# Kinh Phân Biệt Duyên Khởi Sơ Thắng Pháp Môn (Kinh về pháp môn phân tích lý duyên khởi và chỉ ra chỗ vượt trội của chi đầu tiên trong chuỗi duyên khởi)
Kinh Phân Biệt Duyên Khởi Sơ Thắng Pháp Môn
Đời Đường, Huyền Trang dịch.
Kinh Phân Biệt Duyên Khởi Sơ Thắng Pháp Môn, quyển thượng
Pháp sư Tam Tạng (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) nước Đại Đường là Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.
Tôi nghe như thế này. Một thuở nọ, đức Bạc-già-phạm (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc Thế Tôn, đấng được cả thế gian tôn kính) ở tại thành Thất-la-phiệt (tức thành Xá-vệ, kinh đô nước Kiều-tát-la ở Ấn Độ xưa), trong vườn Cấp Cô Độc thuộc rừng Thệ-đa (khu vườn do trưởng giả Cấp Cô Độc mua của thái tử Thệ-đa để dâng cúng Phật). Bấy giờ có rất đông các vị đại bí-sô (tức tỳ-kheo, người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) cùng họp ngồi trong giảng đường An Thích, bàn qua tán lại như sau:
"Thưa các bậc đại đức, đức Thế Tôn từng dùng vô số cách khác nhau để giảng về lý duyên khởi (giáo lý cho rằng mọi hiện tượng đều nương vào nhiều điều kiện mà sinh ra, không có gì tự có) rất sâu xa gồm mười hai chi. Trong đó, ngay ở chi đầu tiên, Ngài nói vô minh (sự không thấy biết đúng sự thật, mê lầm căn bản) là cái làm duyên (điều kiện để sinh ra cái khác). Vì cớ gì trong tất cả các duyên của phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm làm khổ não như tham, giận, si mê) và của các hành (các hoạt động tạo nghiệp của thân, lời nói, ý nghĩ), lại chỉ nói vô minh là cái làm duyên? Thấy vô minh có điểm gì thù thắng (vượt trội, đặc biệt hơn hẳn)?" Vì lý do ấy mà họ nổi lên tranh luận.
Lúc ấy đức Thế Tôn đang an trú trong thiên trụ (các tầng thiền định thanh tịnh như trạng thái của chư thiên), dùng thiên nhĩ (tai trời: năng lực nghe xa, nghe khắp nhờ thiền định) thanh tịnh vượt hơn tai người mà nghe được việc ấy. Đến chiều tối, Ngài từ chỗ ngồi thiền đứng dậy, đi đến giảng đường An Thích, trước đại chúng trải tòa như thường lệ, ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt ngửa lên hai đùi), dùng giọng trong trẻo êm hay bảo đại chúng: "Vì cớ gì các ông họp trong giảng đường này mà nổi lên tranh luận? Các ông hiện nay họp ở đây là để bàn chuyện gì?"
Bấy giờ đại chúng bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, chúng con họp ở đây, bàn qua tán lại như sau: 'Thưa các bậc đại đức, đức Thế Tôn từng dùng vô số cách khác nhau để giảng về lý duyên khởi rất sâu xa gồm mười hai chi. Trong đó, ngay ở chi đầu tiên, Ngài nói vô minh là cái làm duyên. Vì cớ gì trong tất cả các duyên của phiền não và của các hành, lại chỉ nói vô minh là cái làm duyên? Thấy vô minh có điểm gì thù thắng?' Bạch Thế Tôn, chúng con vì lý do ấy mà nổi lên tranh luận; chúng con hiện nay họp ở đây là để bàn việc này." Nói lời ấy xong.
