Bàn về triền thứ của Thái dương (vị trí Mặt Trời lần lượt đi qua trên bầu trời), nạp giáp của Thái âm (Thái âm là Mặt Trăng; nạp giáp là phép gán các can Giáp, Ất… vào các quẻ Bát quái, ở đây gắn với các pha của Mặt Trăng), cùng chuyện mọc lặn và hội hợp của Mặt Trời, Mặt Trăng.
Họ Trần nói: Mặt Trời là dương trong dương, là hình tượng của bậc vua. Đức tính của nó cứng mạnh nhất, thân thể của nó khỏe mạnh nhất. Nó đi trên trời để phân ra ngày đêm, phân ra nóng lạnh. Mỗi ngày nó quay hết một vòng trời, nhưng so với trời thì chậm hơn một độ (độ: đơn vị đo vòng trời thời xưa, cả vòng trời chia làm 365¼ độ). Dồn lại một năm thì vừa đúng gặp lại trời ở chỗ cũ.
Vì vậy Mặt Trời có ba đường. Đường giữa là hoàng đạo (đường biểu kiến Mặt Trời đi trên nền sao trong một năm). Lên phía bắc (?) tới sao Đông Tỉnh (tức chòm Tỉnh, một trong hai mươi tám tú — hai mươi tám chòm sao chia vòng trời) thì gần cực Bắc; xuống phía nam tới sao Khiên Ngưu (chòm Ngưu) thì xa cực; sang phía đông tới chòm Giác, sang phía tây tới chòm Lâu thì cách cực vừa phải. Gộp đường giữa, đường nam, đường bắc thành ba đường.
Bởi khi xuống cực nam tới Khiên Ngưu thì là tiết Đông chí, ban ngày bốn mươi khắc, ban đêm sáu mươi khắc (khắc: đơn vị giờ xưa, một ngày đêm chia làm một trăm khắc, mỗi khắc khoảng mười bốn phút); khi lên cực bắc tới Đông Tỉnh thì là tiết Hạ chí, ngày sáu mươi khắc, đêm bốn mươi khắc; khi ở chính giữa nam bắc thì là tiết Xuân phân và Thu phân, ngày và đêm mỗi bên năm mươi khắc.
Phân chia đường đi trên trời như sau:
Tháng Giêng, sau trung khí Vũ thủy hai ngày (trung khí: tiết khí thứ hai trong mỗi tháng âm lịch, một năm có mười hai trung khí; tiết khí là hai mươi bốn mốc thời tiết chia theo vị trí Mặt Trời), Mặt Trời đi vào ngôi Hợi, tức thứ Tưu Tư (thứ: mười hai khu vực chia đều vòng hoàng đạo, mỗi khu có tên riêng và ứng với một địa chi), ứng với các phương Giáp, Canh, Bính, Nhâm (đây là các phương vị trong hai mươi bốn sơn hướng của la bàn phong thủy, gồm tám can, mười hai chi và bốn quẻ).
Tháng Hai, sau trung khí Xuân phân hai ngày, Mặt Trời vào ngôi Tuất, thứ Giáng Lâu, ứng với Cấn, Tốn, Càn, Khôn (bốn quẻ ở bốn góc, cũng là bốn phương vị trên la bàn: Cấn đông bắc, Tốn đông nam, Càn tây bắc, Khôn tây nam).
Tháng Ba, sau trung khí Cốc vũ năm ngày, vào ngôi Dậu, thứ Đại Lương, ứng với Ất, Tân, Đinh, Quý.
Tháng Tư, sau trung khí Tiểu mãn sáu ngày, vào ngôi Thân, thứ Thực Trầm, ứng với Giáp, Canh, Bính, Nhâm.
Tháng Năm, sau trung khí Hạ chí năm ngày, vào ngôi Mùi, thứ Thuần Thủ, ứng với Khôn, Càn, Tốn, Cấn.
Tháng Sáu, sau trung khí Đại thử bốn ngày, vào ngôi Ngọ, thứ Thuần Hỏa, ứng với Ất, Tân, Đinh, Quý.
