Bàn về thập can hợp (mười thiên can — Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý — là mười ký hiệu dùng trong lịch pháp và mệnh lý; "hợp" là hai can kết đôi với nhau)
"Hợp" có nghĩa là hòa thuận ăn ý. Dương gặp dương thì hai dương tranh nhau, thành ra khắc (chế ngự, đè nén nhau). Âm gặp âm thì hai âm đều thiếu, cũng thành khắc. Chỉ khi âm gặp dương, dương gặp âm mới là hợp, cũng như nam nữ kết hợp mà thành đạo vợ chồng. Kinh Dịch nói: "Một âm một dương gọi là đạo, thiên lệch về âm hay về dương gọi là bệnh", chính là ý ấy.
Phương đông là Giáp Ất thuộc hành mộc, sợ Canh Tân phương tây thuộc hành kim khắc mình (theo ngũ hành tương khắc — năm hành kim, mộc, thủy, hỏa, thổ chế ngự nhau theo vòng: kim khắc mộc, mộc khắc thổ, thổ khắc thủy, thủy khắc hỏa, hỏa khắc kim). Giáp thuộc dương, là anh; Ất thuộc âm, là em gái. Anh Giáp bèn đem em gái Ất gả sang nhà Kim, làm vợ Canh, vì thế Ất hợp với Canh. Ất tuy đã gả làm vợ Canh, nhưng mùa xuân đến thì mộc vượng (đang mùa thịnh nhất), kim tù (bị giam hãm, suy yếu nhất), nên không còn sợ kim khắc, Ất bèn về nhà mình nương theo Giáp. Song không tránh khỏi việc đã mang thai ở nhà Kim, về nhà Mộc mới sinh con. Mộc màu xanh, kim màu trắng, vì vậy mùa xuân trong vườn, trong rừng cây cối lá xanh mà nở hoa trắng.
Phương nam là Bính Đinh thuộc hành hỏa, sợ Nhâm Quý phương bắc thuộc hành thủy khắc mình. Bính thuộc dương, là anh; Đinh thuộc âm, là em gái. Anh Bính bèn đem em gái Đinh gả sang nhà Thủy, làm vợ Nhâm, vì thế Đinh hợp với Nhâm. Đinh tuy đã gả làm vợ Nhâm, nhưng mùa hạ đến thì hỏa vượng, thủy tù, không còn sợ thủy khắc, Đinh bèn về nhà Hỏa nương theo Bính. Song không tránh khỏi việc đã mang thai ở nhà Thủy, về nhà Hỏa mới sinh con. Thủy màu đen, hỏa màu đỏ, nên sau tiết Tiểu Mãn (tiết khí khoảng cuối tháng năm dương lịch) quả dâu chín, có màu đỏ (lẫn đen) (?).
Trung ương là Mậu Kỷ thuộc hành thổ, sợ Giáp Ất phương đông thuộc hành mộc khắc mình. Mậu thuộc dương, là anh; Kỷ thuộc âm, là em gái. Anh Mậu bèn đem em gái Kỷ gả sang nhà Mộc, làm vợ Giáp, vì thế Giáp hợp với Kỷ. Kỷ tuy đã gả làm vợ Giáp, nhưng đến tháng sáu thì thổ vượng, mộc tù (?), không còn sợ mộc khắc, Kỷ bèn về nhà Thổ nương theo Mậu. Song không tránh khỏi việc đã mang thai ở nhà Giáp, về nhà Mậu mới sinh con. Thổ màu vàng, mộc màu xanh, nên tháng sáu dưa ngọt (?) chín thì ruột vàng vỏ xanh.
Phương tây là Canh Tân thuộc hành kim, sợ Bính Đinh phương nam thuộc hành hỏa khắc mình. Canh thuộc dương, là anh; Tân thuộc âm, là em gái. Anh Canh bèn đem em gái Tân gả sang nhà Hỏa, làm vợ Bính, vì thế Bính hợp với Tân. Tân tuy đã gả làm vợ Bính, nhưng mùa thu đến thì kim vượng, hỏa tù, không còn sợ hỏa khắc, Tân bèn về nhà Kim nương theo Canh. Song không tránh khỏi việc đã mang thai ở nhà Hỏa, về nhà Kim mới sinh con. Hỏa màu đỏ, kim màu trắng, nên giữa mùa thu quả táo tàu chín có dáng nửa đỏ nửa trắng, lá phong thì đỏ thắm.