Bấy giờ đức Thế Tôn bảo đại chúng ấy: "Ta có pháp môn phân biệt duyên khởi sơ thắng như thế này (pháp môn phân tích chỗ vượt trội của chi đầu tiên trong duyên khởi). Các ông hãy lắng nghe kỹ, khéo chú tâm suy nghĩ, Ta sẽ nói cho các ông. Thế nào gọi là pháp môn phân biệt duyên khởi sơ thắng? Đó là: vì có mười một điều thù thắng, nên ở đầu chuỗi duyên khởi, Ta nói vô minh là cái làm duyên. Mười một điều ấy là gì? Đó là:
sở duyên thù thắng (vượt trội về đối tượng mà nó nhắm tới),
hành tướng thù thắng (vượt trội về cách thức vận hành, dáng vẻ hoạt động),
nhân duyên thù thắng (vượt trội về vai trò làm nguyên nhân),
đẳng khởi thù thắng (vượt trội về vai trò khơi dậy, làm cho khởi lên),
chuyển dị thù thắng (vượt trội về các dạng biến đổi khác nhau),
tà hạnh thù thắng (vượt trội về việc gây ra hiểu biết và hành động sai lệch),
tướng trạng thù thắng (vượt trội về đặc tính),
tác nghiệp thù thắng (vượt trội về những việc nó làm ra),
chướng ngại thù thắng (vượt trội về sự ngăn che),
tùy phược thù thắng (vượt trội về sự đeo bám, trói buộc),
đối trị thù thắng (vượt trội về cái dùng để trị nó)."
Bấy giờ trong chúng có một vị bí-sô từ chỗ ngồi đứng dậy, trịch áo bày vai phải (để lộ vai phải, cách tỏ lòng cung kính), chắp tay lễ Phật, bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh sở duyên thù thắng?" Thế Tôn bảo: "Đối tượng của vô minh chính là: tất cả các loại tạp nhiễm (những gì ô nhiễm, dẫn đến khổ và luân hồi), dù là nhân hay quả, có nhiều lỗi lầm tai hại; và tất cả các loại thanh tịnh (những gì trong sạch, dẫn đến giải thoát), dù là nhân hay quả, có nhiều công đức. Đó gọi là vô minh sở duyên thù thắng."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh hành tướng thù thắng?" Thế Tôn bảo: "Vô minh này lấy việc che giấu sự thật, làm hiện ra cái hư dối làm hành tướng. Đó gọi là vô minh hành tướng thù thắng."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh nhân duyên thù thắng?" Thế Tôn bảo: "Vô minh này, đối với khắp tất cả tạp nhiễm phiền não, tạp nhiễm nghiệp, tạp nhiễm sinh, đều có thể làm nhân duyên, làm gốc rễ, làm chỗ nương tựa.
Thế nào là tất cả tạp nhiễm phiền não? Nói gọn có ba loại phiền não bao gồm hết tất cả tạp nhiễm phiền não, đó là: phiền não vô tri (không biết), phiền não do dự (nghi ngờ, lưỡng lự), phiền não điên đảo (thấy sai ngược với sự thật).
Thế nào là tất cả tạp nhiễm nghiệp (nghiệp: hành động có chủ ý, để lại kết quả về sau)? Nói gọn có ba nghiệp phân theo tự tướng (tướng riêng) là nghiệp thân, nghiệp lời nói, nghiệp ý; và ba nghiệp phân theo chướng ngại và đối trị là nghiệp phúc (việc thiện đưa đến quả vui ở cõi người và các tầng trời có dục lạc), nghiệp phi phúc (việc ác đưa đến quả khổ), và nghiệp bất động (nghiệp do tu thiền định, đưa đến tái sinh ở cõi Sắc và cõi Vô sắc, quả báo không bị lay đổi). Những nghiệp ấy bao gồm hết tất cả tạp nhiễm nghiệp.
Thế nào là tất cả tạp nhiễm sinh? Nói gọn có ba: nương vào ba thọ (thọ: cảm giác) là vui, khổ, không khổ không vui, mà khởi ra ba khổ là hoại khổ (khổ vì cái vui bị hư hoại, mất đi), khổ khổ (khổ của chính cảm giác đau khổ) và hành khổ (khổ vì mọi thứ đều biến đổi không ngừng, không tự chủ). Những khổ ấy bao gồm hết tất cả tạp nhiễm sinh.
