Thiên 63 — Bàn về thiên can hoá khí

 Bàn về "thập can hóa khí" (mười thiên can, tức mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ; khi hai can hợp nhau thì biến thành khí của một hành nhất định).

 Phục Dương Tử nói: Mười can hợp nhau mà hóa là sự phối hợp của âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của vạn vật: âm là mặt nhu, tĩnh; dương là mặt cương, động), cũng như đạo vợ chồng. Đếm đủ sáu thì hợp, độn tới ba thì hóa (?). "Độn" là phép suy ra can của các tháng từ can của năm; ở đây dùng phép "Ngũ hổ độn", tức tìm can của tháng Dần (hổ) rồi đếm tiếp. Lấy năm ngày có địa chi Tý (Giáp Tý, Bính Tý, Mậu Tý, Canh Tý, Nhâm Tý) đếm tới Tỵ thì gặp được can hợp với mình. Đã hợp rồi thì độn từ Dần (hổ) tới Thìn (rồng); can đứng ở Thìn gọi là "thống long" (nắm cung rồng). Rồng thuộc dương, được "tư thiên" (nắm quyền cai quản khí trời) nên làm nên biến hóa.

 Tý là vị trí của quẻ Khảm (một trong tám quẻ, tượng nước, ở phương Bắc). "Thiên nhất sinh thủy" (theo thuyết số học cổ, số một của trời sinh ra nước, tức nước là hành sinh ra đầu tiên) là hình tượng tinh khí giao hợp, bào thai thành hình trong dương. Vì vậy con trai đếm thuận từ Tý sang trái ba mươi bước thì tới Tỵ; đó là dương, nên ba mươi tuổi thì lấy vợ. Con gái đếm ngược từ Tý sang phải hai mươi bước thì tới Tỵ; đó là âm, nên hai mươi tuổi thì lấy chồng. Đây là việc đời người hợp với sự tạo hóa của ngũ hành (năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, tức năm loại khí cấu thành và vận hành vạn vật), há có thể vượt quá hạn ấy sao!

 Phương Đông: từ Nhâm Tý tới Đinh Tỵ là sáu số, nên Đinh hợp với Nhâm. Đinh Nhâm hóa Mộc; can Giáp nắm cung rồng (tức tháng Thìn mang can Giáp: Giáp Thìn).

 Phương Nam: từ Mậu Tý tới Quý Tỵ là sáu số, nên Mậu hợp với Quý. Mậu Quý hóa Hỏa; can Bính nắm cung rồng (Bính Thìn).

 Phương Tây: từ Canh Tý tới Ất Tỵ là sáu số, nên Ất hợp với Canh. Ất Canh hóa Kim; can Canh nắm cung rồng (Canh Thìn).

 Trung ương: từ Giáp Tý tới Kỷ Tỵ là sáu số, nên Giáp hợp với Kỷ. Giáp Kỷ hóa Thổ; can Mậu nắm cung rồng (Mậu Thìn).

 Phương Bắc: từ Bính Tý tới Tân Tỵ là sáu số, nên Bính hợp với Tân. Bính Tân hóa Thủy; can Nhâm nắm cung rồng (Nhâm Thìn).

 Năm có can Giáp hoặc Kỷ thì Mậu được nắm cung rồng, lấy Thổ làm chủ việc hóa, đó là khí Thổ của "Kim thiên" (vùng trời màu vàng; sách y học cổ cho rằng năm luồng khí màu vàng, trắng, đen, xanh, đỏ vắt ngang trời, ứng với năm hành). Năm Ất hoặc Canh thì Canh nắm cung rồng, lấy Kim làm chủ việc hóa, đó là khí Kim của "Tố thiên" (vùng trời màu trắng). Năm Bính hoặc Tân thì Nhâm nắm cung rồng, lấy Thủy làm chủ việc hóa, đó là khí Thủy của "Huyền thiên" (vùng trời màu đen) (?). Năm Đinh hoặc Nhâm thì Giáp nắm cung rồng, lấy Mộc làm chủ việc hóa, đó là khí Mộc của "Thương thiên" (vùng trời màu xanh). Năm Mậu hoặc Quý thì Bính nắm cung rồng, lấy Hỏa làm chủ việc hóa, đó là khí Hỏa của "Đan thiên" (vùng trời màu đỏ) (?).

