Thiên 49 — Bàn về khắc trong ngày

 Bàn về khắc trong ngày

 Một ngày gồm một ngày và một đêm, có mười hai thời (mười hai canh giờ, mỗi canh giờ bằng hai tiếng đồng hồ ngày nay), chia đều trong một ngày. Vì thế các bậc hiền trí thời xưa đặt ra bình đồng chứa nước để nước nhỏ giọt xuống (tức đồng hồ nước). Trong bình có cắm thẻ khắc vạch, thẻ ấy chia làm một trăm khắc (khắc: đơn vị đo thời gian thời xưa, bằng một phần trăm của một ngày đêm, khoảng 14,4 phút) để đo thời gian. Dù ngày tháng có lúc tối lúc sáng, thời gian vẫn không ra ngoài phép đo ấy. Như vậy trong một ngày có một trăm khắc.

 Lục khí (trong học thuyết vận khí của y học cổ, đây là sáu loại khí hậu: phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa; chúng lần lượt chia nhau cai quản các quãng thời gian trong năm) cùng nhau cai quản trọn một năm. Vậy mỗi khí cai quản sáu mươi ngày và tám mươi bảy khắc rưỡi. Do đó mới biết thời điểm giao khí (lúc khí trước hết hạn, khí sau bắt đầu cai quản) có khi sớm, có khi muộn. Mùa đông và mùa hè, ngày dài ngắn khác nhau, nên ngày và đêm thay nhau co giãn, giờ mặt trời mọc và lặn cũng không giống nhau. Nhưng rốt cuộc một ngày đêm vẫn đủ một trăm khắc. Còn khắc giao khí thì không xê dịch.

 Năm Giáp Tý (tên năm gọi theo can chi, tức cách ghép thiên can với địa chi để gọi năm, sáu mươi năm thì hết một vòng): khí thứ nhất bắt đầu từ lúc nước đồng hồ chảy xuống khắc thứ nhất, kết thúc ở khắc tám mươi bảy rưỡi, tức là giữa giờ Tý chính (thời xưa mỗi canh giờ chia làm hai nửa: nửa đầu gọi là "sơ", nửa sau gọi là "chính", mỗi nửa có bốn khắc; giờ Tý là khoảng 23 giờ đến 1 giờ đêm).

 Khí thứ hai lại bắt đầu từ khắc tám mươi bảy, sáu phân (phân: một phần mười của khắc), kết thúc ở khắc bảy mươi lăm, tức khắc thứ tư của giờ Tuất chính (giờ Tuất là khoảng 19 đến 21 giờ). Khí thứ ba lại bắt đầu từ khắc bảy mươi sáu, kết thúc ở khắc sáu mươi hai rưỡi, tức là giữa giờ Dậu chính (giờ Dậu là khoảng 17 đến 19 giờ). Khí thứ tư lại bắt đầu từ khắc sáu mươi hai, sáu phân, kết thúc ở khắc năm mươi mốt, tức khắc thứ tư của giờ Mùi chính (giờ Mùi là khoảng 13 đến 15 giờ). Khí thứ năm lại bắt đầu từ khắc năm mươi mốt, kết thúc ở khắc ba mươi bảy rưỡi, tức là giữa giờ Ngọ chính (giờ Ngọ là khoảng 11 đến 13 giờ). Khí thứ sáu lại bắt đầu từ khắc ba mươi bảy, sáu phân, kết thúc ở khắc hai mươi lăm, tức khắc thứ tư của giờ Thìn chính (giờ Thìn là khoảng 7 đến 9 giờ).

 Đó gọi là số độ của một năm theo một vòng trời (tức trọn một chu kỳ một năm mà trời vận hành). Số khắc còn dư thì chuyển sang khí thứ nhất của năm Ất Sửu. Cứ chuyển như thế đến năm Mậu Thìn, khí thứ nhất lại bắt đầu từ lúc nước đồng hồ chảy xuống khắc thứ nhất. Vậy là cứ bốn năm thì hết một "tiểu chu" (vòng nhỏ). Các năm Thân, Tý, Thìn có khí hội giống nhau (?) chính là vì lẽ đó. Khí thứ nhất của các năm Tỵ, Dậu, Sửu đều bắt đầu từ khắc hai mươi sáu. Khí thứ nhất của các năm Dần, Ngọ, Tuất đều bắt đầu từ khắc năm mươi mốt. Khí thứ nhất của các năm Hợi, Mão, Mùi đều bắt đầu từ khắc bảy mươi sáu. Khí của các năm ấy đều khởi ở cùng một khắc, nên gọi là "tam hợp" (ba địa chi hợp lại thành một nhóm). Ý nghĩa của tam hợp là từ đó mà ra. Lấy mười lăm tiểu chu làm một "đại chu" (vòng lớn), tức là sáu mươi năm.

 Sách "Tam xa nhất lãm" (?) cho rằng Thân là nơi hành Thủy được sinh ra (giai đoạn "sinh", tức lúc mới phát sinh), Tý là nơi hành Thủy thịnh nhất (giai đoạn "vượng"), Thìn là nơi hành Thủy được cất giữ (giai đoạn "khố", tức kho chứa, lúc thu tàng). Vì thế sách ấy cho rằng Thân, Tý, Thìn tam hợp, mà không biết rằng khí của các năm ấy khởi ở cùng một khắc. Đó chính là chỗ kỳ diệu tự nhiên của đạo trời vậy.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video