Vì sao vô minh đối với khắp tất cả tạp nhiễm phiền não, tạp nhiễm nghiệp, tạp nhiễm sinh, đều có thể làm nhân duyên, làm gốc rễ, làm chỗ nương tựa? Đó là vì đối với các đế (chân lý; ở đây chỉ bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) có hai thứ ngu mê, khiến cho tất cả tạp nhiễm phiền não chưa sinh thì sinh, đã sinh thì tăng rộng; khiến cho tất cả tạp nhiễm nghiệp chưa sinh thì sinh, đã sinh thì chất chứa; cũng khiến cho tất cả tạp nhiễm sinh chưa sinh thì sinh, đã sinh thì không thoát ra được (?). Vì thế Ta nói vô minh này đối với khắp tất cả tạp nhiễm phiền não, tạp nhiễm nghiệp, tạp nhiễm sinh, đều có thể làm nhân duyên, làm gốc rễ, làm chỗ nương tựa. Đó gọi là vô minh nhân duyên thù thắng."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh đẳng khởi thù thắng?" Thế Tôn bảo: "Vô minh này, hoặc là ngu mê đối với tự thể đời sau (thân mạng sẽ có ở đời sau), thuộc về khổ đế (chân lý về khổ) trong tương lai; hoặc là ngu mê đối với tự thể đã có ở đời hiện tại, thuộc về khổ đế. Người ngu mê như thế, có duyên khởi năng dẫn – sở dẫn (phần dẫn dắt và phần được dẫn dắt), có duyên khởi năng sinh – sở sinh (phần làm sinh ra và phần được sinh ra). Hai chuỗi duyên khởi này chính là lấy vô minh mê lầm về tự thể vị lai và hiện tại làm duyên đẳng khởi (điều kiện làm cho khởi lên)."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là duyên khởi năng dẫn – sở dẫn?" Thế Tôn bảo: "Thứ nhất: vô minh duyên hành; hành duyên thức (thức: tâm nhận biết; ở đây là thức đi tái sinh); thức duyên danh sắc (danh: phần tinh thần; sắc: phần thân thể vật chất); danh sắc duyên lục xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); lục xứ duyên xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và thức); xúc duyên thọ. Đó gọi là duyên khởi năng dẫn – sở dẫn."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là duyên khởi năng sinh – sở sinh?" Thế Tôn bảo: "Thứ hai: vô minh duyên thọ; thọ duyên ái (khát ái, sự ham muốn đắm đuối); ái duyên thủ (sự bám chấp, nắm giữ chặt); thủ duyên hữu (sự hình thành đời sống mới: nghiệp lực đã chín muồi, sẵn sàng đưa đến đời sau); hữu duyên sinh; sinh duyên lão tử (già và chết). Đó gọi là duyên khởi năng sinh – sở sinh."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là vô minh thứ nhất làm duyên đẳng khởi cho duyên khởi năng dẫn – sở dẫn?" Thế Tôn bảo: "Có một hạng người ngu mê đối với tự thể đời sau, liền khởi lên sự mong cầu đời sau. Do sự mong cầu đời sau sinh ra từ ngu mê ấy, họ thấy đời sau có công đức tốt đẹp.
Nếu ở đời hiện tại họ bám chấp vào các cảnh đáng ưa và không đáng ưa, do phân biệt sai lầm mà tạo hành phi phúc. Vì họ tham đắm của cải vật dụng, hoặc sinh giận ghét đối với kẻ oán thù, và do sự ngu si buông lung đi kèm với những điều ấy, không thể phân định rõ công đức và lỗi lầm, nên tạo ác hạnh này. Đối với những lỗi lầm sẽ có ở đời sau, họ không thể suy nghĩ, không thể hiểu rõ. Vô minh có hành tướng như vậy có thể làm duyên cho hành phi phúc như thế.
Nếu họ thấy đời sau có công đức tốt đẹp, hoặc thấy có sự xuất ly (thoát ra khỏi), thì liền tạo hành phúc hoặc hành bất động. Họ nương vào giáo pháp (lời dạy) hoặc nương vào hối pháp (lời chỉ bảo, răn dạy), khởi lên sự suy xét lựa chọn và tu tập, nên tạo được những hành ấy. Nên biết sự suy xét và tu tập như thế, tuy ở trong tâm thiện, nhưng không phải là như lý tác ý (sự chú tâm suy nghĩ đúng với sự thật), nên vẫn là do sự ngu si về đời sau dẫn dắt; tức là vì bị si mê che lấp nên thấy đời sau có công đức tốt đẹp, và cũng vì bị si mê che lấp nên thấy có sự xuất ly.