 Thiên đức nắm cung rồng soi xét trên dưới mà làm nên biến hóa, muôn loài đều được thông suốt tốt lành. Cho nên Bính gặp Tân, lại được bộ ba địa chi Thân Tý Thìn (địa chi là mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần… dùng ghi thời gian; ba chi Thân, Tý, Thìn hợp lại thành cục Thủy), thì vươn lên mạnh mẽ. Ất gặp Canh được Tỵ Dậu Sửu (cục Kim) thì rầm rộ vang dội. Đinh gặp Nhâm được Hợi Mão Mùi (cục Mộc) thì thanh cao, quý hiển. Mậu gặp Quý được Dần Ngọ Tuất (cục Hỏa) thì vẻ vang hiển đạt. Giáp gặp Kỷ được Thìn Tuất Sửu Mùi (các chi Thổ) thì vượng tướng (khí đang mạnh, đang thịnh).

 Vì thế "ngũ vận" (năm khí vận do các cặp can hợp hóa mà thành) lấy cung của chính hành mình làm "chính miếu" (chỗ ở đúng, như ngôi nhà chính của mình). Mình đi vào cung của hành sinh ra mình (cung mẹ) là "phúc đức" (được che chở, may mắn). Mình đi vào cung của hành do mình sinh ra (cung con) là "lậu tiết" (khí bị rò rỉ, hao tán). Mình đi vào cung của hành khắc mình (cung quỷ) là "hình thương" (bị tổn hại, tai ương). Mình đi vào cung của hành mình khắc (cung vợ) là "tài bạch" (tiền của). Hành con lại có thể khắc chế được hung sát (các yếu tố xấu, gây hại), vẫn nên xét xem khí nào chế ngự nó (?). Bởi vậy sự tạo hóa của ngũ vận là vô cùng, chỉ do "sinh, khắc, chế, hóa" (hành này sinh ra, khắc chế, kìm giữ hoặc biến đổi hành kia) mà thôi.

 Phép "tam xa" (?): năm Giáp, Kỷ thì độn khởi từ Bính Dần, tới Mậu Thìn là ba số; đếm tới ba thì biến hóa, mà Thìn là rồng, rồng cũng biết biến hóa. Cho nên các cặp Giáp Kỷ, Ất Canh, Bính Tân, Đinh Nhâm, Mậu Quý đều theo thiên can mà mình thuộc về để nhận lấy khí của nó. Lại có thuyết nói: năm Giáp Kỷ lấy Bính làm đầu (tháng Giêng là Bính Dần), Bính thuộc Hỏa, Hỏa sinh Thổ nên hóa Thổ; các cặp khác cứ theo đó mà suy. Thuyết ấy cũng không ra ngoài lý đã nói ở trên.

 Lại nói: Giáp Kỷ hóa Thổ, có đủ hai thì hóa, chỉ có một thì không hóa được, vẫn trở về tính của vị trí gốc. Đó là điều gọi là "một không thể sinh, sinh vật ắt phải có hai". Thiên can một âm một dương, như vợ chồng phối hợp thành đôi, mới biến hóa thành hình được. Âm dương không hợp thì sao mở ra được cơ hóa? Vì thế mới có thuyết "đố hợp" (ghen hợp: có thêm một can thứ ba cùng tranh hợp, làm cho việc hóa không thành), như Giáp Kỷ gặp thêm Ất, Ất Canh gặp thêm Tân, Đinh Nhâm gặp thêm Bính, Mậu Quý gặp thêm Nhâm, Bính Tân gặp thêm Đinh. Đó gọi là ghen hợp (?), mỗi bên tự quyến luyến cái sinh của mình, thành ra tình thân trong một nhà, đã luyến ái tình thân thì làm sao theo mà hóa được. Cho nên hình tượng hóa phải quy về một mối mới vững. Như Đinh Nhâm hóa Mộc, mà trong trụ (bốn cột của lá số: năm, tháng, ngày, giờ, mỗi cột gồm một can và một chi) lại thấy Quý và Tý, thì dù gượng thành Mộc cũng không thành vật thật, đó là hóa mà không hóa.

