Thiên 3 — Quyển 3 – Bồ-tát gọi là Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Thanh văn, Bích-chi Phật

 Kinh Phật Thuyết Quảng Bác Nghiêm Tịnh Bất Thoái Chuyển Luân (Kinh Phật nói về bánh xe chánh pháp không bao giờ lui sụt, rộng lớn, trang nghiêm và thanh tịnh), quyển thứ ba.

 Sa-môn (người xuất gia tu hành) Trí Nghiêm ở Lương Châu, đời Tống (nhà Lưu Tống thời Nam triều), dịch.

 Lại nữa, A-nan (Ānanda, vị đệ tử thường theo hầu bên Phật), vì sao Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý mà đến) nói Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người tu hạnh giác ngộ, nguyện cứu giúp mọi loài để cùng thành Phật; ma-ha-tát: bậc đại sĩ, chỉ vị Bồ-tát lớn) cũng gọi là Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai trong bốn quả vị của hàng Thanh văn, nghĩa là "một lần trở lại": chỉ còn sinh lại cõi người một lần nữa rồi chứng quả cao nhất)?

 A-nan nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát theo học trí tuệ của Phật, hiểu rõ rằng bồ-đề (sự giác ngộ trọn vẹn) không do duyên (các điều kiện) mà sinh ra. Vì muốn có thứ trí không dựa vào duyên nào, nên vị ấy cầu trí tuệ của Phật. Vị ấy dùng nhiều nhân duyên (nguyên nhân và điều kiện) để cầu môn thiền (trạng thái tâm lắng đọng, chuyên chú) không có nơi chốn. Vị ấy cầu trí Phật để được pháp đốt cháy phiền não (những trạng thái ô nhiễm làm tâm khổ sở như tham lam, giận dữ, mê muội). Đốt hết các phiền não rồi thì được pháp bình đẳng của Phật. Vị ấy cầu pháp mình chưa được, giống như các đức Phật A-la-ha Tam-miệu-tam-Phật-đà (danh hiệu của Phật: bậc xứng đáng được cúng dường, bậc giác ngộ hoàn toàn và chân chánh).

 Tuy cứu độ chúng sinh nhưng vị ấy không làm lay động chúng sinh; vị ấy cầu cõi chúng sinh không lay động. Có những chúng sinh trí tuệ mỏng manh, buồn rầu khổ não, không hiểu pháp giới (toàn thể mọi sự vật, hiện tượng xét theo bản tính chân thật của chúng). Muốn cho những người ấy an trú trong trí tuệ, nên vị ấy cầu trí Phật. Đối với căn, lực, giác, đạo (các pháp tu dẫn đến giác ngộ: năm căn, năm lực, bảy yếu tố giác ngộ, tám con đường chân chánh), giải thoát và tam-muội (trạng thái tâm định, chuyên nhất vào một chỗ), vị ấy trước tự mình giác ngộ rồi giúp chúng sinh giác ngộ. Vị ấy cầu thứ trí mà Phật dùng, thứ trí có thể đưa đến đạo tràng (nơi Phật ngồi thành đạo).

 Để được trí ấy, vị ấy cầu Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết tất cả). Đó là con mắt không thể nghĩ bàn, không gì ngăn ngại. Phật luôn dùng con mắt này làm lợi ích cho thế gian. Vì cầu con mắt trí tuệ này nên vị ấy cầu thứ trí được dùng, là trí hơn hết trong các trí. Thứ trí này biết rằng tính như như (đúng như thật, không đổi khác) của mọi pháp cũng không thể nắm bắt được. Thứ trí được dùng của trí này khiến tất cả chúng sinh an trú trong đó, tức là trí không bám vào bất cứ pháp nào. Vì việc ấy mà vị ấy đến cõi này.

 Đến rồi, vị ấy thấy cõi chúng sinh là cõi không thể nghĩ bàn. Tìm cõi ấy mà không thấy được cõi ấy. Chúng sinh từ đâu mà sinh? Vị ấy không biết chỗ chúng sinh sinh ra. Từ cõi chúng sinh mà có những tên gọi khác nhau. Khi quán xét pháp giới và cõi chúng sinh thì không thấy những tướng khác nhau ấy. Vị ấy thấy cõi chúng sinh đều nhập cả vào pháp giới. Vị ấy thấy pháp giới là con đường bình đẳng, là con đường Phật pháp, là con đường mà chúng sinh không thể nắm bắt, là con đường trí bình đẳng của chúng sinh. Vị ấy vì cầu thứ trí không gì sánh này. Trí này thanh tịnh, lìa bụi nhơ. Không nắm được trí này, và cũng không thể dùng trí này mà cầu (?). Vị ấy biết trí này là trí không có cái để biết. Bồ-tát ma-ha-tát nhờ trí này mà có chỗ khác biệt (?). Chưa được trí này, vì cầu trí này mà đến cõi này. A-nan, vì việc ấy mà Bồ-tát ma-ha-tát được gọi là Tư-đà-hàm.

 Bấy giờ Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) muốn nói lại nghĩa này nên nói kệ (bài thơ trong kinh Phật) rằng:

 Theo học trí chư Phật, trí ấy không gì cao hơn;

 Vì cầu trí của Phật, nên gọi là Tư-đà-hàm.

 Những nhân duyên đã nói, có thể sinh ra bồ-đề;

 Vì những duyên như thế, cho nên đến cõi này.

 Môn thiền không nơi chốn đã nói, đốt cháy được các phiền não;

 Vì thế mà đến đây, để sinh ra môn thiền ấy.

 Pháp từ trước chưa được, là chỗ hành của Nhất thiết trí (trí biết hết thảy, tức trí của Phật);

 Ta cũng muốn cầu nên, mà đến nơi cõi này.

 Không lay động chúng sinh, pháp giới cũng như vậy;

 Vì để không dời động, cho nên đến cõi này.

 Những chúng sinh khổ não, không sáng suốt, buồn lo;

 Muốn cho những người ấy, trụ trong trí vô lượng của Phật.

 Căn, lực, giác và đạo, giải thoát cùng với thiền;

 Vì tự giác, giác tha (tự mình giác ngộ và giúp người khác giác ngộ), mà cầu trí của Phật.

 Pháp có thể hướng về đạo tràng, là pháp chư Phật xưa đã hành;

 Vì cầu pháp ấy nên, cho nên đến cõi này.

 Vì cầu trí như thế, là Phật nhãn không thể nghĩ bàn;

 Vì cầu con mắt ấy, mà đến nơi cõi này.

 Chư Phật là thầy dẫn đường cho đời, đã hành phương tiện khéo léo (cách khéo léo tùy hoàn cảnh, tùy người mà dạy dỗ);

 Vì cầu trí như vậy, là trí hơn hết trong các trí.

 Những trí có thể dùng, biết được tính như thật của các pháp;

 Trí ấy không nắm bắt được, sao lại đi cầu các pháp?

 Nguyện cho nhiều chúng sinh, an trụ trong trí vô thượng (cao tột, không gì hơn);

 Cũng muốn cho người khác biết, nên đến nơi cõi này.

 Đến rồi thấy chúng sinh, cõi ấy không thể nghĩ bàn;

 Vì vậy Tư-đà-hàm, đến đây để tìm chúng sinh.

 Vì tìm cõi chúng sinh, mà chúng sinh không thể nắm bắt;

 Vì thế tuy đến tìm, cũng vẫn không thể biết.

 Không biết các chúng sinh, cùng với cõi chúng sinh;

 Nếu biết được cõi này, sẽ biết chỗ khác nhau của chúng sinh.

 Quán xét tất cả pháp, quán rồi không thấy gì;

 An trụ trong tâm định, mà cầu các Phật pháp.

 Nếu có trí trong sạch này, không nhơ, tính thanh tịnh;

 Cũng không nắm được trí này, mà biết được cái cần biết.

