Bàn về tiết khí (hai mươi bốn mốc thời tiết chia đều trong một năm theo vị trí Mặt Trời) của bốn mùa
Có tiết đầu tháng, có trung khí giữa tháng. Mùa xuân và mùa thu có "phân" mà không gọi là "chí"; mùa hạ và mùa đông có "chí" mà không gọi là "phân". Từ Vũ thủy, Kinh trập trở đi, hai mươi bốn khí chia ra thuộc từng tháng, khí nào cũng có tên, ắt phải có lý do đặt tên như thế. Lý do ấy là gì?
Nói "bốn lập" (Lập xuân, Lập hạ, Lập thu, Lập đông, tức bốn mốc mở đầu bốn mùa) là nói tiết khí của bốn mùa. Lúc cuối tháng Sửu, đầu tháng Dần (các tháng được gọi theo mười hai địa chi Tý, Sửu, Dần, Mão…; tháng Dần là tháng Giêng) thì là "tiết" (mốc đầu tháng). Đến giữa tháng thì là "trung" (trung khí, mốc giữa tháng). "Hai phân" (Xuân phân và Thu phân) là lúc âm dương (hai mặt đối lập của trời đất: dương là nóng, sáng, sinh trưởng; âm là lạnh, tối, thu tàng) mỗi bên một nửa.
"Hai chí" (Hạ chí và Đông chí) thì chữ "chí" có hai nghĩa. Từ Tý đến Tỵ là sáu tháng dương, từ Ngọ đến Hợi là sáu tháng âm. "Chí" nằm ở khoảng giữa Tỵ với Ngọ và giữa Hợi với Tý. Đông chí: đến Hợi thì âm đã cùng cực, nên gọi tháng ấy là Tý; "Tý" nghĩa là dừng lại. Dương bắt đầu sinh ra từ đây, nên cũng gọi là "chí" (tới). Hạ chí: đến Tỵ thì dương đã cùng cực, nên gọi tháng ấy là Ngọ; "Ngọ" nghĩa là ngược lại. Âm bắt đầu sinh ra từ đây, nên cũng gọi là "chí".
Từ Thu phân nước bắt đầu cạn; đến Đông chí (?) nước bắt đầu đóng băng; đến Đông chí mạch nước ngầm động; đến Đại hàn (rét lớn) ao đầm đóng băng cứng tận đáy. Nay gọi là Vũ thủy (nước mưa) là vì trước đó nước đã thành sương móc, sương muối, tuyết, đều là hơi nước đông kết cho đến lúc rét cùng cực. Sang xuân thì hơi ấm thuận theo mà đi, và đó cũng là lúc nóng bắt đầu.
Huống chi "trời số một sinh ra Thủy" (theo thuyết số học Hà đồ, số một của trời sinh ra hành Thủy, tức nước, đứng đầu Ngũ hành), người và vật sinh ra đều bắt đầu từ nước. Mùa xuân thuộc hành Mộc (cây cỏ), mà Mộc sinh ra từ Thủy, nên sau Lập xuân tiếp đến Vũ thủy là hợp lẽ.
Theo thuyết quái khí (học thuyết đem các quẻ trong Kinh Dịch gán vào các tháng, các khí trong năm), tháng Giêng ứng với quẻ Thái (?) (quẻ mang hình ảnh khí trời giáng xuống, khí đất bốc lên), khí trời giáng xuống nên phải là nước mưa. Tháng Hai ứng với quẻ Đại Tráng, hình ảnh sấm ở trên trời, nên phải là Kinh trập (sấm làm sâu bọ ngủ đông giật mình tỉnh dậy). Có Vũ thủy trước rồi mới đến Kinh trập cũng là hợp lẽ.
Kinh trập là lúc "muôn vật đi ra ở quẻ Chấn", mà quẻ Chấn tượng trưng cho sấm. Thanh minh là lúc "muôn vật tề chỉnh ở quẻ Tốn", mà quẻ Tốn tượng trưng cho gió. Quẻ Tốn có nghĩa là sạch sẽ, tề chỉnh, mà ở đây gọi là Thanh minh (trong trẻo sáng sủa), thì Thanh minh chính là nghĩa sạch sẽ, tề chỉnh.
Cốc vũ (mưa cho lúa) là trung khí tháng Ba. Từ Vũ thủy về sau, chất màu trong đất và mạch đất đã động, đến đây lại có mưa thì mạch đất nuôi sinh muôn vật, vì thế mà tưới tốt cho hạt giống năm loại ngũ cốc.
Tiểu mãn (hơi đầy) là trung khí tháng Tư. Các bậc nho gia đời trước nói: sau Tiểu tuyết, dương mỗi ngày sinh ra một phần, tích đủ ba mươi ngày thì sinh ra ba mươi phần, thành một vạch quẻ (một hào dương), ấy là Đông chí. Sau Tiểu mãn, âm sinh ra cũng như thế.