Tháng Bảy, sau trung khí Xử thử năm ngày, vào ngôi Tỵ, thứ Thuần Vĩ, ứng với Giáp, Canh, Bính, Nhâm.
Tháng Tám, sau trung khí Thu phân tám ngày, vào ngôi Thìn, thứ Thọ Tinh, ứng với Tốn, Cấn, Khôn, Càn.
Tháng Chín, sau trung khí Sương giáng chín ngày, vào ngôi Mão, thứ Đại Hỏa, ứng với Ất, Tân, Đinh, Quý.
Tháng Mười, sau trung khí Tiểu tuyết bảy ngày, vào ngôi Dần, thứ Tích Mộc, ứng với Giáp, Canh, Bính, Nhâm.
Tháng Mười một, sau trung khí Đông chí bốn ngày, vào ngôi Sửu, thứ Tinh Kỷ, ứng với Cấn, Tốn, Khôn, Càn.
Tháng Mười hai, sau trung khí Đại hàn sáu ngày, vào ngôi Tý, thứ Huyền Hiêu, ứng với Quý, Ất, Đinh, Tân.
Mặt Trăng là âm trong dương, là hình tượng của hoàng hậu, phi tần. Đức tính của nó mềm mại nhất, thân thể của nó thuận theo nhất. Nó đi trên trời để giúp Mặt Trời cai quản, người ta xem bóng sáng ban đêm của nó để biết sự tăng giảm. Mặt Trăng vốn không có ánh sáng, nhờ dựa vào Mặt Trời mà sáng. Xét theo cái thân không sáng của nó thì nó thuần âm, mang tượng quẻ Khôn; đó là lúc hối sóc (hối: ngày cuối tháng âm lịch, trăng tắt hẳn; sóc: ngày mồng một, trăng bắt đầu một chu kỳ mới).
Qua ba ngày (?), Mặt Trăng kém Mặt Trời hơn ba mươi bảy độ thì "bắt đầu sinh ánh sáng": nó bắt đầu nhờ ánh sáng Mặt Trời mà có sáng, nên gọi là "phỉ" (trăng non mới hiện), tức là dương mới sinh. Chiều tối trăng hiện ở phương Canh (phía tây), đó là tượng của quẻ Chấn (quẻ một hào dương dưới, hai hào âm trên).
Qua tám ngày, kém Mặt Trời hơn chín mươi tám độ, nhờ được một nửa ánh sáng Mặt Trời, nên gọi là "huyền" (?) (tức trăng thượng huyền, nửa vầng như dây cung), nghĩa là dương sắp được một nửa. Chiều tối trăng hiện ở phương Đinh, đó là tượng của quẻ Đoài (hai hào dương dưới, một hào âm trên).
Qua mười lăm ngày, kém Mặt Trời hơn một trăm tám mươi hai độ rưỡi, đối diện hẳn với Mặt Trời, nhận trọn ánh sáng Mặt Trời mà tròn đầy, nên gọi là "vọng" (trăng rằm), nghĩa là ba hào dương đã đủ. Chiều tối trăng hiện ở phương Giáp (phía đông), đó là tượng của quẻ Càn (ba hào đều dương).
Lại ba ngày nữa, kém Mặt Trời hơn hai trăm mười chín độ thì "bắt đầu sinh phách" (phách: phần thân tối của Mặt Trăng): đã lệch khỏi thế đối diện với Mặt Trời nên phần tối bắt đầu sinh ra, vì vậy gọi là "phách", nghĩa là âm lại nhú lên. Sáng sớm trăng hiện ở phương Tân, đó là tượng của quẻ Tốn (một hào âm dưới, hai hào dương trên).
Lại năm ngày nữa, kém Mặt Trời hơn hai trăm tám mươi mốt độ thì tối một nửa, chỉ nhận được một nửa ánh sáng Mặt Trời, nên gọi là "hạ huyền" (?) (trăng nửa vầng cuối tháng), nghĩa là phần trăng sáng còn một nửa. Sáng sớm trăng hiện ở phương Bính, đó là tượng của quẻ Cấn (hai hào âm dưới, một hào dương trên).