 Vì những chúng sinh như thế, có thể đạt được trí này;

 Gọi là Bồ-tát không nương tựa, cho nên đến cõi này.

 A-nan, vì việc ấy, gọi là Tư-đà-hàm.

 Chúng sinh không sáng suốt, phân biệt sai về việc này;

 A-nan, vì việc ấy, gọi là Tư-đà-hàm.

 Chúng sinh siêng tinh tấn (chăm chỉ, không lười biếng), mới biết được việc này;

 Người trí hiểu điều kín nhiệm, với pháp sâu xa thì quyết định không nghi;

 Hiểu được nghĩa như thế, mau sinh được bồ-đề.

 Như vậy, A-nan, Như Lai Đẳng Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chánh, cao tột, tức Phật) dùng sức phương tiện, vì hàng Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chủ yếu nhắm đến sự giải thoát cho riêng mình) mà nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là Tư-đà-hàm.

 Lại nữa, A-nan, vì sao Như Lai nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là A-na-hàm (quả vị thứ ba trong bốn quả vị của hàng Thanh văn, nghĩa là "không trở lại": không còn sinh lại cõi đời có ham muốn này nữa)?

 A-nan nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát đã vượt qua phần hành (sự tu tập từng phần, chưa trọn vẹn), được chỗ hành của Phật, xa lìa tất cả các pháp tạo tác. Vị ấy biết pháp không đến không đi; đối với các pháp không nương tựa, không bám trụ; vì thế không đến cõi này. Vì sao? Vì cũng không thấy tướng đến đi của các pháp. Vị ấy đã vượt qua phàm phu (người thường, chưa giác ngộ), lìa ý tưởng phàm phu, cũng lìa ý tưởng về Phật, vượt qua cả pháp không chỗ trụ. Không có nhân duyên nào khiến vị ấy phải đến. Vì sao? Vì đã đạt được cõi vắng lặng.

 Chư Phật, bậc dẫn dắt thế gian, nói rằng vị ấy không còn đi sinh vào các cõi thiền của phàm phu. Vị ấy lìa các nơi hiểm nạn (những hoàn cảnh khó gặp Phật, khó nghe pháp), dứt hẳn ái dục (lòng ham muốn), không tham đoàn thực (thức ăn vật chất, nắm thành từng miếng mà ăn), lìa hẳn ý tưởng về ăn uống. Vị ấy đạt bồ-đề, chỉ rõ các tà kiến (những cách thấy sai lầm) mà không tham đắm. Vị ấy biết tính của sáu mươi hai kiến (sáu mươi hai quan điểm sai lầm của các học phái ngoài đạo Phật thời ấy) cũng đồng với niết-bàn (sự tịch diệt: dứt hết phiền não và khổ đau, không còn sinh tử), lìa ý tưởng về các cái (năm thứ che lấp tâm: tham dục, giận dữ, mê mờ uể oải, xao động hối hận, nghi ngờ).

 Vị ấy lìa mọi lỗi lầm trong các pháp, thanh tịnh không nhơ. Vị ấy chế ngự kiêu mạn, nhổ mũi tên vô minh (sự mê muội, không thấy chân lý). Vị ấy đã giết được ái kết (sự trói buộc của lòng ham muốn), không còn ưa thích đắm say. Vị ấy đốt các phiền não, lìa tất cả ý tưởng, nhổ mũi tên sầu não, lìa mạn và đại mạn (các mức độ kiêu ngạo, tự cho mình hơn người). Vị ấy khéo biết mọi âm thanh, đạt được ánh sáng soi tỏ, cưỡi lên Phật thừa (cỗ xe Phật, tức con đường đưa đến thành Phật) không thể nghĩ bàn, được tính chất của Bồ-tát ma-ha-tát. Vị ấy lìa bùn nhơ ái dục, được kho tàng của chư Phật đời trước, kho trí tối thắng không tăng không giảm. Vị ấy được Phật thừa cao nhất trong các cỗ xe của tất cả chúng sinh, lìa ý tưởng có và không, dứt mọi nghi ngờ. Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu những pháp như thế, không đến cõi này nữa, nên gọi là A-na-hàm.

 Lại nữa, A-nan, Bồ-tát ma-ha-tát khiến những chúng sinh có duyên với mình an trụ nơi bồ-đề. An trụ thế nào? Tức là: chúng sinh chính là bồ-đề, bồ-đề chính là chúng sinh. Vị ấy có thể giác ngộ ý tưởng về chúng sinh. Vì sao? Vì đã hiểu rõ tính không (bản chất trống rỗng, không có tự thể cố định của mọi sự). Vì biết cõi chúng sinh là cõi không thể nghĩ bàn, nên có thể giác ngộ ý tưởng này. Vị ấy biết cõi chúng sinh chính là cõi hư không. Cõi hư không vì là không nên xa lìa cõi chúng sinh. Cõi hư không lìa tính hư không, không có chỗ dừng trụ. Cõi hư không và tính hư không đều là không.

 Dùng pháp như thế, vị ấy khiến các chúng sinh hồi hướng (hướng về, dồn mọi công đức để hướng tới) bồ-đề. Vì sao? Vì biết chúng sinh là cõi hư không, cõi chúng sinh đều nhập vào cõi hư không. Vì sao? Vì tính chúng sinh và tính các pháp đều nhập vào nhau. Vì sao? Vì đều không thể nắm bắt. Vì không thể nắm bắt nên không đến cõi này, vì thế được xếp vào hạng mà gọi là A-na-hàm (?). Trong tất cả các pháp không có tướng con số, hạng bậc; chư Phật đã vượt qua tướng con số, hạng bậc. A-nan, vì việc ấy mà Bồ-tát ma-ha-tát gọi là A-na-hàm.

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên nói kệ rằng:

 Đã lìa, không trở lại, không còn tu phần hành;

 Vì đã lìa phần hành, nên gọi là A-na-hàm.

 Khéo biết tướng đến đi, không nương tất cả pháp;

 Không tìm được chút chỗ nào để có thể đến cõi này.

 Chư Phật, thầy dẫn đường cho đời, đã nói về thiền của phàm phu;

 Không còn đi sinh vào đó, nên gọi là A-na-hàm.

 Các pháp không có tướng đến, tướng đi cũng không thể nắm bắt;

 Đạt được chỗ không tướng đến đi, nên gọi là A-na-hàm.

 Người ấy không còn hướng về ba đường ác (ba cảnh giới khổ: địa ngục, ngạ quỷ tức quỷ đói, và súc sinh);

 Đã đạt các Phật pháp, nên gọi là A-na-hàm.

 Dứt hẳn tất cả ham muốn, không tham đoàn thực;

 Đã đạt con đường bồ-đề, nên gọi là A-na-hàm.

 Những chỗ chấp kiến đã nói, cả thảy có sáu mươi hai;

 Không còn trụ vào chỗ chấp kiến, nên gọi là A-na-hàm.

 Các pháp không có tướng và tính, đã lìa tướng và tính;

 Vì biết rõ đúng như thật, nên không còn đến cõi này.

 Nói niết-bàn vắng lặng, đốt cháy được các phiền não;

 Có thể xa lìa các tướng, nên không đến cõi này.

 Đã dứt các nơi hiểm nạn, xa lìa được bụi nhơ;

 Đến niết-bàn an ổn, nên gọi là A-na-hàm.

 Đã hàng phục ác ma (ma vương, kẻ chuyên quấy phá người tu) cùng những kẻ theo hầu nó;

 Không bị chúng lay động, nên gọi là A-na-hàm.

 Đã nhổ mũi tên vô minh, cũng giết các ái kết;

 Đã thấy rõ lòng ưa thích đắm say, nên gọi là A-na-hàm.

 Đốt cháy được các phiền não, cũng lìa các ý tưởng về sự hiện hữu;

 Chắc chắn được quả nhiệm mầu thù thắng, nên gọi là A-na-hàm.