Tháng Tư là cuối quẻ Càn (quẻ toàn hào dương, ứng với lúc dương thịnh tột), mà gọi là "mãn" (đầy), vì sao? Hào Sơ Lục (hào âm ở vị trí đầu tiên) của quẻ Cấu nói: "Con lợn gầy rồi thật sẽ nhảy nhót quấy phá." Hào Sơ Lục của quẻ Khôn nói: "Giẫm lên sương muối thì băng cứng sắp đến." "Con lợn gầy" ví với lúc còn nhỏ, "nhảy nhót quấy phá" ví với lúc đầy; "giẫm sương muối" ví với lúc còn nhỏ, "băng cứng" ví với lúc đầy. Kinh Dịch nói điều này sau khi một hào âm đã sinh ra (quẻ Cấu, ứng với tháng Năm); còn lịch thì nói điều này ngay lúc một hào âm vừa chớm nhú (Tiểu mãn tháng Tư), ấy là lo xa sâu sắc, phòng bị từ trước. Sau Tiểu tuyết có Đại tuyết, còn ở đây chỉ có Tiểu mãn mà không có Đại mãn, thì ý tứ có thể hiểu được rồi.
Còn như Cốc vũ là trung khí tháng Ba, Mang chủng (lúa có râu hạt đem gieo) là trung khí tháng Năm, hai khí này riêng nói về lúa và lúa mạch. Với lúa thì phải xét từ lúc nó bắt đầu sinh: lúa gieo vào mùa xuân, được khí của hành Mộc, tàn vào mùa thu vì Kim khắc Mộc (mùa thu thuộc hành Kim, Kim chế ngự Mộc). Với lúa mạch thì phải xét đến lúc nó chín xong: lúa mạch gieo vào mùa thu, được khí của hành Kim, chín vào mùa hạ vì Hỏa khắc Kim (mùa hạ thuộc hành Hỏa, Hỏa chế ngự Kim).
Tiết tháng Sáu là Tiểu thử (nóng nhỏ), trung khí tháng Sáu là Đại thử (nóng lớn). Có người cho rằng sau Hạ chí nóng đã thịnh, không nên còn gọi là "nhỏ". Họ không biết Kinh Dịch nói: "Rét qua thì nóng đến, nóng qua thì rét đến, rét và nóng đẩy nhau mà thành năm." Tính chung nửa năm đầu đều có thể gọi là nóng, tính chung nửa năm sau đều có thể gọi là rét. Tháng Giêng là đầu của nóng, tháng Chạp là cuối của rét. Còn gọi là Đại thử, Tiểu thử thì chỉ là lời nói trong phạm vi nửa năm đầu mà thôi. Giữa tháng Sáu nóng lên đến cực điểm, nên gọi là "lớn"; vậy thì chưa đến mức lớn thì vẫn còn là "nhỏ".
Xử thử (hết nóng) là trung khí tháng Bảy. Tháng Bảy là cuối của nóng, đầu của rét. Sao Đại Hỏa (sao Tâm, ngôi sao đỏ sáng) trôi dần về phía tây, khí nóng đến đây thì "xử". "Xử" có nghĩa là ẩn náu, cất giấu.
Bạch lộ (móc trắng) là tiết tháng Tám, Hàn lộ (móc lạnh) là tiết tháng Chín. Mùa thu vốn thuộc hành Kim; màu của Kim là trắng, khí của Kim là lạnh. Trắng là màu của sương móc, lạnh là khí của sương móc. Trước là trắng, rồi sau khí mới lạnh, vốn có tuần tự dần dần.
Sương giáng (sương muối xuống) là trung khí tháng Chín, sương móc lạnh bắt đầu kết thành sương muối.
Sau Lập đông gọi là Tiểu tuyết (tuyết nhỏ), Đại tuyết (tuyết lớn). Khí lạnh bắt đầu từ sương móc, đến giữa là sương muối, cuối cùng là tuyết. Trước sương muối là sương móc, sương móc từ trắng mà bắt đầu lạnh; sau sương muối là tuyết, tuyết từ nhỏ mà đến lớn, đều có tuần tự dần dần.
Đến Tiểu hàn (rét nhỏ), Đại hàn (rét lớn): bài thơ trong phần Mân phong của Kinh Thi nói: "Ngày của tháng thứ nhất, gió lạnh thổi vù vù; ngày của tháng thứ hai, khí rét buốt thấu xương" (theo lịch nhà Chu, tức tháng Mười Một và tháng Chạp). "Gió thổi vù vù" là gió lạnh, nên phần cuối tháng Mười Một là Tiểu hàn; "rét buốt thấu xương" là khí lạnh, nên cuối tháng Chạp là Đại hàn.