Lại sáu ngày nữa, cùng với Mặt Trời ở mức hơn bốn trăm chín mươi phần (?), tức là chưa đi hết ba trăm sáu mươi lăm độ và một phần tư thì gặp Mặt Trời. Ánh sáng Mặt Trời hoàn toàn không giúp được nữa, trăng lại tối mà không sáng, nên gọi là "hối". Trăng lặn mất hẳn ở phương Ất, đó là tượng của quẻ Khôn (ba hào đều âm).
Về số độ Mặt Trăng đi trên trời: mỗi ngày đi được ba trăm độ và bảy phần mười chín của một độ (?); so với trời thì kém hai mươi độ và bảy phần mười chín độ (?), so với Mặt Trời thì kém mười ba độ và bảy phần mười chín độ. Dồn lại hai mươi chín ngày và bốn trăm chín mươi chín phần chín trăm bốn mươi của một ngày thì gặp Mặt Trời tại chỗ của một thứ. Một năm gặp nhau mười hai lần, được ba trăm năm mươi bốn ngày và ba trăm bốn mươi phần chín trăm bốn mươi của một ngày thì gặp lại trời; đó là một năm.
Vì vậy Mặt Trăng có chín đường đi. Chín đường là: hắc đạo (đường đen) hai đường, vào tiết Lập đông và Đông chí thì đi ra phía bắc hoàng đạo; xích đạo (đường đỏ) hai đường, vào Lập hạ và Hạ chí thì đi ra phía nam hoàng đạo; bạch đạo (đường trắng) hai đường, vào Lập thu và Thu phân thì đi ra phía tây hoàng đạo; thanh đạo (đường xanh) hai đường, vào Lập xuân và Xuân phân thì đi ra phía đông hoàng đạo; cộng với hoàng đạo là chín đường.
Cho nên Lập xuân, Xuân phân theo thanh đạo, phần ở độ Giáp; Lập thu, Thu phân theo bạch đạo, phần ở độ Canh; Lập đông, Đông chí theo hắc đạo, phần ở độ Nhâm; Lập hạ, Hạ chí theo xích đạo, phần ở độ Bính.
Giờ ngôi mà Mặt Trời, Mặt Trăng hội hợp, cùng phương được nhóm tam hợp chiếu tới (tam hợp: ba địa chi hợp thành một nhóm cùng hành, như Thân–Tý–Thìn thuộc Thủy), chính là sao Thiên đức, Nguyệt đức (hai vị thần tốt lành trong phép chọn ngày giờ, gặp thì được che chở, giải trừ điều dữ).
Cho nên tháng Ba nguyệt kiến ở Thìn (nguyệt kiến: chuôi sao Bắc Đẩu chỉ vào địa chi nào thì tháng ấy "kiến" ở chi ấy), nhóm tam hợp của nó là Thân, Tý, Thìn; Mặt Trời, Mặt Trăng gặp nhau ở Dậu, mọc ra ở Canh, vào viên (vào khu vực trú ngụ) ở Nhâm, nên Thiên đức, Nguyệt đức ở Nhâm.
Tháng Sáu kiến ở Mùi, tam hợp là Hợi, Mão, Mùi; Mặt Trời, Mặt Trăng gặp nhau ở Ngọ, mọc ở Bính, vào viên ở Giáp, nên Thiên đức, Nguyệt đức ở Giáp.
Tháng Chín kiến ở Tuất, tam hợp là Dần, Ngọ, Tuất; gặp nhau ở Mão, mọc ở Giáp, vào viên ở Bính, nên Thiên đức, Nguyệt đức ở Bính.
Tháng Mười hai kiến ở Sửu, tam hợp là Tỵ, Dậu, Sửu; gặp nhau ở Tý, mọc ở Nhâm, vào viên ở Canh, nên Thiên đức, Nguyệt đức ở Canh.
Bởi Tý và Ngọ là chỗ kết thúc và bắt đầu của Mặt Trời, Mặt Trăng; Mão và Dậu là cửa ngõ để chúng mọc lặn; cho nên phần của chúng nhiều, và có Thái âm, Thái dương.