 Đã nhổ mũi tên sầu não, trừ bỏ các kiêu mạn;

 Khéo biết tướng của năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác; thọ là cảm giác; tưởng là sự nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành là ý muốn và các hoạt động của tâm; thức là sự phân biệt, nhận biết), nên gọi là A-na-hàm.

 Đã đạt các ánh sáng soi tỏ, là Phật thừa không thể nghĩ bàn;

 Xa lìa bùn nhơ ái dục, nên gọi là A-na-hàm.

 Đã được kho trí tuệ lớn, là kho tàng của chư Phật đời trước;

 Hơn hết trong các kho, nên gọi là A-na-hàm.

 Đã an trụ nơi Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường cứu độ mọi loài cùng thành Phật) vô thượng của chư Phật;

 Dứt hẳn các tâm nghi ngờ, nên gọi là A-na-hàm.

 Những chúng sinh có duyên, đều khiến an trụ nơi bồ-đề;

 Vì để họ trụ nơi bồ-đề, mà không đến cõi này.

 Biết được các cõi không, cõi chúng sinh khó nghĩ bàn;

 Đã lìa ý tưởng như thế, nên gọi là A-na-hàm.

 Biết được cõi chúng sinh cùng pháp giới đều là không;

 Không nắm bắt được chúng sinh nào, nên gọi là A-na-hàm.

 Tâm không còn tìm cầu, chấp giữ các tướng hiện hữu;

 Đã đến chỗ không tướng, nên gọi là A-na-hàm.

 A-nan, vì việc ấy, nên gọi là A-na-hàm;

 Dùng pháp không chỗ trụ, mà an trụ trong Phật pháp.

 Vì thế, A-nan, Như Lai Đẳng Chánh Giác dùng sức phương tiện, vì hàng Thanh văn mà nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là A-na-hàm.

 Lại nữa, A-nan, vì sao Như Lai nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt hết phiền não, không còn sinh tử; tên này được dịch nghĩa là "Ứng", tức "xứng đáng", "nên"; đoạn dưới đây dựa vào nghĩa "nên làm" ấy mà giảng)?

 A-nan nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát lìa các phần hành, nên hành hạnh của Phật, cứu vớt mọi hạnh của chúng sinh, phá các phiền não. Vị ấy nên vì chúng sinh bị phiền não làm khổ mà cởi dây trói phiền não cho họ, nhưng không thấy có chúng sinh, cũng không thấy có dây trói phiền não. Nên làm việc ấy, gọi là A-la-hán. Vị ấy bỏ chỗ có sở đắc (chấp rằng có cái gì đó để đạt được), trụ nơi không sở đắc, biết tất cả là không; cái không ấy cũng là không; thông suốt vô tướng (không có hình tướng). Vì lìa các tướng nên lìa tất cả ý tưởng. Vị ấy biết ý tưởng về chúng sinh là thứ có lỗi lầm. Vị ấy bỏ được sự không hiểu biết, thông suốt pháp không có tâm, hiểu rõ pháp không, nên đạt bồ-đề, nên sinh ra bồ-đề không thể nghĩ bàn của Phật. Vì việc ấy gọi là A-la-hán.

 Vị ấy nên tuyên nói pháp như chư Phật ba đời (quá khứ, hiện tại, tương lai) đã nói, đang nói, sẽ nói. Pháp được nói đều vắng lặng, không có hý luận (lời bàn suông, phân biệt vô ích), thanh tịnh không nhơ. Thông suốt việc ấy nên gọi là A-la-hán. Vị ấy nên khiến chúng sinh an trụ nơi bồ-đề, biết rằng tất cả các pháp và bồ-đề đều là không có gì, không thể nắm lấy. Vị ấy nên tu lòng từ (lòng thương, mong cho người được vui) của Phật, không chấp vào lòng từ đối với chúng sinh. Dùng lòng từ như thế hướng khắp mọi chúng sinh mà không thấy có chúng sinh. Vì đã đạt lòng từ không thấy có chúng sinh nên gọi là A-la-hán.

 Vị ấy nên nói các pháp làm lợi ích chúng sinh, mà không khởi ý tưởng đây là pháp, kia là phi pháp. Đối với các pháp, vị ấy nên luôn đi đầu; đó gọi là A-la-hán. Vị ấy nên vì chúng sinh nói căn, lực, giác, đạo, mà đối với các pháp ấy không nhiễm không chấp, nên gọi là A-la-hán. Vị ấy nên khiến chúng sinh biết bồ-đề thanh tịnh, khiến họ khởi lên bồ-đề như thế, nên gọi là A-la-hán. Vị ấy nên không tham đắm lợi dưỡng (lợi lộc, những thứ được cúng dường) mà chúng sinh trong thế gian dâng cho; nên vì chúng sinh nói pháp không tham đắm lợi dưỡng. Vì nói pháp ấy nên gọi là A-la-hán.

 Vị ấy nên đi đến các thế giới của chư Phật, nên thấy chư Phật như Phật thấy Phật. Thấy thế giới Phật như vậy rồi, nên phát tâm cầu những thế giới như thế, tức là: thế giới không thể nghĩ bàn, thế giới không thể đo lường, thế giới vô đẳng đẳng (không gì sánh bằng), thế giới vô biên, thế giới không hý luận, thế giới không thể nói, thế giới không, thế giới vô tướng, thế giới vô tác (không có tạo tác), thế giới bất thoái chuyển (không lui sụt), thế giới không có phụ nữ, thế giới lìa dâm dục, thế giới không phiền não, thế giới có tài biện luận không ngăn ngại của Phật, thế giới Bồ-tát, thế giới không chướng ngại, thế giới không nhiễm, thế giới hàng phục ma, thế giới không có kẻ thù oán, thế giới không có niết-bàn rốt ráo (?). Những thế giới này là cao nhất trong tất cả thế giới. Vị ấy nên cầu những thế giới như thế, nên gọi là A-la-hán.

 Những pháp chưa sinh, vị ấy nên làm cho sinh khởi, nên gọi là A-la-hán. Đối với ham muốn không nhiễm, đối với điều đáng giận không sinh giận, nên gọi là A-la-hán. Đối với trí vô thượng về diệt và tập (trí biết về sự chấm dứt khổ và nguyên nhân gây ra khổ), mau thông suốt, nên gọi là A-la-hán. Vì là A-la-hán nên gọi là bồ-đề; vì là bồ-đề nên gọi là A-la-hán. Bồ-đề không lay động, vì cõi chúng sinh không lay động. Vị ấy nên khiến trăm nghìn vạn ức chúng sinh an trụ trên con đường bồ-đề; vì an trụ trên con đường bồ-đề nên gọi là A-la-hán.

 Tất cả chúng sinh và bồ-đề đều từ chỗ không phân biệt mà sinh. Vị ấy nên dùng pháp bình đẳng này dạy các chúng sinh. Pháp bình đẳng này, trong tất cả các pháp, không gì sánh bằng. Bồ-đề bình đẳng này từ chỗ không phân biệt mà sinh. Vị ấy nên biết pháp như thế; biết rồi vì chúng sinh mà nói, không thêm không bớt. Vì thành tựu pháp không thêm không bớt nên gọi là A-la-hán. Vị ấy nên nói pháp lìa âm thanh như thế, nên gọi là A-la-hán.