Các hành phi phúc, phúc và bất động như thế, được phân theo chướng ngại và đối trị, cùng sinh cùng diệt với sáu thức thân (sáu loại thức: thức của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), có thể gieo đặt các hành vào trong dị thục thức (thức quả báo: thức gốc chứa đựng kết quả chín muồi của nghiệp, làm nền cho cả một đời sống) đang sinh diệt ở hiện tại. Ba loại tập khí (dấu vết, năng lực ngầm do hành động để lại) nhờ phương cách này mà thu giữ chủng tử (hạt giống: năng lực tiềm tàng sẽ sinh ra quả) mới cho đời sau. Do thu giữ chủng tử mới cho đời sau, nên trong đời sẽ sinh, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ thuộc về đời sau ấy lần lượt sinh ra. Những danh sắc v.v... này, ở trong dị thục thức đã có ở hiện tại, mới chỉ khởi lên tính chất nhân, chưa có tính chất quả, vì thế chỉ gọi là duyên khởi sở dẫn (phần được dẫn dắt). Như vậy gọi là vô minh thứ nhất làm duyên đẳng khởi cho duyên khởi năng dẫn – sở dẫn."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là vô minh thứ hai làm duyên đẳng khởi cho duyên khởi năng sinh – sở sinh?" Thế Tôn bảo: "Có một hạng người ngu mê đối với tự thể đã có ở hiện tại. Nhân sáu xúc xứ (sáu cửa tiếp xúc: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) làm duyên mà sinh ra thọ, liền khởi lên sự đắm say mùi vị. Do đắm say mùi vị nên mong cầu loại cảm thọ như thế trong tương lai. Do mong cầu nên khi theo đuổi thì khởi lên thủ.
Do ái khởi lên từ lạc thọ (cảm giác vui) làm duyên, nên phát sinh dục thủ (sự bám chấp vào các dục lạc). Dục thủ là sự tham do phân biệt sai lầm đối với các dục (các đối tượng ham muốn của giác quan). Lấy cái này làm đầu, làm cái đi trước, liền có tất cả phiền não của cõi Dục (cõi có ham muốn dục lạc, gồm địa ngục, quỷ đói, súc sinh, loài người và các tầng trời thấp).
Nếu lại lấy khổ thọ (cảm giác khổ) làm duyên mà sinh ra vô hữu ái (lòng ham muốn sự không còn hiện hữu, muốn mình tiêu mất hẳn), đi cùng với sự chán lìa, do phi lý tác ý (sự chú tâm suy nghĩ trái với sự thật) dẫn dắt, gắn liền với sự chán lìa; nương vào ái này, dùng phương cách không đúng, khi cầu sự không hiện hữu thì liền khởi lên ác kiến (cái thấy sai lầm) về xuất ly, ác kiến về định kỳ (?) (cho rằng có một thời hạn nhất định để tiêu mất), và các ác kiến làm chỗ nương cho hai thứ ấy. Vì nghĩa này nên gọi là ái duyên thủ.
Nếu lấy chính thủ ấy làm chỗ nương, chưa lìa tham dục mà mạng chung, thì những kiến chấp ấy cùng tất cả phiền não cõi Dục được gọi là thủ có ái cõi Dục làm duyên. Nếu đã lìa tham dục, hoặc đã lìa tham cõi Sắc, thì ái cõi Sắc (cõi của các vị trời có thân vi tế, đã lìa dục lạc, sống trong thiền định) hoặc ái cõi Vô sắc (cõi chỉ có tâm thức, không có thân vật chất) liền có chỗ để sinh. Khi phiền não cõi Sắc hoặc cõi Vô sắc vận hành nơi họ, thì khởi lên thủ cõi Sắc, thủ cõi Vô sắc. Do đó các phiền não cõi Sắc, cõi Vô sắc cùng các kiến chấp ấy được gọi là thủ có ái cõi Sắc làm duyên và thủ có ái cõi Vô sắc làm duyên.
Họ do thủ có ái làm duyên như thế, nên thức quả dị thục đã được các loại hành từ trước huân tập (xông ướp, in dấu vào), gọi là có thủ. Họ do thủ ấy thu giữ, các chủng tử của hành v.v... đã tích tập từ trước, nếu ở chỗ nào các ái chưa đoạn thì ngay ở chỗ ấy công năng hiện ra, có thể sinh đời sau. Vì các hành v.v... ấy có thể làm cho có đời sẽ sinh, có thể khiến đời sống sắp sinh đi vào hiện tại, nên gọi là hữu. Do sức của thủ mà các hành v.v... thành hữu; lấy đó làm duyên, từ đây mạng chung thì những gì đã được dẫn phát từ trước lần lượt sinh khởi. Vì nghĩa này nên gọi là hữu duyên sinh. Sinh ra rồi, các thời kỳ trước biến đổi gọi là già; đến lúc cuối cùng mạng hết gọi là chết. Vì thế gọi là sinh duyên lão tử. Như vậy gọi là vô minh thứ hai làm duyên đẳng khởi cho duyên khởi năng sinh – sở sinh."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vì cớ gì không nói ái và thủ, hai chi của duyên khởi năng sinh, cũng làm duyên cho hành?"