Phàm mệnh người nào gặp đúng thứ mà Mặt Trời đang đi qua, gặp bốn giờ đại cát và được hai sao Thiên đức, Nguyệt đức sinh cho, thì gọi là "tụ một Nguyệt đức tú" (?), phần nhiều được sang quý hiển đạt, nhân từ. Nếu lại hợp với khí quẻ theo phép nạp giáp thì giàu sang lâu dài, cùng một thể với Mặt Trời, Mặt Trăng.
Tôi lại ngờ thuyết nạp giáp: Kinh Dịch không hề nói tới, chỉ sách "Sâm đồng khế" (sách luyện đan của Đạo gia, tương truyền do Ngụy Bá Dương đời Hán soạn) nói đến, vậy mà các nhà thuật số dựa vào đó coi là lẽ huyền diệu. Họ không nghĩ rằng thân Mặt Trăng vốn chưa từng khuyết; chỉ vì nó nhận ánh sáng theo từng lúc nên có tên gọi khác nhau, chứ phần tròn của nó chưa bao giờ mất.
Còn đem nạp giáp gán vào quẻ, thì tám quẻ có phân âm dương, hào liền hào đứt, cố định không đổi, sao có thể đem phối với Mặt Trăng, cho rằng trăng chiều hiện ở Canh là tượng quẻ Chấn, hiện ở Đinh là tượng quẻ Đoài được? Hai quẻ Khảm, Ly thì một quẻ đặc ở giữa, một quẻ rỗng ở giữa, đem đối chiếu với Mặt Trăng thì không giống, bèn lấy Mậu, Kỷ nạp vào, không tránh khỏi gượng ép.
Xét sách "Thanh nang kinh" (sách kinh điển của môn phong thủy): Giáp, Ất, Nhâm, Quý thuộc về dương, và bốn chi dương gắn vào đó; Canh, Bính, Đinh, Tân thuộc về âm, và bốn chi âm phối vào đó. Trần Đoàn (đạo sĩ nổi tiếng đời Ngũ Đại – Tống) chú rằng: đây là nói lẽ nạp can phối chi (gán thiên can vào quẻ, phối địa chi với can), là cách bậc thánh nhân đem ra ứng dụng.
Càn là thể của dương, ở cung chín (cung: một trong chín ô số của cửu cung, cách chia không gian thành chín phần đánh số từ một đến chín), quẻ dương mà số lẻ. Giáp được cái dương của số ba thuộc trời, đứng đầu các can dương; Càn được gọi là cha, nên nạp can vào Giáp. Khôn là thể của âm, ở cung một, quẻ âm mà số chẵn. Ất được cái âm của số tám thuộc đất, đứng đầu các can âm; Khôn được gọi là mẹ, nên nạp can vào Ất. Đó là Càn, Khôn — cha mẹ — nạp can ở phương đông, vì phương đông là đất muôn vật sinh ra, nên Càn, Khôn nắm quyền ở đó.
Cấn là dương còn non, ở cung sáu, quẻ dương mà số lẻ. Bính được cái dương của số bảy thuộc trời; Cấn là con trai út, nên nạp can vào Bính; đây là lần biến thứ nhất của quẻ Khôn. Đoài là âm còn non, ở cung bốn, quẻ âm mà số chẵn. Đinh được cái âm của số hai thuộc đất; Đoài là con gái út, nên nạp can vào Đinh; đây là lần biến thứ nhất của quẻ Càn. Cho nên con trai út, con gái út nạp can ở phương nam, vì phương nam là đất muôn vật biến hóa, nên Cấn, Đoài coi việc biến hóa.
Chấn là dương đã lớn, ở cung tám, quẻ dương mà số chẵn. Canh được cái dương của số chín thuộc trời; Chấn là con trai trưởng, nên nạp can vào Canh; đây là lần biến thứ hai của quẻ Càn. Tốn là âm đã lớn, ở cung hai, quẻ âm mà số chẵn. Tân được cái âm của số bốn thuộc đất; Tốn là con gái trưởng, nên nạp can vào Tân; đây là lần biến thứ hai của quẻ Khôn. Cho nên con trai trưởng, con gái trưởng nạp can ở phương tây, vì phương tây là đất muôn vật thành tựu, nên Chấn, Tốn chuyên giữ mệnh lệnh ở đó.