 Vị ấy nên cởi bỏ những chấp trước như sau của nhiều chúng sinh, tức là: chấp rằng chúng sinh không thể nắm bắt; chấp đoạn, thường về chúng sinh (cho rằng chết là mất hẳn, hoặc cho rằng có cái thường còn mãi); chấp thân kiến của chúng sinh (cho thân này là cái tôi thật); chấp rằng không thể vượt qua; chấp thấy các pháp không sinh không diệt, vô vi (không do tạo tác mà thành), vô tác; chấp không phá bỏ sắc; chấp không phá bỏ thọ, tưởng, thức, hành; chấp lìa pháp phàm phu; chấp lập nên Phật pháp; chấp ý tưởng về quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của hàng Thanh văn, nghĩa là "vào dòng": bước vào dòng của bậc thánh); chấp ý tưởng về quả Tư-đà-hàm; chấp ý tưởng về quả A-na-hàm; chấp ý tưởng về quả A-la-hán; chấp ý tưởng về quả Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy); chấp ý tưởng về Như Lai Đẳng Chánh Giác; chấp ý tưởng về tâm bồ-đề (tâm phát nguyện cầu giác ngộ);

 chấp làm bố thí vì bồ-đề; chấp giữ giới vì bồ-đề; chấp giữ ý tưởng về sân giận mà tu nhẫn nhục; chấp giữ ý tưởng về biếng nhác mà tu tinh tấn; chấp giữ ý tưởng về tâm tán loạn mà sinh thiền định; chấp giữ ý tưởng về trí tuệ xấu mà tu trí tuệ; chấp vào những người thân yêu như cha mẹ, vợ con, con trai con gái, bà con, anh em, chị em; chấp muốn gặp những người thân yêu thương nhớ; chấp ưa chuyện trò; chấp hai cách thấy phân ra pháp phiền não và pháp xuất yếu (pháp giúp thoát ra khỏi sinh tử); chấp tham lợi dưỡng; chấp thấy có tại gia và xuất gia; chấp thấy có pháp thấp hèn, pháp cao quý; chấp lìa pháp phàm phu; chấp bám vào Phật pháp; chấp thấy có pháp dưới, pháp trên; chấp các phương tiện để đầy đủ các tướng tốt; chấp ý tưởng sinh vào thế giới của Phật. Vị ấy nên trừ những chấp trước như thế của chúng sinh, nên gọi là A-la-hán.

 Vị ấy cũng không phân biệt: chúng sinh này thuộc pháp niết-bàn, chúng sinh kia không thuộc pháp niết-bàn; chúng sinh này sinh ra được pháp, chúng sinh kia không sinh ra được pháp; chúng sinh này hành bồ-đề, chúng sinh kia không hành được bồ-đề; chúng sinh này giữ giới, chúng sinh kia phá giới; chúng sinh này nhiều phúc, chúng sinh kia ít phúc. Không khởi lên hai cách thấy đối nghịch như thế, gọi là A-la-hán.

 Vị ấy cũng không phân biệt: chúng sinh này là phúc điền (ruộng phúc: người xứng đáng được cúng dường, cúng dường cho họ như gieo hạt vào ruộng tốt sẽ được phúc), chúng sinh kia không phải phúc điền; chúng sinh này tinh tấn, chúng sinh kia không tinh tấn; chúng sinh này tầm thường thấp kém, chúng sinh kia trí tuệ sáng suốt; đây là nữ, đây là nam, đây không phải nam cũng không phải nữ; đây là pháp, đây là phi pháp. Không khởi lên hai cách thấy đối nghịch như thế, gọi là A-la-hán.

 Vị ấy cũng không phân biệt: chúng sinh này lui sụt trên đường bồ-đề, chúng sinh kia không lui sụt trên đường bồ-đề; chúng sinh này được tự tại (làm chủ, không bị ràng buộc) nơi bồ-đề, chúng sinh kia không được tự tại nơi bồ-đề; chúng sinh này gần bồ-đề, chúng sinh kia xa bồ-đề; hoặc phát tâm như vầy: "Ta sẽ được bồ-đề, vào vô dư niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân xác và phiền não)". Nói tóm lại, vì trừ được mọi chấp trước của chúng sinh nên gọi là A-la-hán. A-nan, A-la-hán trừ chấp trước của chúng sinh như vậy rồi, cũng vì chúng sinh mà nói tính chân thật của chúng sinh. Vì nói pháp như thế nên Bồ-tát ma-ha-tát gọi là A-la-hán.

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên nói kệ rằng:

 Đã bỏ được tất cả những phần hành đã có;

 Vì bỏ được phần hành, nên gọi là A-la-hán.

 Dứt được các phiền não, cùng dây trói của chúng sinh đau khổ;

 Đều khiến được giải thoát, nên gọi là A-la-hán.

 Xa lìa chỗ có sở đắc, trụ nơi pháp không sở đắc;

 Biết tất cả pháp là không, nên gọi là A-la-hán.

 Đã hiểu được tính không, cũng thông suốt vô tướng;

 Xa lìa tất cả tướng, nên gọi là A-la-hán.

 Nên hành hạnh tối thắng, là hạnh chư Phật đã làm;

 Cứu thoát các chúng sinh khỏi chốn hiểm nạn lớn của sinh tử.

 Đã lìa tất cả tướng, biết lỗi của ý tưởng về chúng sinh;

 Vì bỏ được các ý tưởng, nên gọi là A-la-hán.

 Bỏ các ý tưởng không hiểu biết, thông suốt pháp không có tâm;

 Vì đã biết pháp không, nên gọi là A-la-hán.

 Nên đạt được bồ-đề không thể nghĩ bàn của chư Phật;

 Nên siêng năng tinh tấn, nên gọi là A-la-hán.

 Nên tuyên nói các pháp thanh tịnh, không hý luận;

 Khiến chúng sinh an trụ nơi đạo, nên gọi là A-la-hán.

 Nên dùng lòng từ hướng khắp, khiến chúng sinh được an vui;

 Mà không thấy có chúng sinh, nên gọi là A-la-hán.

 Nên tuyên nói các pháp, bậc nhất trong đại chúng;

 Không có ý tưởng pháp hay phi pháp, nên gọi là A-la-hán.

 Nên vì các chúng sinh, nói căn, lực, giác, đạo;

 Không nhiễm, không chấp vào pháp ấy, nên gọi là A-la-hán.

 Nên khiến chúng sinh khác giác ngộ được pháp thanh tịnh;

 Cũng sinh được bồ-đề, nên gọi là A-la-hán.

 Nên không sinh tham đắm những lợi dưỡng của thế gian;

 Vì không tham lợi dưỡng, nên gọi là A-la-hán.

 Nên đi đến các thế giới vi diệu, trang nghiêm thanh tịnh của chư Phật;

 Là nơi chư Phật ở, vì chúng sinh mà nói pháp.

 Nên phát tâm như thế, cầu cõi trang nghiêm thanh tịnh ấy;

 Vì nên cầu cõi ấy, nên gọi là A-la-hán.

 Đối với ham muốn không chút nhiễm, chỗ đáng giận không sinh giận;

 Biết bồ-đề bình đẳng, nên gọi là A-la-hán.

 Đã nhờ trí về diệt và tập mà thông suốt tướng tịch diệt (vắng lặng, dứt hết mọi khổ);

 Vì con đường bồ-đề, nên gọi là A-la-hán.

 Trong các cõi chúng sinh, không làm lay động chúng sinh;

 Khiến nhiều ức chúng sinh đều an trụ trên con đường bồ-đề.

 Chúng sinh và bồ-đề đều từ chỗ không phân biệt mà sinh;

 Biết được sự bình đẳng này, nên gọi là A-la-hán.

 Trong mọi sự bình đẳng của các pháp, sự bình đẳng này là cao nhất;

 Sự bình đẳng này cùng bồ-đề đều từ chỗ không phân biệt mà sinh.

 Biết rồi vì người khác mà nói, không thêm cũng không bớt;

 Cũng từ pháp này mà sinh, nên gọi là A-la-hán.

 Nên vì những chúng sinh ấy, nói pháp không có âm thanh;

 Giải thoát nhiều chúng sinh, mà không có ai bị lay động.

 Chấp chúng sinh không thể nắm bắt, cùng hai bên cực đoan đoạn và thường;

 Vì trừ các tà kiến, khiến họ thoát khỏi mọi khổ.