Phương bắc là Nhâm Quý thuộc hành thủy, sợ Mậu Kỷ trung ương thuộc hành thổ khắc mình. Nhâm thuộc dương, là anh; Quý thuộc âm, là em gái. Anh Nhâm bèn đem em gái Quý gả sang nhà Thổ, làm vợ Mậu, vì thế Mậu hợp với Quý. Quý tuy đã gả làm vợ Mậu, nhưng mùa đông đến thì thủy vượng, thổ tù, không còn sợ thổ khắc, Quý bèn về nhà Thủy nương theo Nhâm. Song không tránh khỏi việc đã mang thai ở nhà Mậu, về nhà Nhâm mới sinh con. Thủy màu đen, thổ màu vàng, nên giữa mùa đông giá rét sương tuyết, cỏ cây chết mà hiện ra màu vàng úa.
Giáp với Kỷ vì sao gọi là "hợp trung chính" (hợp ngay thẳng, đúng mực)? Giáp là mộc dương, tính nhân hậu, đứng đầu mười can; Kỷ là thổ âm, trầm tĩnh, thuần hậu, có đức nuôi sinh muôn vật. Vì thế Giáp Kỷ là hợp trung chính. Người mang hợp này được tôn trọng, đứng đắn, rộng lượng, công bằng ngay thẳng. Nếu lại mang sát (thần sát xấu, sao hung) mà ngũ hành vô khí (các hành ở thế suy, không có sức) thì hay hờn giận, nóng nảy, tính cứng cỏi không chịu khuất phục.
Ất với Canh vì sao gọi là "hợp nhân nghĩa"? Ất là mộc âm, tính nhân hậu nhưng quá mềm; Canh là kim dương, cứng mạnh không chịu khuất. Như vậy cứng mềm giúp đỡ nhau, nhân và nghĩa cùng đủ. Vì thế người có hợp này quả cảm, biết giữ mình, không bị kẻ mềm mỏng xu nịnh làm mê hoặc; giao thiệp chỉ theo lòng nhân, tiến lui chỉ theo lẽ nghĩa. Nếu ngũ hành sinh vượng (ở giai đoạn sinh ra và thịnh vượng trong vòng thịnh suy) thì cốt cách thanh tú, dáng người thanh nhã; nếu tử tuyệt (ở giai đoạn chết và dứt, cực kỳ suy yếu) lại mang sát thì hay cậy sức, ưa liều mạng, thân hình dung mạo không (đẹp) (?), tự cho mình đúng mà chê người sai. Hợp Giáp Kỷ và hợp Ất Canh thì phụ nữ không phải kiêng kỵ.
Bính với Tân vì sao gọi là "hợp uy chế" (hợp của uy quyền, chế ngự)? Bính là hỏa dương, rực rỡ, tự mình thịnh mạnh; Tân là kim âm, sắc bén như lưỡi dao, ưa sát phạt. Vì thế Bính Tân là hợp uy chế. Người có hợp này dáng vẻ uy nghiêm, nhiều người sợ hãi; tính tàn độc, ham của đút lót, thích dâm dục. Nếu mang sát, hoặc ngũ hành tử tuyệt, thì là người ít ơn ít nghĩa, vô tình. Phụ nữ có hợp này mà lại đi cùng với Thiên Trung (tức Không Vong, thần sát chủ trống rỗng, hư hao), Đại Hao (thần sát chủ hao tán tiền của), Hàm Trì (tức Đào Hoa, thần sát chủ sắc dục) thì dung mạo đẹp mà tiếng nói nhỏ nhẹ; gặp thêm tam hợp (ba địa chi kết thành một cục) thì yêu kiều lẳng lơ mà dâm đãng.