Thế Tôn bảo: "Vì phạm vi hoạt động của ái và thủ đều có giới hạn trong cõi của chính nó. Vì sao vậy? Ái và thủ của cõi Dục mà làm duyên đẳng khởi cho các hành bất động thuộc cõi Sắc hoặc cõi Vô sắc thì không hợp lý, vì đó không phải là đối tượng của chúng. Như đã nói về ái và thủ cõi Dục đối với hành bất động; thì ái và thủ cõi Sắc đối với các hành bất động cõi Vô sắc; ái và thủ cõi Vô sắc đối với hành cõi Dục hoặc hành cõi Sắc; và ái và thủ cõi Sắc đối với hành cõi Dục, nên biết cũng như vậy."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vì cớ gì ái và thủ cõi Dục không làm duyên cho hành phi phúc và hành phúc?" Thế Tôn bảo: "Do sức mạnh vượt trội của những cảnh đáng ưa và không đáng ưa hiện ra trước mắt mà sinh ái dục, khởi bất thiện căn (các gốc rễ bất thiện: tham, giận, si), tạo hành phi phúc. Tất cả đều do đối với nhân và quả, trong hành phi phúc, không biết lỗi lầm tai hại. Họ do ý lạc (ý muốn, động cơ bên trong) có lỗi, hoặc do gia hạnh (việc làm thực hiện ra ngoài) có lỗi, mà khởi hành phi phúc. Lỗi lầm về ý muốn và việc làm như thế chỉ lấy vô minh làm duyên mạnh nhất, chứ không phải ái đối với cảnh và bất thiện căn.
Nếu do ái dục mà tạo các hành phúc, thì họ nương vào lòng tin mới tạo hành ấy, vì đối với cái chết và sự sinh đã khởi lòng tin chắc chắn. Ái và thủ ấy do bị lòng tin chế phục, nên Ta xếp vào loại hữu phú vô ký (trạng thái không thiện không ác, nhưng còn bị phiền não che lấp). Pháp nào thuộc hữu phú vô ký của cõi Dục thì không có năng lực mạnh để phát khởi các hành. Vì đối với nhân quả và trong hành phúc không biết sự xuất ly, chỉ cầu được sinh vào chỗ đáng ưa mà tạo hành phúc ấy, nên hành phúc này cũng chỉ lấy vô minh làm duyên mạnh nhất."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vì cớ gì ái và thủ cõi Sắc không làm duyên cho hành bất động cõi Sắc?" Thế Tôn bảo: "Những người chưa lìa tham cõi Dục thì ái cõi Sắc v.v... chưa có chỗ để sinh; nếu không có chỗ để sinh thì không có khả năng, vì thế không phải là duyên cho hành bất động cõi Sắc. Như đã nói ái và thủ cõi Sắc đối với các hành bất động cõi Sắc, thì ái và thủ cõi Vô sắc đối với các hành bất động cõi Vô sắc, nên biết cũng như vậy.
Họ đối với cái thân có lỗi lầm ở cõi Sắc hoặc cõi Vô sắc, khởi lên tác ý (sự chú tâm hướng đến), tưởng và kiến cho rằng có công đức; hoặc nương vào giáo pháp, hoặc nương vào hối pháp, phát khởi phi lý tác ý như thế, có thể làm duyên cho hành bất động của cõi ấy. Phi lý tác ý khởi lên như vậy là do vô minh dẫn dắt. Vô minh như vậy, có phi lý tác ý do nó khởi ra cùng với kết quả làm bạn đồng hành, có thể làm duyên cho hành bất động của cõi ấy. Vì thế nên biết hành bất động ấy cũng chỉ lấy vô minh làm duyên mạnh nhất.