 Chấp các pháp có sinh diệt, hoặc chấp tướng vô vi, vô tác;

 Các chúng sinh khổ não dựa vào tướng mà phân biệt.

 Chấp không phá bỏ sắc, đối với thọ cũng như vậy;

 Tưởng, hành cùng với thức, khiến họ lìa những chấp trước ấy.

 Đối với pháp phàm phu này mà thấy có sự dời đổi;

 Trụ hay không trụ nơi Phật pháp, đều khiến được giải thoát.

 Trụ vào ý tưởng về các quả vị, ý tưởng về Duyên giác (tức Bích-chi Phật) cũng vậy;

 Vì chúng sinh mà nói pháp, khiến lìa chấp ý tưởng về Phật.

 Chấp vào tâm bồ-đề, chấp vào bố thí cũng vậy;

 Người chấp vào giữ giới, nhẫn nhục, thì vì họ nói pháp không chấp.

 Giữ ý tưởng về biếng nhác, rồi phân biệt mà tu tinh tấn;

 Tâm định và ý tưởng tán loạn, trí tuệ xấu và trí tuệ nhiệm mầu;

 Không phân biệt những pháp ấy, biết không có các tướng khác nhau;

 Nên nói như vậy, đó gọi là A-la-hán.

 Chấp chặt vào ý tưởng về cái tôi, hàng Thanh văn phân biệt nhiều;

 Vì để trừ phân biệt, nên vì họ mà nói pháp.

 Cha mẹ cùng vợ con, vì không có trí tuệ nên tham đắm;

 Con đường này không phải bồ-đề, mà là đường đi của sinh tử.

 "Đây là anh em ta, là chị em ta", tâm yêu thương nhớ nhung;

 Trừ được sự tham ái chấp trước ấy, nên gọi là A-la-hán.

 Cố ý nói năng khéo léo, khiến người sinh lòng vui mừng hăng hái;

 Khởi ý muốn được gặp lại những người thân quen cũ;

 Nếu khi được gặp nhau, thì cứ thế sinh ra yêu thương đắm đuối;

 Vì không có trí, vì điên đảo (thấy ngược với sự thật), nên bị ma sai khiến, không tự chủ được.

 Xa lìa các lợi dưỡng, biết lỗi hại của lợi dưỡng;

 Nên vì các chúng sinh mà nói lỗi của lợi dưỡng.

 "Đây là pháp phiền não, đây là pháp xuất yếu";

 Không chấp vào hai cách thấy này, nên gọi là A-la-hán.

 Tham đắm nơi lợi dưỡng mà không tự cởi ra được;

 Trừ được chấp trước ấy cho họ, nên gọi là A-la-hán.

 "Đây là pháp tại gia, đây là pháp xuất gia";

 Kẻ phàm phu thấp kém khởi lên phân biệt, nên vì họ cởi chấp ấy.

 Trong tất cả các pháp, mà thấy có thấp hèn, cao quý;

 Chấp rằng người này là pháp khí, người kia không phải pháp khí (người có hay không có khả năng tiếp nhận chánh pháp), nên cởi chấp trước như thế.

 Xa lìa pháp phàm phu mà bám vào Phật pháp;

 Nên vì họ mà nói pháp, lìa chấp được hay không được.

 Lớn nhỏ, những pháp không bền chắc, những điều như thế rất nhiều;

 Nên vì chúng sinh mà cởi những chấp có tướng như thế.

 Sinh ra các tướng tốt (những nét đẹp đặc biệt trên thân Phật), những việc ấy cũng rất nhiều;

 Chỉ có người đã điều phục nhu hòa mới trừ được chấp vào ý tưởng ấy.

 Đối với các thế giới nhiệm mầu của chư Phật, khởi lên việc tu tâm thanh tịnh;

 Chấp vào ý tưởng về thế giới ấy, nên vì họ mà trừ bỏ.

 Niết-bàn hay không phải niết-bàn, sinh ra được hay không sinh ra được;

 "Người này hành đạo bồ-đề, người này không cầu bồ-đề";

 Giới xấu và giới tốt, có phúc và không có phúc;

 Các chúng sinh ngu hay trí, mà tạo ra đủ loại tướng.

 Những chúng sinh như thế, phần nhiều có đủ loại ý tưởng;

 Vì để trừ những ý tưởng ấy, nên vì họ mà nói pháp.

 "Đây là ruộng phúc tốt, đây không phải ruộng phúc tốt";

 Phân biệt pháp ngu, pháp trí, những việc ấy cũng rất nhiều.

 Chấp giữ ý tưởng về nữ, cũng lại phân biệt về nam;

 "Đây là thánh, đây không phải thánh", phân biệt mà khởi hai cách thấy đối nghịch.

 Chúng sinh tâm không có trí tuệ, khởi lên hai cách thấy ấy;

 Người chấp vào hai cách thấy ấy, nên vì họ mà trừ dứt.

 Lui sụt hay không lui sụt, được thọ ký hay không được thọ ký (được Phật báo trước là sẽ thành Phật hay không);

 "Người này gần bồ-đề, người này không gần bồ-đề";

 "Đã đạt được bồ-đề, rốt ráo vào bát-niết-bàn (nhập niết-bàn hoàn toàn)";

 Hành theo những tướng như thế, rồi phân biệt về niết-bàn.

 Chỉ có người điều phục nhu hòa, trừ được những ý tưởng ấy của chúng sinh;

 Đó gọi là A-la-hán, cũng gọi là người trừ ý tưởng.

 Đây là pháp của Bồ-tát, được gọi tên là A-la-hán;

 Nếu thấy được duyên gốc này, sẽ biết đó là A-la-hán.

 Như vậy, A-nan, Như Lai Đẳng Chánh Giác dùng sức phương tiện, vì hàng Thanh văn mà nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là A-la-hán.

 Lại nữa, A-nan, vì sao Như Lai nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là Thanh văn (ở đây giảng theo nghĩa từng chữ của tên gọi: "thanh" là tiếng, "văn" là nghe, tức dùng tiếng pháp khiến chúng sinh được nghe)?

 A-nan nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát dùng tiếng Phật pháp, tiếng pháp không thể nghĩ bàn, tiếng pháp bồ-đề vắng lặng, tiếng pháp không hý luận, tiếng pháp không nhơ thanh tịnh, khiến vô lượng vô biên chúng sinh nhiều không đếm xuể được nghe, nên gọi là Thanh văn. Lại dùng tiếng pháp nói rằng niết-bàn là pháp không gì sánh, là pháp an vui; dùng tiếng pháp về niệm xứ (bốn phép quán: quán thân, quán cảm giác, quán tâm, quán các pháp), chánh cần (bốn sự siêng năng chân chánh: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, làm lớn điều thiện đã có), thần túc (bốn nền tảng để có năng lực siêu việt: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), căn, lực, giác, đạo, khiến nhiều chúng sinh mau chóng siêng năng tìm cầu, nên gọi là Thanh văn.

 Vị ấy nói thân này là không, là thứ không bền chắc, không có cái gì bền chắc cả; phàm phu ngu hèn tham đắm thân này, nên vị ấy cất tiếng giảng giải cho họ. Lại nói những gì nhãn nhập (con mắt; "nhập" là sáu cửa giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) thấy được đều là hư dối; nên sinh Phật nhãn và pháp nhãn (con mắt thấy rõ chân lý) không thể nghĩ bàn; nhờ con mắt ấy, cất tiếng khiến nhiều chúng sinh không còn ngu mê. Lại cất tiếng nói các pháp có tướng không sinh, nên gọi là Thanh văn.