Đinh với Nhâm vì sao gọi là "hợp dâm thắc" (hợp dâm đãng, gian tà)? Nhâm là nước thuần âm, ba thứ ánh sáng (mặt trời, mặt trăng, các sao) không chiếu tới; Đinh là lửa ẩn chứa âm, tự tối tăm không sáng. Vì thế Đinh Nhâm là hợp dâm thắc. Người có hợp này mắt sáng, thần sắc kiều diễm, đa tình, dễ động lòng, không chuộng sự thanh cao trong sạch, quen theo thói thấp hèn, không có chí, mê vui đắm sắc; với mình thì keo kiệt, với người thì tham lam. Nếu ngũ hành tử tuyệt hoặc mang sát, lại gặp Hàm Trì, Đại Hao, Thiên Trung, thì tự làm bại hoại, có chuyện xấu làm nhơ nếp nhà; thân cận kẻ tiểu nhân, khinh nhờn người quân tử, tham lam làm càn, phải thắng được mới thôi. Phụ nữ thì dâm tà gian ác, dễ bị khêu gợi, dễ bị dụ dỗ, thường chuốc lấy nhục nhã; hoặc tuổi đã cao mà lấy chồng trẻ, hoặc tuổi còn nhỏ mà lấy chồng già, hoặc trước sống thân phận thấp hèn sau mới thành người đàng hoàng, hoặc trước đàng hoàng sau lại sa vào thân phận thấp hèn.
Mậu với Quý vì sao gọi là "hợp vô tình"? Mậu là thổ dương, là ông chồng già xấu; Quý là thủy âm, là người vợ yểu điệu. Dương già mà âm trẻ, tuy hợp nhưng không có tình. Người có hợp này hoặc đẹp hoặc xấu: như Mậu được Quý thì kiều mị, có thần thái, dáng đẹp, được nơi chốn tốt; đàn ông lấy vợ trẻ, đàn bà lấy chồng đẹp. Nếu Quý được Mậu thì dung mạo mộc mạc, tướng già, quê mùa tầm thường; đàn ông lấy vợ già, đàn bà lấy chồng già. Sách kinh nói "Mậu được Quý hợp, già trẻ vô tình" là vậy.
Có người hỏi: mười can ắt phải cách nhau sáu vị mới thành một hợp, là vì sao? Tôi đáp: số của trời và đất mỗi bên không quá năm; năm vị trên là sinh số (số sinh ra), năm vị dưới là thành số (số làm thành, hoàn tất); sinh số gặp thành số rồi mới hợp. Trời một sinh Nhâm, đất hai sinh Đinh, trời ba sinh Giáp, đất bốn sinh Tân, trời năm sinh Mậu; đất sáu thành Quý, trời bảy thành Bính, đất tám thành Ất, trời chín thành Canh, đất mười thành Kỷ. Số trời một gặp số đất hai rồi mới hợp, cho nên phải cách sáu vị. Kinh Dịch nói: "Số trời có năm, số đất có năm, năm vị gặp nhau mà mỗi vị đều có chỗ hợp", chính là vậy.
Sách Ngũ Hành Yếu Luận nói: Trời một sinh thủy, ở muôn vật là tinh (phần tinh chất gốc của sự sống); tinh là cái do số một sinh ra. Đất hai sinh hỏa, ở muôn vật là thần (phần tinh thần, sức sống linh động); thần là cái do số hai sinh ra. Trời ba sinh mộc, ở muôn vật là hồn (phần linh hồn thuộc dương); hồn đi theo thần. Đất bốn sinh kim, ở muôn vật là phách (phần vía thuộc âm, gắn với thể xác); phách đi theo tinh. Trời năm sinh thổ, ở muôn vật là thể (hình thể); thể là cái có được sau khi tinh, thần, hồn, phách đã đầy đủ. Từ trời một đến trời năm là sinh số của ngũ hành; từ đất sáu đến đất mười là thành số của ngũ hành. Cái do số lẻ sinh ra thì thành bằng số chẵn, cái do số chẵn sinh ra thì thành bằng số lẻ; thứ làm cho chúng thành đều là số năm, năm là số ở giữa của số trời, nên dùng để làm thành muôn vật. Đạo lập ở số một, thành ở số ba, biến ở số năm, thế là số của trời đất đã đủ; còn số mười chỉ là nhân đôi số năm mà thôi. Sách kinh nói: "Một với sáu cùng một gốc, hai với bảy cùng một đường, ba với tám là bạn, bốn với chín là bè, năm với mười cùng một lối; đóng mở, lẻ chẵn" là vậy.