 Lại nói: Phàm xét hóa khí, chỉ lấy "nhật can" (can của trụ ngày, đại diện cho chính người có lá số) làm chủ mà bàn can phối hợp với nó; can phối hợp ấy ở năm, tháng hay giờ đều dùng được. Nhưng cần ngày phải được vượng khí (khí đang mạnh nhất của hành hóa) ở giờ. Nếu không được vượng khí ở tháng, chỉ được vượng khí ở giờ cũng được. Nếu được vượng khí ở tháng mà giờ không mang vượng khí thì không dùng được. Nếu tháng, ngày và giờ đều được vượng khí thì mới là tốt trọn vẹn.

 Giáp Kỷ hóa Thổ: không phải tháng Thìn, Tuất, Sửu, Mùi thì không hóa; kế đến tháng Ngọ cũng hóa. Nếu có chữ Mậu xen vào giữa thì không hóa, gọi là đố hợp. Phàm người sinh vào Thìn, Tuất, Sửu, Mùi mà trong trụ có Tỵ, Hợi thì gọi là "thọ khí lâm quan", tới tuổi già không tốt: có quan chức thì bị tước quan chức, có tiền của thì bị cướp tiền của. "Thọ khí lâm quan" là vị trí thứ tư tính từ "trường sinh" (trong vòng mười hai giai đoạn thịnh suy của một hành: trường sinh, mộc dục, quan đới, lâm quan…; lâm quan là lúc đã trưởng thành, sung mãn). Lấy can làm chủ; phạm cả hai thì ứng nghiệm, các tháng khác thì không ứng. Lại nói: Giáp Kỷ hóa Thổ rất cần Mộc làm "quan" (hành khắc hành hóa, chủ về quan chức, danh vị); được Dần (?) Mão, Hợi, Mùi là có quan; khí Mậu Quý là phúc; kiêng gặp ngày hoặc giờ có Đinh Nhâm.

 Ất Canh hóa Kim: không phải tháng Tỵ, Dậu, Sửu thì không hóa; kế đến tháng Bảy cũng hóa. Nếu có chữ Giáp xen vào giữa thì không hóa, gọi là đố hợp. Phàm người sinh vào Tỵ, Dậu, Sửu mà trong trụ có Canh Thân thì gọi là thọ khí lâm quan, tuổi già không tốt. Lại nói: Ất Canh hóa Kim rất cần Hỏa làm quan, nên ưa Bính, Đinh, Tỵ, Ngọ; Giáp Kỷ là phúc; kiêng gặp ngày hoặc giờ có Mậu Quý.

 Bính Tân hóa Thủy: không phải tháng Thân, Tý, Thìn thì không hóa; kế đến tháng Mười cũng hóa. Trong trụ có chữ Đinh thì không hóa, gọi là đố hợp. Phàm người sinh vào Thân, Tý, Thìn mà gặp Quý Hợi thì gọi là thọ khí lâm quan, cũng chủ tuổi già không tốt. Lại nói: Bính Tân hóa Thủy rất cần Thổ làm quan; được Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là có quan; Ất Canh là phúc; kiêng gặp ngày hoặc giờ có Giáp Kỷ.

 Đinh Nhâm hóa Mộc: không phải tháng Hợi, Mão, Mùi thì không hóa; kế đến tháng Giêng cũng hóa. Trong trụ có chữ Bính thì không hóa, gọi là đố hợp. Người sinh vào Hợi, Mão, Mùi mà gặp Giáp Dần thì gọi là thọ khí lâm quan, tuổi già không tốt. Lại nói: Đinh Nhâm hóa Mộc rất cần Canh, Tân, Thân, Dậu làm quan; Bính Tân là phúc; kiêng gặp ngày hoặc giờ có Ất Canh.