 Lại nói âm thanh giống như tiếng vang, không nên đối với âm thanh mà sinh nhiễm chấp; không có người nghe, cũng không có người nói. Đối với mùi hương không sinh ý tưởng ngửi, không có người ngửi hương. Như người trong mộng ngửi nhiều mùi hương, thật ra không có hương cũng không có người ngửi, chỉ vì điên đảo mà khởi lên ý tưởng ngửi hương. Mùi hương ấy giống như việc trong mộng, không thể tin, cũng không bền chắc. Cất tiếng nói pháp ấy, nên gọi là Thanh văn.

 Lại nói thiệt nhập (cái lưỡi) giống như một khúc thịt, không thể biết vị. Khúc thịt ấy giống như đám bọt nước, thật ra không có gì. Ý tưởng về vị như thế không thể nghĩ bàn. Cõi vị không có tâm, lìa các pháp thuộc về tâm, không nên sinh tâm; phải biết tâm là tướng không dừng trụ. Cất tiếng nói pháp như thế khiến chúng sinh được nghe, nên gọi là Thanh văn. Lại đối với pháp ấy thấy rõ ràng ngay trước mắt, thấy thế nào thì cất tiếng tuyên nói như thế. Lại nói thân này là không, không có tướng tính; vì không có tướng nên không sinh, cũng không có gì được sinh. Vì nhiều chúng sinh mà cất tiếng nói pháp bồ-đề ấy, nên gọi là Thanh văn. Lại nói ý nhập (cái tâm ý) là không, không có gì, cũng không có tự tính, giống như ảo ảnh, không sinh không diệt. Cất tiếng nói pháp ấy, nên gọi là Thanh văn.

 Lại nói pháp thí (bố thí bằng chánh pháp, tức đem chân lý giảng dạy cho người) là không thể nghĩ bàn; pháp ấy có thể đạt được bồ-đề. Bồ-đề không thể nghĩ bàn, pháp thí cũng không thể nghĩ bàn, có thể sinh ra pháp bồ-đề không thể nghĩ bàn. Vì sao? Vì hạt giống thế nào thì quả cũng thế ấy. Trong đây không có quả, chỉ vì dùng lời nói nên nói là có quả. Lại nói tài thí (bố thí bằng của cải) là thấp kém, pháp thí là cao nhất; trừ bỏ tâm keo kiệt, không phân biệt gì, không sinh ý tưởng mình đang bố thí. Giống như nhà ảo thuật, đối với những thứ mình làm ảo hóa ra thì không phân biệt gì. Như vậy, dùng tâm không phân biệt mà bố thí thì có thể sinh ra bồ-đề. Cất tiếng nói pháp ấy, nên gọi là Thanh văn.

 Tiếng này lìa mọi lời nói, dứt các phiền não, vượt mọi ngôn từ, lìa các nhiễm chấp. Dùng âm thanh này vì các chúng sinh mà tuyên nói Phật pháp. Vì sao? Vì âm thanh này cao nhất trong mọi âm thanh; dùng âm thanh này để tuyên nói Phật pháp. Tiếng này không thể phá hoại, cũng không nương tựa vào đâu, từ chỗ không hai không khác mà sinh ra; sinh ra thế nào thì nói Phật pháp không hai không khác như thế. Vì thế, A-nan, Bồ-tát ma-ha-tát dùng tiếng pháp như thế khiến chúng sinh được nghe, nên gọi là Thanh văn.

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên nói kệ rằng:

 Dùng tiếng Phật pháp cao nhất, không thể nghĩ bàn;

 Khiến nhiều chúng sinh được nghe, nên Bồ-tát gọi là Thanh văn.

 Có thể vì nhiều chúng sinh, nói bồ-đề tịch diệt;

 Thanh tịnh, không hý luận, nên gọi là Thanh văn.

 Tuyên nói niềm vui niết-bàn, niềm vui ấy không gì sánh;

 Cũng nói tướng tịch diệt, nên gọi là Thanh văn.

 Nói niệm xứ, chánh cần, căn, lực cùng giác, đạo;

 Vì để mau sinh ra những pháp ấy, nên gọi là Thanh văn.

 Tuyên nói thân này là không, không có gì bền chắc;

 Vì những kẻ phàm phu thấp kém, mà bày rõ tướng của thân này.

 Lại nói về nhãn nhập, những gì thấy được đều hư dối;

 Các chúng sinh không có trí, đối với đó mà sinh nhiễm đắm mê lầm.

 Nên sinh ra Phật nhãn, con mắt bình đẳng khó nghĩ bàn;

 Trong pháp không sinh, cũng không sinh mê lầm chấp trước.

 Như âm thanh giống tiếng vang, hiểu về tai cũng như vậy;

 Trong đây không có người nghe, cũng không có người nói.

 Vì không có nghe và nói, nên không nên sinh nhiễm chấp;

 Tuyên bày cho các chúng sinh, nên gọi là Thanh văn.

 Như người ở trong mộng, ngửi đủ loại mùi hương;

 Chỉ do điên đảo mà khởi lên, thật ra không có gì.

 Nên biết cái mũi như vậy, không thể ngửi được mùi hương kia;

 Vì những chúng sinh điên đảo, Bồ-tát tuyên nói điều này.

 Nói cái lưỡi là không, chỉ là khúc thịt không biết vị;

 Nếu thịt mà biết được vị, thì khi tay chạm vào cũng phải biết.

 Tuyên nói ý tưởng như thế, ý tưởng về vị có nhiều lỗi hại;

 Nên biết cõi vị này là không thể nghĩ bàn.

 Bồ-tát không nương tựa, thấy được rõ ràng ngay trước mắt;

 Tuyên nói pháp thấy ngay trước mắt, nên gọi là Thanh văn.

 Tuyên nói thân như thế, là không, không có tướng tính;

 Vì là không, không có tướng tính, nên không sinh, không có gì được sinh.

 Bồ-đề cũng như vậy, không sinh, không có gì được sinh;

 Vì nhiều chúng sinh mà nói, nên gọi là Thanh văn.

 Nói tướng tính của ý nhập, thật ra không có gì;

 Nói pháp không có gì, nên gọi là Thanh văn.

 Tuyên nói pháp bố thí, pháp thí khó nghĩ bàn;

 Sự bố thí ấy có thể sinh ra bồ-đề vô thượng của Phật.

 Tài thí là thấp kém, pháp thí là cao nhất;

 Trừ được tâm keo kiệt tham lam, đi đến được quả bồ-đề.

 Tiếng lìa mọi lời nói, tiếng dứt các phiền não;

 Tiếng lìa các nhiễm chấp, tiếng không nhơ thanh tịnh;

 Tiếng nhiệm mầu cao nhất, tính của tiếng ấy vắng lặng.

 Dùng tiếng vắng lặng này, nói Phật pháp khó nghĩ bàn.

 Tiếng này không thể phá hoại, cũng không nương tựa vào đâu;

 Nói pháp không hai không khác, nên gọi là Thanh văn.

 Dùng âm thanh như thế, tuyên nói lời chư Phật đã nói;

 Theo âm thanh mà nói, mà cầu con đường bồ-đề.

 Luôn vì người khác tuyên nói thế giới Phật trang nghiêm thanh tịnh;

 Là nơi an trụ của chư Phật, bậc thầy của đời, đạo vô thượng.

 Nói tam thiên giới (tam thiên đại thiên thế giới: một vùng vũ trụ rộng lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ) này an trụ như hư không;

 Các chúng sinh như hư không, đều cùng một tướng niết-bàn.

 Bốn mươi bốn điều đã nói (?), khiến chúng sinh có những sai khác;

 Thảy đều như hư không, không thể nghĩ, không phân biệt.

 Cõi này cũng như vậy, chớ sinh ý tưởng bền chắc;

 Trong đây không có sinh tử, không có phiền não nào để diệt.

 Trong sự sinh không có pháp nào sinh, cũng không có chúng sinh;

 Vì tất cả đều vắng lặng, nên không thấy có ai sinh ra.