Ly là chỗ dùng của âm, ở cung ba, quẻ âm mà số lẻ. Nhâm được cái dương của số một thuộc trời; Ly là con gái giữa, nên nạp can vào Nhâm; đây là lần biến thứ tư của quẻ Càn. Khảm là chỗ dùng của dương, ở cung bảy, quẻ dương mà số lẻ. Quý được cái âm của số sáu thuộc đất; Khảm là con trai giữa, nên nạp can vào Quý; đây là lần biến thứ tư của quẻ Khôn. Cho nên con trai giữa, con gái giữa nạp can ở phương bắc, vì phương bắc là đất muôn vật cất giấu, nên Khảm, Ly gánh vác việc ở đó.
Mậu, Kỷ được số thành năm của trời và mười của đất, là khí ở giữa của trời đất, cho nên ở chính giữa, ngự ở ngôi tôn quý là Hoàng cực (ngôi trung tâm, chuẩn mực tối cao), không có quẻ nào phối nạp được. Chúng hóa thành ở cuối bốn mùa và dồn sức nuôi dưỡng cho quẻ Khôn, vì Khôn có chất là Thổ, là chỗ giao nhau giữa Hỏa và Kim, nên Mậu, Kỷ nương vào đó. Bởi âm dương theo nhau bằng số, còn suy hay vượng thì do quẻ mà định.
Còn phép đem mười hai địa chi nạp vào quẻ thì chia theo bốn hành, nương vào các cung ở bốn phương chính. Khảm có thể là Thủy, mà Thân, Tý, Thìn là viên (khu vực) của Thủy, nên nạp Khảm theo Thủy. Ly có thể là Hỏa, Dần, Ngọ, Tuất là viên của Hỏa, nên nạp Ly theo Hỏa. Đoài có thể là Kim, Tỵ, Dậu, Sửu là viên của Kim, nên nạp Đoài theo Kim. Chấn có thể là Mộc, Hợi, Mão, Mùi là viên của Mộc, nên nạp Chấn theo Mộc. Đó là chi dương theo can dương, chi âm theo can âm.
Thế là năm khí (năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) sinh thành, tám quẻ hợp lại. Bậc thánh nhân dựa vào lẽ tột cùng ấy mà tính sự tăng giảm, lấy làm chỗ dùng tinh diệu, khiến cho trời dương đất âm một mở một đóng, một tạo một hóa, sinh thành không có giới hạn, mà có chỗ hội hợp (?).
Thuyết nạp giáp trong các sách luyện đan và sách lịch pháp không ra ngoài chương "Mang doanh phách, ôm giữ cái một, có thể không lìa được chăng" của Lão Tử (câu trong Đạo Đức Kinh, nói giữ hồn phách hợp nhất không tách rời). Người đem câu ấy nói về Mặt Trời, Mặt Trăng cho rằng: Mặt Trời đem ánh sáng của mình phủ lên phần thân tối của Mặt Trăng mà làm cho nó sáng, giống như người lên xe mà ngồi trên đó.
Có câu: "Trăng chưa rằm thì mang phần tối ở phía tây, đã rằm thì phần tối kết thúc ở phía đông, ấy là nó hướng về Mặt Trời chăng!" (câu trong sách "Pháp ngôn" của Dương Hùng đời Hán). Nghĩa là: khi trăng mới sinh thì ánh sáng Mặt Trời phủ lên phía tây của phần tối, rồi dần dần đầy sang phía đông, đến rằm thì tròn. Khi đã qua rằm thì ánh sáng Mặt Trời chỉ còn giữ ở phía đông của phần tối, rồi dần dần khuyết từ phía tây, đến ngày hối thì hết hẳn.
Bởi Mặt Trăng hướng về Mặt Trời mà sáng: chưa rằm thì Mặt Trời ở bên phải nó, đã rằm thì Mặt Trời ở bên trái nó, cho nên tùy chỗ Mặt Trời đang ở mà nhận ánh sáng. Đem quẻ mà nạp vào việc ấy, e rằng không phải là lý lẽ thực.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video