Lại có một hạng người nương vào vô hữu ái mà tạo các hành phúc hoặc hành bất động. Họ do vô hữu ái như thế, đã thấy các cõi hữu (các đời sống trong luân hồi) có nhiều lỗi lầm tai hại, há còn mong cầu các cõi hữu trong tương lai? Nhưng đối với sự không hiện hữu thì họ không biết đúng như thật. Do không biết nên không được con đường đối trị chân thật đối với các cõi hữu. Lại do không biết nên đối với cái không phải là đối trị lại tưởng là đối trị, mà tạo các hành phúc hoặc hành bất động. Theo lẽ ấy, các hành như thế nên biết chỉ lấy vô minh làm duyên, chứ không phải ái và thủ làm duyên cho các hành."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, mọi hành đều đi kèm cùng có với sáu thức thân, cùng sinh cùng diệt; vì cớ gì lại nói hành là duyên của thức?" Thế Tôn bảo: "Vì sáu thức thân đi kèm cùng có, cùng sinh cùng diệt với các hành phúc, phi phúc và bất động, nên gieo đặt các hành vào trong dị thục thức, huân tập chủng tử, dẫn phát dị thục thức mới ở đời khác. Theo lẽ ấy nên nói hành là duyên của thức."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vì cớ gì chủng tử của các chi danh sắc, lục xứ, xúc, thọ được dẫn phát cùng một lúc trong dị thục thức, mà lại nói có thứ tự trước sau?" Thế Tôn bảo: "Vì trong tương lai chúng sinh khởi theo thứ tự trước sau, nên nói như vậy."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vì cớ gì danh sắc, lục xứ, xúc, thọ được nói là tướng của thân sẽ sinh ra trong tương lai?" Thế Tôn bảo: "Vì chúng vừa là chỗ nương của nhân và của sự thụ hưởng, vừa chính là bản thân nhân và sự thụ hưởng."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu chỉ có danh sinh ra mà hoàn toàn không có sắc, thì có lỗi gì?" Thế Tôn bảo: "Nếu trong một đời chỉ có danh mà không nương vào sắc để tồn tại, thì việc nối tiếp nhau sinh khởi là không hợp lý."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu chỉ có sắc sinh ra mà hoàn toàn không có danh, thì có lỗi gì?" Thế Tôn bảo: "Nếu chỉ có sắc mà không có danh nắm giữ, duy trì, thì sắc ấy sẽ tan rã, không thể lớn lên."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu chỉ nói thức duyên lục xứ, thì có lỗi gì?" Thế Tôn bảo: "Lúc mới thọ sinh, sáu xứ chưa đầy đủ, chỉ có thân căn (giác quan xúc chạm) và ý căn (giác quan của tâm ý) vận hành; như vậy thì lẽ ra không có được (lục xứ). Vì danh sắc lấy hai căn này làm thể, có ngay từ ban đầu, rồi dần dần lớn lên, làm duyên cho sáu xứ đầy đủ về sau, nên nói danh sắc là duyên của lục xứ."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu sáu xứ đã đầy đủ thì thân sinh ra đã hoàn tất, vì cớ gì còn nói thêm xúc và thọ?" Thế Tôn bảo: "Nếu nơi thân sinh ra sáu xứ đã đầy đủ, thì tuy chỗ nương của sự thụ hưởng đã hoàn tất, nhưng chưa được gọi là sự thụ hưởng hoàn tất. Phải nhờ có nhân (tức xúc) và có thọ, mới được gọi là sự thụ hưởng hoàn tất. Vì thế nên biết: phải có chỗ nương của sự thụ hưởng hoàn tất, và bản thân nhân cùng sự thụ hưởng hoàn tất, mới được gọi là thân sinh ra hoàn tất."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, như đã nói vô minh làm duyên sinh ái, lại nói thọ là duyên của ái. Nếu chỉ có vô minh làm duyên cho ái mà không do thọ, thì có lỗi gì?" Thế Tôn bảo: "Ái có ba loại (ái đối với dục lạc, ái đối với sự hiện hữu, ái đối với sự không hiện hữu), lẽ ra cả ba phải cùng khởi một lúc. Vì ái tùy thuộc vào thọ làm duyên, nên không khởi cùng một lúc. Theo lẽ này, không phải chỉ có vô minh làm duyên cho ái."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu vậy thì ái này chỉ lấy thọ làm duyên, có lỗi gì?" Thế Tôn bảo: "Như thế thì lẽ ra mọi thọ đều là duyên của ái. Nhưng lại có thọ không phải là duyên của ái; thọ ấy có thể làm duyên để đoạn diệt các ái. Vì thế không phải chỉ có thọ làm duyên cho ái."