 Mậu Quý hóa Hỏa: không phải tháng Dần (?), Ngọ, Tuất thì không hóa; kế đến tháng Tư cũng hóa. Trong trụ có chữ Kỷ (?) thì không hóa, gọi là đố hợp. Phàm người sinh vào Dần, Ngọ, Tuất mà gặp Đinh Tỵ thì là thọ khí lâm quan, tuổi già không tốt. Lại nói: Mậu Quý hóa Hỏa rất cần Nhâm, Quý, Hợi, Tý làm quan; Đinh Nhâm là phúc; kiêng gặp ngày hoặc giờ có Bính Tân.

 Giáp Kỷ hóa Thổ ưa giờ Mậu Thìn, sinh vào "tháng tứ quý" (tháng cuối của mỗi mùa: Thìn, Mùi, Tuất, Sửu, tức tháng Ba, Sáu, Chín, Chạp) thì Thổ ấy thành hình tượng. Trong trụ có sinh có vượng, có khí là bậc trên. Không được gặp Hỏa, gặp Hỏa thì hư; gặp khí Mộc thì bị khắc hỏng. Vì thế ngày Giáp Kỷ sợ giờ Bính, Đinh; các tháng khác thì ưa Bính.

 Ất Canh hóa Kim ưa giờ Canh Thìn, sinh vào tháng Thân, Dậu thì Kim ấy thành hình tượng; ưa Mậu Thổ sinh cho; Giáp Kỷ là phúc; không ưa "tử", "bại" (các giai đoạn suy yếu trong vòng trường sinh: "tử" là chết, "bại" tức mộc dục, lúc còn non yếu dễ hỏng). Cho nên trong tháng này có ngày Ất Canh thì sợ giờ Tý, giờ Dần.

 Bính Tân hóa Thủy ưa giờ Nhâm Thìn, sinh vào tháng Hợi, Tý thì Thủy ấy thành hình tượng; ưa khí chữ Canh sinh cho; Ất Canh là phúc. Cho nên trong tháng này có ngày Bính Tân thì sợ giờ Mão, giờ Tỵ.

 Đinh Nhâm hóa Mộc ưa giờ Giáp Thìn, sinh vào tháng Dần, Mão thì Mộc ấy thành hình tượng; ưa Bính Tân là phúc. Cho nên trong tháng này có ngày Đinh Nhâm thì sợ giờ Ngọ, giờ Thân.

 Mậu Quý hóa Hỏa ưa giờ Bính Thìn, sinh vào tháng Tỵ, Ngọ thì Hỏa ấy thành hình tượng; ưa chữ Giáp sinh cho; Đinh Nhâm là phúc; sợ ngày hoặc giờ có Mão, Dậu. Nếu phạm Mậu, Kỷ thì là Hỏa gặp Thổ, liền bị che lấp mà không sáng.

 Lại nói: Bính Dần với Tân Mão, Bính Thìn với Tân Mão, Canh Thân với Ất Dậu, Canh Tuất với Ất Dậu, Kỷ Hợi với Giáp Tý, Kỷ Sửu (?) với Giáp Tý, Quý Tỵ với Mậu Ngọ, Quý Mùi với Mậu Ngọ, Mậu Tý với Quý Sửu, Mậu Dần với Quý Sửu, Kỷ Dậu với Giáp Tuất, Kỷ Hợi với Giáp Tuất, Ất Tỵ với Canh Thìn, Ất Mão với Canh Thìn, Nhâm Ngọ với Đinh Mùi, Nhâm Thân với Đinh Mùi: các cặp trên đây địa chi liền kề nhau, là cùng một khí, nên là "chính hóa" (hóa đúng, hóa trọn vẹn).