Đại để gộp lại mà nói: nửa năm đầu chủ về lớn lên và sinh ra, gọi là mưa, là sấm, là gió, đều là khí làm sinh. Nửa năm sau chủ về làm cho thành tựu, gọi là sương móc, sương muối, tuyết, đều là khí làm thành. Nửa năm sau chỉ nói thời tiết của trời mà không nói đến thời vụ nhà nông, vì thời vụ nhà nông không gì gấp bằng mùa xuân và mùa hạ.
Các nho gia đời trước nói: "Biến là bước dần của hóa, hóa là chỗ hoàn thành của biến." Sau Lập xuân, Vũ thủy, khí lạnh dần dần biến đổi, đến Lập hạ thì khí lạnh đã hóa hết thành nước. Thế mà vẫn gọi là Tiểu thử, Đại thử, vì sự hóa vốn có tuần tự dần dần. Sau Lập thu, Xử thử, khí nóng dần dần biến đổi, đến Lập đông thì khí nóng đã hóa hết thành lạnh. Thế mà vẫn gọi là Tiểu hàn, Đại hàn, vì sự hóa cũng có tuần tự dần dần.
Lại nói: Mặt Trời, Mặt Trăng vận hành mà thành bốn mùa, vì nó có quy luật thường hằng, nên thánh nhân đặt ra phép tắc để tính toán đường đi của chúng. Âm dương đan xen mà muôn vật sinh ra, vì nó biến hóa vô cùng, nên thánh nhân chỉ vào sự vật mà đặt tên (?) cho chúng, xâu suốt chỗ đầu cuối, sớm muộn của Lục khí (sáu khí chia một năm thành sáu chặng, mỗi chặng có một khí chủ trì, theo học thuyết vận khí trong y học cổ), chỗ lớn nhỏ, đầy vơi của Ngũ vận (năm vận Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy luân phiên chủ trì từng năm và từng chặng trong năm). Thánh nhân truy gốc bằng lẽ tột cùng, khảo xét bằng con số chính xác tột cùng, để lại cho muôn đời mà không hề sai lệch.
Sách Kinh (Hoàng Đế Nội Kinh) nói: "Năm ngày gọi là một hậu (?), ba hậu gọi là một khí, sáu khí gọi là một mùa, bốn mùa gọi là một năm." Lại nói: "Mặt Trời là dương, Mặt Trăng là âm; đi thì có phân chia, có mốc; vòng quay thì có đường lối, có lẽ. Mặt Trời mỗi ngày đi một độ (đơn vị đo cung trời; một vòng trời là 365¼ độ), Mặt Trăng mỗi ngày đi mười ba độ có lẻ. Cho nên tháng đủ, tháng thiếu cộng lại ba trăm sáu mươi lăm ngày mà thành một năm, dồn số ngày dư của các khí lại mà đầy thành tháng nhuận."
Lời chú Kinh nói: Mặt Trời thường trong một ngày đêm đi một độ trên trời, tức là một ngày. Tổng cộng ba trăm sáu mươi lăm ngày và một phần tư thì đi trọn số độ vòng trời, thành một năm. Thường cứ năm ngày thì có một hậu (một dấu hiệu thời tiết, vật hậu) ứng với nó, cho nên ba hậu thành một khí, tức mười lăm ngày. Ba khí thành một tiết. Tiết là Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí, ấy là các tiết (bát tiết, tám mốc chính trong năm) (?). Ba nhân tám là hai mươi bốn khí, chia nhau chủ trì bốn mùa, thế là thành một năm.
Mùa xuân, mùa thu gọi là "phân": nếu nói theo Lục khí thì giữa tháng Hai, khí thứ nhất hết mà giao sang khí thứ hai; giữa tháng Tám, khí thứ tư hết mà giao sang khí thứ năm. Nếu nói theo sự phân chia của bốn mùa thì đến đây là lúc khí âm dương, lạnh ấm có thể chia đôi. Ngày và đêm mỗi bên năm mươi khắc (đơn vị thời gian xưa, một ngày đêm chia làm một trăm khắc, mỗi khắc khoảng mười bốn phút rưỡi), cũng là âm dương chia đều ở giữa. Cho nên Kinh nói: "Phân thì khí khác nhau", chính là nói điều này.