 Luôn vì chúng sinh mà nói, ngày đêm không dứt;

 Mà không sinh ý nghĩ: "Ta đang vì chúng sinh mà nói".

 Thanh văn biết như vậy, cũng vì chúng sinh mà nói;

 Vì không có người nghe mà vẫn nghe được, nên gọi là Thanh văn.

 Tâm ý mạnh mẽ dũng mãnh, tuyên nói pháp cao nhất;

 Nếu biết được pháp ấy, cũng biết tính như thật của các pháp.

 Thanh văn nói như thế, không nhiễm, không hữu lậu (còn rỉ chảy phiền não, còn bị cuốn trong sinh tử);

 Cũng vì nhiều chúng sinh, nói pháp không nhiễm chấp.

 Nếu biết cõi không nhiễm, thanh tịnh, không hý luận;

 Thì trong các Phật pháp, muốn quán xét cũng không thấy được.

 Pháp chư Phật đã nói, ở xa thì không thể thấy;

 Ở gần cũng không có ai có thể thấy được.

 Thanh văn nói pháp ấy, khiến nhiều chúng sinh tin theo;

 An trụ trong pháp ấy, nên gọi là Thanh văn.

 A-nan, vì việc ấy, ta nói đó là Thanh văn;

 Nên biết Thanh văn ấy, chính là Bồ-tát không nương tựa.

 Vì thế, A-nan, Như Lai Đẳng Chánh Giác dùng sức phương tiện, vì hàng Thanh văn mà nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là Thanh văn.

 Lại nữa, A-nan, vì sao Như Lai nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là Bích-chi Phật?

 A-nan nên biết: Bồ-tát ma-ha-tát đối với tất cả các pháp đều thấy rõ ràng ngay trước mắt. Vì thấy rõ ràng ngay trước mắt nên biết được pháp của bậc thánh, mà đối với các pháp không thêm không bớt. Giác ngộ rằng tất cả các pháp không thêm không bớt, thấy rõ ràng ngay trước mắt, nên gọi là Bích-chi Phật. Vị ấy giác biết tất cả các pháp không thể nghĩ bàn, giác biết tất cả chúng sinh đều đồng như niết-bàn, không thể nắm bắt, không sinh không diệt. Vì không sinh không diệt nên đó chính là thật tế (bờ mé chân thật, tức bản tính rốt ráo của mọi sự). Vị ấy soi tỏ bờ mé niết-bàn, bờ mé chúng sinh, bờ mé không có gì của tất cả các pháp, bờ mé của tên gọi, bờ mé không thể nói. Vị ấy không nương vào lời nói, vì điều ấy không thể dùng lời nói mà nói. Vì sao? Vì lời nói là không, không được tự tại; lời nói không thể biết bờ mé chúng sinh và bờ mé các pháp. Thấy rõ ràng ngay trước mắt, giác biết bờ mé ấy, nên gọi là Bích-chi Phật.

 Vị ấy thấy rõ sắc ấm (nhóm sắc: phần thân xác, vật chất trong năm ấm). Vì dùng lời nói nên gọi là sắc ấm, nhưng sắc ấm này không có lời nói, vì nó lìa lời nói; chỉ dùng lời nói mà gọi là sắc ấm. Trong đây không có ngã và ngã sở (cái tôi và cái của tôi). Vì sao? Vì lời nói và người nói, cả hai đều là không, không được tự tại, không sinh không diệt. Lời nói không có hiểu biết, sao có thể nói: "Đây là sắc ấm"? Đối với thọ, tưởng, hành, thức cũng nên thấy rõ ràng ngay trước mắt như vậy. Vị ấy thấy rõ thức ấm. Vì dùng lời nói nên gọi là thức ấm, nhưng thức ấm này không có lời nói, vì nó lìa lời nói; chỉ dùng lời nói mà gọi là thức ấm. Trong đây không có ngã và ngã sở. Vì sao? Vì lời nói và người nói, cả hai đều là không, không được tự tại, không sinh không diệt. Lời nói không có hiểu biết, sao có thể nói: "Đây là thức ấm"?

 Đối với các duyên của lời nói về năm ấm này mà thấy rõ ràng ngay trước mắt, nên gọi là Bích-chi Phật. Vì sao? Vì các duyên của lời nói về các ấm ấy, những duyên ấy thật ra là không duyên, chẳng phải duyên nào có thể biết được (?). A-nan, Bồ-tát ma-ha-tát ấy gọi là Bích-chi Phật.

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên nói kệ rằng:

 Thấy rõ tất cả các pháp, biết pháp của bậc thánh cũng như vậy;

 Không tranh cãi, không thể phá hoại, rốt ráo không có tướng.

 Thấy rõ tất cả các pháp, tướng tính của chúng tự là không;

 Nếu biết tướng của tự tính, thì rốt ráo không có gì.

 Đã đạt được sự thấy rõ này, không khác gì với các pháp kia;

 Đó gọi là bậc Chánh giác (giác ngộ chân chánh), là Bích-chi Phật khó nghĩ bàn.

 Chúng sinh như niết-bàn, chỗ bắt đầu không thể nắm bắt;

 Không có bờ đầu, bờ cuối, đó gọi là thật tế.

 Chúng sinh như niết-bàn, rốt ráo không có sinh;

 Nếu pháp nào không có sinh, thì gọi là niết-bàn.

 Chúng sinh như niết-bàn, cũng có các chiếu dụng (công năng soi chiếu, hoạt động hiểu biết);

 Chiếu dụng không có cái tôi, nên gọi là niết-bàn.

 Chúng sinh như niết-bàn, được đặt cho đủ loại tên gọi;

 Không sinh cũng không diệt, chỉ vì dùng lời nói mà nói.

 Tính của lời nói là không, lời nói không biết gì cả;

 Vì không biết gì cả, nên chúng sinh là niết-bàn.

 Lời nói không được tự tại, không có cái tôi, không có tâm;

 Vì lời nói không có tự tính, nên rốt ráo không có gì.

 Lời nói không nương vào bờ mé nào, cũng không có chỗ dừng trụ;

 Cái mà lời nói nói đến, là bờ mé chúng sinh khó nghĩ bàn.

 Bờ mé chúng sinh là niết-bàn, là thật tế không thể nghĩ bàn;

 An ổn, không hý luận, là chỗ quy y (nương tựa) cao nhất.

 Giống như bờ mé của tia chớp, đó chính là bờ mé chúng sinh;

 Không có duyên, không có nơi chốn, là thật tế không thể nghĩ bàn.

 Bờ mé của tất cả các pháp, không có các tên gọi;

 Vì dùng tên gọi mà gọi, nên bờ mé ấy không thể nắm bắt.

 Thật tế không thể gọi tên, cũng không có ai biết được;

 Bờ mé chúng sinh không có cái tôi, nên biết bờ mé ấy là không.

 Lời nói không nương vào bờ mé, lời nói không có gì để tuyên bày;

 Nếu hiểu rõ được điều này, thì không có bờ mé chúng sinh.

 Lời nói không tự tại, là không; lời nói không biết các bờ mé;

 Cái mà lời nói nói đến, là bờ mé chúng sinh khó nghĩ bàn.

 Những bờ mé như thế, tự nhiên giác biết được;

 Đó gọi là bậc Chánh giác, là Bích-chi Phật khó nghĩ bàn.

 Thấy rõ sắc ấm, vì dùng tên gọi mà nói;

 Ấm này không có lời nói, vì luôn lìa lời nói.

 Xa lìa cái được biết, cái được biết gọi là sự chấp tính có thọ mạng (?);

 Biết được cái được biết ấy, mà không có chỗ dừng trụ.

 Cái được gọi là sắc ấm, sắc ấm không có cái tôi;

 Lời nói không tự tại, là không, rốt ráo không sinh không diệt.