 Có "chuyển giác tiến hóa" (hóa tiến qua góc): trong cặp can hợp, các địa chi nối liền nhau theo chiều thuận qua bốn góc của vòng mười hai chi, như Giáp Thìn gặp Kỷ Tỵ, v.v. Ngày và giờ gặp như vậy thì lập nên công danh không khó.

 Có "chuyển giác thoái hóa" (hóa lùi qua góc): trong cặp can hợp, các địa chi nối liền nhau theo chiều ngược qua bốn góc, như Giáp Ngọ gặp Kỷ Tỵ, v.v. Ngày và giờ gặp như vậy thì công danh hơi muộn, tới chỗ tốt thì phần nhiều bị lùi lại, giảm đi; "tuế vận" (vận của từng năm và vận lớn mười năm) gặp phải thì cũng tàn lụi.

 Có "tọa hạ tự hóa" (tự hóa ngay dưới chỗ ngồi: can của trụ hợp với can có "lộc" ở chính địa chi bên dưới nó; "lộc" là vị trí lâm quan của một can, như Đinh có lộc ở Ngọ), đó là Nhâm Ngọ, Đinh Hợi, Mậu Tý, Giáp Ngọ, Tân Tỵ, Quý Tỵ. Ví dụ: Đinh có lộc ở Ngọ mà Nhâm hợp với Đinh; Nhâm có lộc ở Hợi mà Đinh hợp với Nhâm. Nhâm Ngọ, Đinh Hợi là phúc sâu dày nhất; Mậu Tý thông minh; Tân Tỵ giỏi mưu lược, quyền biến; Giáp Ngọ cũng được hanh thông chút ít; Quý Tỵ quý hiển nhưng có tật mê rượu chè, sắc dục.

 Bảng xem theo hàng ngang từng tháng các hình tượng hóa khí.

 Tiết tháng Giêng (tháng tính từ mốc tiết khí đầu tháng, như tháng Giêng tính từ tiết Lập xuân) | Tiết tháng Hai | Tiết tháng Ba

 Đinh Nhâm hóa Mộc | Đinh Nhâm hóa Mộc | Đinh Nhâm không hóa

 Mậu Quý hóa Hỏa | Mậu Quý hóa Hỏa | Mậu Quý hóa Hỏa

 Ất Canh hóa Kim | Ất Canh hóa Kim | Ất Canh thành hình

 Bính Tân không hóa | Bính Tân có khí Thủy nhưng không hóa | Bính Tân hóa Thủy

 Giáp Kỷ không hóa | Giáp Kỷ không hóa | Giáp Kỷ có vẻ tốt đẹp ẩn kín

 Dần Ngọ Tuất hóa Hỏa | Dần Ngọ Tuất hóa Hỏa | Dần Ngọ Tuất hóa Hỏa

 Hợi Mão Mùi hóa Mộc | Hợi Mão Mùi hóa Mộc | Hợi Mão Mùi hóa Mộc

 Thân Tý Thìn không hóa | Thân Tý Thìn không hóa | Thân Tý Thìn hóa Thủy

 Tỵ Dậu Sửu phá tướng (hình tượng bị phá, không thành) | Tỵ Dậu Sửu hình thể thuần nhất | Tỵ Dậu Sửu thành hình

 Thìn Tuất Sửu Mùi thất địa (mất chỗ đứng, không gặp thời) | Thìn Tuất Sửu Mùi hơi mất thế | Thìn Tuất Sửu Mùi thành ra không có tín (?)