Hợp quý ở chỗ được cân bằng mà không lệch. Như một Giáp được một Kỷ, cả hai đều ở thế sinh vượng, thế gọi là cân bằng không lệch. Như Giáp quá vượng mà Kỷ quá yếu, hai bên không xứng nhau, thế gọi là bên thì thái quá, bên thì bất cập. Nếu một Kỷ hợp với hai Giáp, hay hai Giáp hợp với một Kỷ, thế gọi là âm dương thiên khô (âm dương lệch lạc, một bên khô héo), như vợ nhiều chồng ít, chồng nhiều vợ ít, tranh giành ghen ghét nhau, đều là con đường dẫn tới loạn. Cho nên nói: lệch thì loạn. Hồ Trung Tử nói: "Một khí lệch khô, về già thành kẻ tầm thường", chính là vậy.
Sách Thiên Nguyên Biến Hóa Thư nói: thiên can hợp nhau, dương được âm hợp thì phúc đến chậm, âm được dương hợp thì phúc (đến nhanh) (?). Vì Giáp được Kỷ hợp thì Kỷ là tài (tài tinh — hành mình khắc, chủ tiền của, cũng chỉ vợ), Kỷ được Giáp hợp thì Giáp là quan (chính quan — hành khắc mình mà khác dấu âm dương, chủ chức vị, quyền hành, cũng chỉ chồng). Can dương gặp can âm hợp thì chỉ được phúc của can hợp; can âm gặp can dương hợp thì lại được chính quan hợp đến phò trợ, thành phúc cả trong lẫn ngoài (?), cho nên chậm nhanh không giống nhau. Các can khác cứ theo lệ đó mà suy.
Lại nói: can đã hợp mà còn được chi hợp (hai địa chi đi kèm cũng hợp nhau), nếu ở trong cùng một tuần (một nhóm mười cặp can chi liên tiếp trong vòng sáu mươi Giáp Tý), như Giáp Tuất gặp Kỷ Mão, Giáp Thìn gặp Kỷ Dậu, thì gọi là "quân thần khánh hội" (vua tôi gặp nhau mừng vui). Nếu ở hai tuần khác nhau, như Giáp Tý gặp Kỷ Sửu, Giáp Ngọ gặp Kỷ Mùi, thì gọi là "phu thê tụ hội" (vợ chồng sum họp). Bởi việc đời, có vua của nước mình thì chưa từng có bề tôi của nước khác, nên phải gặp nhau trong cùng một tuần mới gọi là quân thần khánh hội; vẫn phải phân biệt dương là vua, âm là bề tôi, ngôi vua ở trên, ngôi bề tôi ở dưới mới đúng, ngược lại thì trái đạo. Việc đời, có người chồng ở quận này mà lại có vợ ở quận khác, nên hai tuần khác nhau gặp nhau thì gọi là vợ chồng sum họp, còn gọi là "thiên địa đắc hợp" (trời đất được hợp). Nếu gặp được những hợp này, lại cần có hòa khí và quý thần (các sao tốt chủ được người giúp, như Thiên Ất quý nhân) giúp đỡ mới có tác dụng. Nếu trong đó có xung phá (địa chi đối nhau đánh phá) làm tổn thương, hoặc trong hợp có hình (quan hệ gây tổn hại, hình phạt giữa các địa chi) và sát, thì đều là không tốt. Sách Ngự Chế Ngôn Đàm nói: "Trong hợp có mang lộc (lộc thần — vị trí chủ bổng lộc, tiền lương chức tước) ắt là bậc công hầu; chỗ hợp mà bị tổn thương thì lại chẳng ích gì", chính là vậy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video