 Tính của lời nói được nói ra, rốt ráo không có gì;

 Vì không có gì, nên có thể nói tên sắc ấm.

 Thọ, tưởng cũng như vậy, hành, thức cũng như thế;

 Vì không có lời nói, mà nói tên năm ấm này.

 Ấm này không thể nói, cũng không thể dứt;

 Không sinh cũng không diệt, không có chỗ, cũng chẳng phải vô thường.

 Chẳng phải phiền não, chẳng phải xuất yếu, chẳng phải quả báo, chẳng phải nghiệp (hành động tạo ra quả báo);

 Chẳng phải lấy, cũng chẳng phải bỏ, chẳng phải hý luận, chẳng phải tịch diệt.

 Cũng chẳng phải xa-ma-tha (phép tu "chỉ": dừng tâm, lắng tâm vào một chỗ), chẳng phải tì-bà-xá-na (phép tu "quán": quán chiếu để thấy rõ bản chất thật của sự vật);

 Chẳng phải ham nhiều, chẳng phải biết đủ, chẳng phải biếng nhác, chẳng phải tinh tấn;

 Chẳng phải trạo, cũng chẳng phải hối (trạo: tâm xao động không yên; hối: ăn năn day dứt), cũng không có thêm bớt.

 Không nắm được pháp nào được sinh ra, mà có thể lấy làm giới;

 Không tu tập, không phân biệt, mà tuyên nói sự không phân biệt.

 Không sợ hãi, không tranh cãi, không có trói buộc, cũng không có cởi mở;

 Dùng điều này đi vào lời nói, nhưng lời nói không có chỗ nào để vào.

 Lời nói và các pháp, dùng chỗ không lời nói mà nói;

 Tự mình đạt được sự thấy rõ, nói pháp không bao giờ cùng tận.

 Nương vào tam-muội như thế, không chấp vào các lời nói;

 Có trí thấy rõ này, biết lời nói là bình đẳng.

 Như lời nói về các pháp, dùng chỗ không lời nói mà nói;

 Đã đạt được sự thấy rõ này, không còn chạy theo người khác.

 Đó gọi là bậc Chánh giác, là Bích-chi Phật khó nghĩ bàn.

 Lại nữa, A-nan, Bồ-tát ma-ha-tát thấy rõ rằng vô minh và hành không có ý tưởng sinh (vô minh và hành là hai khâu đầu trong mười hai nhân duyên, tức chuỗi mười hai khâu nối nhau tạo thành vòng sinh tử; vô minh là sự mê muội gốc rễ, hành là những hành động tạo nghiệp do mê muội). Vị ấy biết tự tính của thức (tâm thức đi đầu thai), biết tự tính của danh sắc (thân và tâm vừa hình thành: danh là phần tinh thần, sắc là phần vật chất), biết tự tính của lục nhập (sáu giác quan), biết tự tính của xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng), biết tự tính của thọ (cảm giác), biết tự tính của ái (lòng ham muốn), biết tự tính của thủ (sự níu giữ, chiếm lấy), biết tự tính của hữu (sự hiện hữu, tức nghiệp lực dẫn đến đời sau), biết tự tính của sinh, biết tự tính của lão tử (già và chết). Đối với các pháp ấy đều biết rõ ràng ngay trước mắt, nên gọi là Bích-chi Phật.

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên nói kệ rằng:

 Thấy rõ vô minh, rốt ráo không thể sinh;

 Giống như bóng trong nước, trước sau không có gì.

 Thấy rõ tất cả các pháp, mà không có tướng lay động;

 Nếu thấy các pháp như vậy, cho nên gọi là minh (sự sáng suốt, trái với vô minh).

 Tính của minh như hư không, tất cả các pháp đều như thế;

 Nếu được sự thấy rõ này, thì gọi là Bích-chi Phật.

 Như nói về thân hành (những hành động tạo nghiệp bằng thân) này, nó không ở bên trong;

 Cũng không ở bên ngoài, thân hành này không sinh.

 Thân hành như cây chuối (thân cây chuối bóc từng lớp mà không có lõi), rốt ráo không bền chắc;

 Không sinh cũng không diệt, tính của nó như hư không.

 Các vị Bồ-tát không sợ hãi, nếu được sự thấy rõ này;

 Đó gọi là bậc Chánh giác, là Bích-chi Phật khó nghĩ bàn.

 Biết rõ tất cả các pháp, tính của chúng luôn như ảo ảnh;

 Cũng tin hiểu sâu xa tính không có gì của thức.

 Quán xét thức như thế, chỗ hoạt động của nó là hư dối;

 Vì có hiểu biết này, nên biết được tính của thức là không.

 Đã biết trí chẳng phải là biết, ở mọi chỗ đều không nhiễm;

 Nếu biết các pháp như thế, thì thức cũng như ảo ảnh.

 Như nói về các danh sắc, không có cảm nhận, không thể nói;

 Mà biết tướng tính của chúng, rốt ráo không có gì.

 Có thể nói tính của các nhập, mà không có tướng chấp lấy;

 Có thể biết các nhập như thế, vì đây là tính không.

 Tính của xúc không đâu không có, trụ trong các nhập;

 Khi quán xét xúc này, như ảo ảnh, không có gì.

 Tính của xúc vốn tự là không, chỉ vì phân biệt mà biết được;

 Nhưng các tính của xúc này, chỗ trụ không có phương hướng nơi chốn.

 Nếu thấy rõ được xúc, người trí có thể xa lìa;

 Người có trí tuệ xa lìa xúc, thì gọi là Bích-chi Phật.

 Biết được tướng của thọ là không, thọ cũng không có tự tính;

 Như bọt nước không bền chắc, rốt ráo không có gì.

 Đã dứt tất cả ái, thông suốt pháp không có ái;

 Đã đến chỗ ái hết sạch, thì gọi là Bích-chi Phật.

 Biết thủ không có gì để nắm lấy, cũng biết đó là hư không trống rỗng;

 Không sinh, không có gì, như ảo ảnh dòng nước lúc trời nắng nóng.

 Những ý tưởng về sự hiện hữu từ trước, và ý tưởng về sự sinh vốn có;

 Nếu biết tính của những ý tưởng ấy, rốt ráo không có gì,

 Thì đã lìa tất cả sự già, không còn phải chịu chết nữa;

 Và ở bất cứ nơi nào, cũng không còn phải nhận thân nữa.

 Đã đạt được sự thấy rõ này, mà không có chỗ nương tựa;

 Dùng tên gọi Bích-chi Phật, để tuyên nói về các vị Bồ-tát.

 Như vậy, A-nan, Như Lai Đẳng Chánh Giác dùng sức phương tiện, vì hàng Thanh văn mà nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là Bích-chi Phật. Như vậy, A-nan, chư Phật Như Lai nói Bồ-tát ma-ha-tát gọi là Kiên tín (người căn tính chậm, nhờ lòng tin vững chắc mà tu tiến), Kiên pháp (người căn tính lanh lợi, nhờ hiểu pháp vững chắc mà tu tiến), Bát nhân (bậc thứ tám, tức người đang tiến tới quả Tu-đà-hoàn), Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Thanh văn, Bích-chi Phật.

 Bấy giờ tôn giả (bậc đáng tôn kính) A-nan liền nói kệ rằng:

 Bậc thầy dẫn đường cho đời, tự tại, điều không thể nói mà vẫn nói ra;

 Thắt nút giữa hư không, rồi ngay nơi hư không mà cởi ra (ý nói: đặt ra tên gọi cho cái vốn không có, rồi ngay đó chỉ ra nó vốn không mà gỡ bỏ chấp trước).

 Phật có phương tiện lớn, nói cho người về pháp không chấp trước;

 Đối với pháp không thể nói, mà vẫn phân biệt giảng giải được.

 Kinh Quảng Bác Nghiêm Tịnh Bất Thoái Chuyển Luân, quyển thứ ba.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video