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu chỉ nói ái làm duyên cho hữu, không do thủ, thì có lỗi gì?" Thế Tôn bảo: "Mong cầu gọi là ái. Đối với các đường ác hiểm (các cõi khổ như địa ngục, quỷ đói, súc sinh) thì không ai mong cầu. Nhưng do đã tạo hành phi phúc, tuy cầu đường thiện mà quả trái ngược lại sinh ra; khi quả ấy sinh, há lại do ái làm duyên? Chỉ nên lấy thủ làm duyên cho nó. Lại như người có vô hữu ái như đã nói, mong cầu sự không hiện hữu; khi cầu sự không hiện hữu, do tạo hành phúc, hành bất động nên quả trái ngược lại sinh ra. Khi quả ấy sinh, há lại do ái làm duyên? Chỉ nên nói thủ làm duyên cho nó. Theo lẽ này, không phải chỉ dùng ái làm duyên cho hữu."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu thủ duyên hữu, hữu duyên sinh, vì cớ gì không nói thủ và hữu là tập đế (chân lý về nguyên nhân sinh ra khổ)?" Thế Tôn bảo: "Vì ái có thể làm ra bốn việc. Một là, ái này đối với tự thân, cảnh giới và cảm thọ, có thể làm việc trói buộc bằng sự tham đắm mùi vị. Hai là, ái này có thể làm việc phát khởi các thủ. Ba là, ái này có thể làm việc khiến các hành v.v... đã được dẫn từ trước trở thành hữu. Bốn là, ái này có thể làm việc nối tiếp tái sinh sau khi chết. Vì nhân duyên ấy, nên chỉ nói ái là tập đế."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu sinh, lão tử lấy danh sắc, lục xứ, xúc, thọ làm tướng, thì vì cớ gì đối với thân sinh ra này lại nêu tên sinh, già, chết?" Thế Tôn bảo: "Để chỉ rõ tướng của thân sinh ra như thế có ba loại khổ, thành ra tính chất khổ."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, sinh nói lên khổ gì?" Thế Tôn bảo: "Sinh nói lên hành khổ." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, già nói lên khổ gì?" Thế Tôn bảo: "Già nói lên hoại khổ." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, chết nói lên khổ gì?" Thế Tôn bảo: "Chết nói lên khổ khổ."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, bốn tướng thân sinh như thế, do sinh, già, chết mà có gì khác biệt?" Thế Tôn bảo: "Chính bốn tướng thân sinh này, sinh ra theo thứ tự, sinh ra thuộc về cái gì, và sinh ra như thế nào, nên biết đó gọi là tướng sinh của thân sinh."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là tướng sinh theo thứ tự của thân sinh?" Thế Tôn bảo: "Ban đầu có sự sinh do gieo xuống (lúc thọ thai); liền sau đó có sự sinh dần dần lớn lên (trong thai); liền sau đó có sự sinh ra khỏi thai; liền sau đó có sự sinh lớn dần lên; khi đã trưởng thành thì có sự sinh như có thể thụ hưởng, nói năng v.v... Loại như thế gọi là sinh theo thứ tự."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, sinh này thuộc về ai?" Thế Tôn bảo: "Đó là sự sinh của uẩn (năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc – thân thể, thọ – cảm giác, tưởng – nhận diện, hành – các tác ý, thức – sự nhận biết), giới (mười tám yếu tố: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức) và xứ (mười hai yếu tố: sáu giác quan và sáu đối tượng), hoàn toàn không có cái 'tôi'. Vì sao vậy? Vì các uẩn v.v... dần dần lớn lên, nên tính chất của chúng là vô thường; chính pháp vô thường có tướng sinh này."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, sinh như thế nào?" Thế Tôn bảo: "Do sức của mạng căn (sức sống duy trì thọ mạng) mà có sự tồn tại tạm thời; vì là pháp có giới hạn, nên tính chất là vô thường; chính pháp vô thường sinh ra như thế. Chính bốn tướng thân sinh này, theo các thời kỳ mà biến đổi, nên biết có thể gây ra năm loại suy tổn, gọi là già."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là năm loại suy tổn?" Thế Tôn bảo: "Một là râu tóc suy tổn, vì màu râu tóc phai hỏng. Hai là thân tướng suy tổn, vì hình sắc, da dẻ, sức lực đều suy giảm. Ba là hoạt động suy tổn: nói ra thì hơi thở dồn lên, thở càng gấp, thân run rẩy; đứng thì còng lưng, vì lưng eo đều không còn sức; ngồi thì cúi gập, vì thân yếu ớt; đi phải chống gậy, vì thân suy nhược; mọi suy nghĩ, trí hiểu biết đều chậm lụt, vì trí nhớ lú lẫn. Bốn là thụ hưởng suy tổn: đối với vật dụng hiện có, khả năng thụ hưởng kém đi; đối với các đồ vui chơi, đều không thể thụ hưởng được nữa; đối với cảnh giới mà các giác quan hoạt động, không thể hoạt động nhanh nhạy sáng suốt, hoặc không hoạt động được. Năm là mạng căn suy tổn: tuổi thọ sắp hết, gần kề cái chết; gặp chút duyên gây chết là không chịu nổi.
