, phần nhiều là người tàn phế.
- Giáp Thìn, Giáp Tuất, Ất Sửu, Ất Mùi là Thổ Mộc đan xen, chủ bệnh bại liệt.
- Bính Thân, Đinh Dậu là Kim Hoả đan xen, chủ tổn thương huyết và gân.
- Mậu Tý, Kỷ Hợi là Thuỷ Thổ đan xen, chủ bệnh tỳ vị.
- Canh Dần, Tân Mão là Kim Mộc đan xen, chủ bệnh lao tổn gân xương (?).
- Quý Tỵ, Nhâm Ngọ, Bính Tý, Đinh Hợi là Thuỷ Hoả đan xen, chủ bệnh đầu, mặt, mắt.
Sách Chúc thần kinh nói:
Ngày bị giờ khắc, chớ để đối nhau,
rốt cuộc gian khổ, bệnh hoạ quấn thân.
Kim Mộc đánh nhau thì lo bệnh xương,
Thuỷ lấn khí Hoả thì mắt như có khói.
Kim Thuỷ chết thì thành phong hủi,
Thổ nhiều Thuỷ ít thì hỏng đan điền (vùng bụng dưới, nơi chứa nguyên khí).
Thổ bị Mộc khắc thì tỳ vị yếu,
Hoả thắng Kim tàn thì nằm trong máu (?).
Thuỷ sâu Kim nặng thì gặp nạn nước,
gặp nước ắt khiến rơi xuống vực sâu.
Thuỷ ít Hoả nhiều thì phải chịu khát,
Hoả nhiều Thổ ít thì nói năng cuồng điên.
Thuỷ nếu sâu mà Hoả nếu sáng,
Thuỷ đầy Hoả sáng thì tuổi thọ khó dài.
Kim tuyệt thì hết sức kiêng tổn thương tứ chi,
Thổ nhiều mang Hoả thì chịu lo âu sắc nấu.
Mộc nếu thịnh thì nên bị vấp váp trắc trở,
càng phải xét kỹ mà phân rõ cội nguồn.
Sách Quảng tín tập nói: Phàm Lộc của mệnh đối xung với một chi, nếu chi ấy ở cung Mệnh hoặc cung Tật ách (cung xem bệnh tật tai nạn) thì chủ người ấy tay chân có khuyết tật, thân thể không lành lặn. Lục ách cũng dính vào đó (?), gọi là "hỗ chiến" (đánh lẫn nhau). Ngày giờ Tân Mão gọi là "Bạch hổ nhắm mắt", đến năm Hoả ắt tổn hại mắt; những trụ khác có chữ Tân và chữ Mão cũng kiêng điều này.
Hồ Trung Tử nói: Kim suy Hoả thịnh thì nôn ra máu, nếu không thì lòi dom (sa trực tràng). Thuỷ cạn Thổ đầy thì mắc bệnh tích khối, bỗng nhiên tai điếc.
Thẩm Chi nói:
Phá toái, Dương nhận chuốc lấy bệnh có sẹo,
cung Tật ách gặp Lục hại (sáu cặp địa chi hại nhau) cũng chẳng lành.
Ngày giờ nhiều lần phạm quỷ vượng lấn át,
không có khí lại gặp Không vong thì bệnh đeo đẳng mà chết.
**Lại rằng:**
Nguyệt âm dâm dật thì kỵ gặp nhau,
mệnh nữ phải lo khí hư rỉ chảy,
kinh nguyệt không đều là vì chuyện trai gái,
đàn ông thì trĩ rò và trường phong.
(Nguyệt âm tức là Nguyệt sát, như trường hợp năm Dần, Ngọ, Tuất thì ở Mão.)
Phàm muốn suy bệnh tật tai ách, trước hết xem ba bậc Lộc, Mệnh, Thân cùng đại vận, tiểu vận (các giai đoạn vận hạn nhiều năm và từng năm) ra sao. Nếu cả ba mệnh đều không có khí, Lộc và Mã (sao Dịch mã, chủ đi lại, bôn ba) bại tuyệt, nhưng tài của Lộc, tài của Mệnh đang ở thế vượng tướng (mạnh, được thời) thì cũng không đến nỗi chết.
Nếu cha bệnh thì suy theo mệnh của con. Nếu mệnh con gặp Cô thần, Quả tú (sao chủ cô độc, goá bụa), Tang môn (?), Điếu khách (sao chủ tang chế, viếng tang) và Bạch y sát (sát chủ việc mặc áo tang trắng) đến mệnh, thì người cha ắt mắc bệnh không cứu được. Vợ chồng cũng theo cách ấy mà suy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video