Mùa đông, mùa hạ gọi là "chí": nếu nói theo Lục khí thì giữa tháng Năm, khí Tư thiên (khí chủ trì nửa năm đầu) đến đúng vị trí của nó; giữa tháng Mười Một, khí Tại tuyền (khí chủ trì nửa năm sau) đến đúng vị trí của nó. Nếu nói theo thời lệnh của bốn mùa thì đến đây là lúc âm dương đạt tới cực điểm. Hạ chí ngày dài không quá sáu mươi khắc, dương đến đây là cực; Đông chí ngày ngắn không quá bốn mươi khắc, âm đến đây là cực; đều là lúc khí trời chưa biến đổi (?). Cho nên Kinh nói: "Chí thì khí giống nhau", chính là nói điều này.
Trời từ tây quay sang đông, còn Mặt Trời, Mặt Trăng và năm hành tinh men theo trời mà từ đông quay sang tây. Cho nên sách Bạch Hổ Thông nói: "Trời xoay về bên trái, Mặt Trời, Mặt Trăng và năm hành tinh đi về bên phải." Mặt Trời, Mặt Trăng và năm hành tinh ở trên trời thuộc âm, nên đi về bên phải, như bề tôi đối với vua.
Mặt Trời thì một ngày đêm đi một độ trên trời; Mặt Trăng thì một ngày đêm đi mười ba độ có lẻ, nghĩa là trong một độ đi thêm ấy, chia làm mười chín phần thì được bảy phần. Đại khái Mặt Trăng đi nhanh, trọn hai mươi bảy ngày thì Mặt Trăng đi hết một vòng trời. Đem con số mười ba độ và bảy phần mười chín ấy mà cộng gộp lại, thì hai mươi chín ngày tính ra đi được ba trăm tám mươi bảy độ có lẻ. Đem số đi nhanh của Mặt Trăng so với số đi chậm của Mặt Trời: trong hai mươi chín ngày, Mặt Trời mới đi được hai mươi chín độ, còn Mặt Trăng đã đi trước một vòng trời ba trăm sáu mươi lăm độ, ngoài ra lại đi thêm hai mươi hai độ, vẫn còn thiếu bảy độ nữa nên chưa đuổi kịp Mặt Trời.
Thuyết của các nhà âm dương (những người chuyên về lịch số, thiên văn, bói toán) cho rằng đường đi của Mặt Trời, Mặt Trăng tự có trước sau, nhanh chậm không đều, vốn không có chuẩn cố định, vì thế mới có sự khác nhau giữa tháng đủ và tháng thiếu.
Vốn ba trăm sáu mươi lăm ngày và một phần tư, tức hai mươi lăm khắc, là một năm. Bỏ phần lẻ ngoài số chẵn đi thì còn ba trăm sáu mươi ngày; lại trừ sáu ngày mà các tháng thiếu bị hụt đi thì chỉ còn ba trăm năm mươi tư ngày làm thành một năm (âm lịch). Tính chung thiếu mười một ngày hai mươi lăm khắc, bèn dồn lại thành tháng nhuận. Theo chế độ mười hai tháng thì mỗi tháng có khí lập ở đầu tháng (tiết), có khí đến vào giữa tháng (trung khí) (?), giữa tháng xem phương hướng mà chuôi sao Bắc Đẩu chỉ vào (đấu kiến), tức là phương hướng của mười hai thần (mười hai địa chi ứng với mười hai phương). Còn tháng nhuận thì không có khí lập đầu tháng và phương chuôi Đẩu chỉ, đều là khí của tháng khác. Chỉ theo lịch mà lấy tám tiết để xác định, suy ra số dư thì thành tháng nhuận, thế là số độ của trời được tính trọn. Cho nên Kinh nói: "Đặt mốc đầu ở lúc khởi đầu, nêu chuẩn đúng ở khoảng giữa, dồn số dư về cuối", chính là nói điều này.
Nhìn trời mênh mang thăm thẳm (?), há còn có độ nào? Chỉ là lấy chỗ Mặt Trời, Mặt Trăng đi được trong một ngày, chỉ vào hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao làm mốc trên vòng trời) làm bằng chứng mà ghi lại, gọi là "độ". Cho nên Kinh nói: "Tinh tú là để làm mốc đo đường đi của Mặt Trời, Mặt Trăng"; "làm mốc" tức là độ. Trời cũng không có "hậu", chỉ lấy những thứ như gió, mưa, sương móc, sương muối, cỏ cây đến đúng kỳ, có thể kiểm nghiệm được, mà đo lường, gọi là hậu (?). Số ngày của một hậu cũng là khí của Ngũ vận lần lượt sinh ra nhau mà thay phiên đảm nhiệm, tức là năm ngày; như vòng tròn không có đầu mối, hết vòng lại bắt đầu. Kinh Thư nói: "Một năm tròn là ba trăm sáu mươi sáu ngày, dùng tháng nhuận để định bốn mùa cho thành năm", chính là nghĩa ấy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video