 Tiết tháng Tư | Tiết tháng Năm | Tiết tháng Sáu

 Đinh Nhâm hóa Hỏa | Đinh Nhâm hóa Hỏa | Đinh Nhâm hóa Mộc

 Mậu Quý hóa Hỏa | Mậu Quý phát quý | Mậu Quý không hóa

 Ất Canh có vẻ tốt đẹp của Kim | Ất Canh không có chỗ đứng | Ất Canh không hóa

 Bính Tân hóa Hỏa | Bính Tân ngay ngắn | Bính Tân không hóa

 Giáp Kỷ không có chỗ đứng | Giáp Kỷ không hóa | Giáp Kỷ không hóa

 Dần Ngọ Tuất hóa Hỏa | Dần Ngọ Tuất là Hỏa thật | Dần Ngọ Tuất không hóa

 Hợi Mão Mùi không hóa | Hợi Mão Mùi thất địa | Hợi Mão Mùi không hóa

 Thân Tý Thìn hình thể thuần nhất | Thân Tý Thìn hóa dạng (?) | Thân Tý Thìn không hóa

 Tỵ Dậu Sửu thành khí cụ (thành vật dùng được) | Tỵ Dậu Sửu vất vả | Tỵ Dậu Sửu hóa Kim

 Thìn Tuất Sửu Mùi nghèo thiếu | Thìn Tuất Sửu Mùi thân phận thấp hèn | Thìn Tuất Sửu Mùi hóa Thổ

 Tiết tháng Bảy | Tiết tháng Tám | Tiết tháng Chín

 Đinh Nhâm hóa Mộc | Đinh Nhâm không hóa | Đinh Nhâm hóa Hỏa

 Mậu Quý hóa Thủy | Mậu Quý suy mỏng | Mậu Quý hóa Hỏa

 Ất Canh hóa Kim | Ất Canh vẻ tốt đẹp tăng tiến | Ất Canh không hóa

 Bính Tân vẻ tốt đẹp tăng tiến, được "học đường" (vị trí chủ về học vấn, văn chương) | Bính Tân đi về phía vợ (?) | Bính Tân không hóa

 Giáp Kỷ hóa Thổ | Giáp Kỷ không hóa | Giáp Kỷ hóa (?)

 Dần Ngọ Tuất không hóa | Dần Ngọ Tuất phá nhà | Dần Ngọ Tuất hóa Hỏa

 Hợi Mão Mùi thành hình | Hợi Mão Mùi không có chỗ đứng | Hợi Mão Mùi không hóa

 Thân Tý Thìn đại quý | Thân Tý Thìn thanh cao | Thân Tý Thìn không hóa

 Tỵ Dậu Sửu dũng mãnh về võ | Tỵ Dậu Sửu nhập hóa (đi vào chỗ hóa) | Tỵ Dậu Sửu không hóa

 Thìn Tuất Sửu Mùi cũng quý | Thìn Tuất Sửu Mùi (?) | Thìn Tuất Sửu Mùi ở đúng vị trí

 Tiết tháng Mười | Tiết tháng Mười một | Tiết tháng Chạp

 Đinh Nhâm hóa Mộc | Đinh Nhâm hóa Mộc | Đinh Nhâm không hóa

 Mậu Quý thành Thủy | Mậu Quý hóa Thủy | Mậu Quý hóa Hỏa

 Ất Canh hóa Mộc | Ất Canh hóa Mộc | Ất Canh hóa Kim

 Bính Tân hóa Thủy | Bính Tân hóa ra vẻ tốt đẹp | Bính Tân không hóa

 Giáp Kỷ hóa Mộc | Giáp Kỷ hóa Thổ | Giáp Kỷ hóa Thổ

 Dần Ngọ Tuất không hóa | Dần Ngọ Tuất không hóa | Dần Ngọ Tuất không hóa

 Hợi Mão Mùi thành gỗ dùng được | Hợi Mão Mùi hóa Mộc | Hợi Mão Mùi không hóa

 Thân Tý Thìn hóa Thủy | Thân Tý Thìn hóa Thủy | Thân Tý Thìn không hóa

 Tỵ Dậu Sửu hình tượng bị phá | Tỵ Dậu Sửu hóa Kim | Tỵ Dậu Sửu không hóa

 Thìn Tuất Sửu Mùi không hóa | Thìn Tuất Sửu Mùi không hóa | Thìn Tuất Sửu Mùi hóa Thổ

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video