Chính trong bốn tướng thân sinh này, lại có sáu loại tướng khác nhau của sự chết: một là chết hoàn toàn; hai là chết chưa hoàn toàn; ba là chết theo tự tướng (tướng riêng của sự chết); bốn là tướng khác biệt của phần chết chưa hoàn toàn; năm là tướng khác biệt của phần chết hoàn toàn; sáu là chết đúng thời và chết không đúng thời (chết yểu). Nên biết trong đây, chết theo tự tướng là: thức rời khỏi thân, là tướng khác biệt của việc sắc tướng tiêu mất. Như vậy gọi là trong tướng thân sinh, các tướng danh sắc v.v... do sinh, già, chết mà có khác biệt."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, trong duyên khởi nói ba loại ái, tất cả đều là duyên của thân sinh; vì cớ gì nhiều chỗ phần lớn chỉ nói thân sinh ở cõi Dục?" Thế Tôn bảo: "Vì tướng thân sinh cõi Dục thô nhất, dễ thấy rõ, và vì nó không phải là giải thoát vĩnh viễn mà là con đường thối lui trở lại (?)."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, như trước đã nói, các duyên khởi dẫn và các duyên khởi sinh có mười hai chi. Trong các chi ấy, mấy chi là năng dẫn, mấy chi là sở dẫn, mấy chi là năng sinh, mấy chi là sở sinh?" Thế Tôn bảo: "Nên biết trong mười hai chi này, vô minh, hành và một phần thức gọi là năng dẫn. Một phần thức khác cùng danh sắc, lục xứ, xúc, thọ gọi là sở dẫn. Lại một phần thọ cùng ái, thủ, hữu gọi là năng sinh. Sinh và lão tử gọi là sở sinh. Nên biết một phần danh sắc, lục xứ và xúc, thọ cũng gọi là sở sinh."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, các chi như thế, dù là dẫn hay sinh, là khởi cùng một lúc hay khởi theo thứ tự?" Thế Tôn bảo: "Khởi cùng một lúc, nhưng nói theo thứ tự." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, các chi như thế, nếu khởi cùng một lúc, thì vì nhân duyên gì nói dẫn trước, nói sinh sau?" Thế Tôn bảo: "Phải có dẫn rồi sau mới có sinh; không có dẫn thì không có sinh."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vô minh cũng có phi lý tác ý làm duyên, vì cớ gì chỉ nói vô minh làm duyên?" Thế Tôn bảo: "Vô minh cũng dẫn phi lý tác ý làm duyên cho hành; lại từ xúc và thọ do vô minh sinh ra làm duyên mà sinh ái; vì thế nói riêng vô minh."
Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nói gọn thì do mấy tướng mà nên biết duyên khởi?" Thế Tôn bảo: "Nói gọn do ba tướng mà nên biết duyên khởi: một là do không có động tác (không có ai tác động, các pháp tự chúng không làm gì) mà biết tướng duyên khởi; hai là do tính vô thường mà biết tướng duyên khởi; ba là do có khả năng (sinh ra quả) mà biết tướng duyên khởi."
Kinh Phân Biệt Duyên Khởi Sơ Thắng Pháp Môn, quyển thượng (hết).
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video