Thiên 2 — Quyển hạ

 Kinh Phân Biệt Duyên Khởi Sơ Thắng Pháp Môn (Kinh về pháp môn phân tích lý duyên khởi và chỉ ra chỗ vượt trội của chi đầu tiên trong chuỗi duyên khởi), quyển hạ

 Pháp sư Tam Tạng (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) nước Đại Đường là Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn (bậc được đời tôn kính, danh hiệu của Phật), như ở chỗ khác đã nói, duyên (điều kiện để sinh ra cái khác) có bốn loại, đó là: nhân duyên (điều kiện trực tiếp, như hạt giống sinh ra cây), đẳng vô gián duyên (điều kiện là tâm niệm trước vừa diệt liền mở đường cho tâm niệm sau sinh, không gián cách), sở duyên duyên (điều kiện là đối tượng được tâm nhận biết), và tăng thượng duyên (điều kiện hỗ trợ rộng rãi: giúp sức hoặc không ngăn cản). Bạch Thế Tôn, nay nương vào duyên nào mà nói vô minh (sự không thấy biết đúng sự thật, mê lầm căn bản) duyên hành (các hoạt động tạo nghiệp của thân, lời nói, ý nghĩ); nương vào duyên nào mà nói theo thứ tự cho đến sinh duyên lão tử (già và chết)?"

 Thế Tôn bảo: "Ta nương vào tướng chung của các hành mà nói có bốn loại duyên. Nay trong nghĩa này, Ta chỉ nương vào một tăng thượng duyên mà nói vô minh duyên hành, theo thứ tự cho đến sinh duyên lão tử. Tăng thượng duyên này lại có hai loại: một là xa, hai là gần."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, tăng thượng duyên này thế nào là xa, thế nào là gần?" Thế Tôn bảo: "Khi phi lý tác ý (sự chú tâm suy nghĩ trái với sự thật) chưa sinh, thì vô minh tùy miên (vô minh ở dạng tiềm ẩn, như ngủ ngầm, chực khởi lên) làm tăng thượng duyên xa cho các hành; khi đã sinh thì làm tăng thượng duyên gần.

 Các hành do phi lý tác ý dẫn dắt, đi kèm cùng có, cùng sinh cùng diệt với sáu thức thân (sáu loại thức: thức của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); khi chúng chưa sinh thì làm tăng thượng duyên xa cho thức (ở đây là thức đi tái sinh); khi đã sinh thì làm tăng thượng duyên gần cho thức. Khi chưa chết, thức là tăng thượng duyên xa cho danh sắc (danh: phần tinh thần; sắc: phần thân thể vật chất của đời sau); khi đã chết rồi, thức là tăng thượng duyên gần cho danh sắc.

 Như lấy thức đối với danh sắc, thì lấy danh sắc được dẫn đối với danh sắc được sinh cũng như vậy. Như lấy danh sắc đối với danh sắc, thì lục xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) đối với lục xứ, xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và thức) đối với xúc, thọ (cảm giác vui, khổ, trung tính) đối với thọ cũng như vậy. Như lấy vô minh đối với các hành, thì vô minh đối với ái (khát ái, sự ham muốn đắm đuối), ái đối với thủ (sự bám chấp, nắm giữ chặt), thủ đối với hữu (sự hình thành đời sống mới: nghiệp lực đã chín muồi, sẵn sàng đưa đến đời sau) cũng như vậy. Như lấy thức đối với danh sắc, lấy danh sắc v.v... đối với danh sắc v.v..., thì lấy hữu đối với sinh cũng như vậy. Khi còn ở trong thai tạng (bào thai), lúc còn là trẻ thơ, đồng tử, thiếu niên, thì sinh làm tăng thượng duyên xa cho lão tử; khi các căn (giác quan) đã chín muồi, mạng sắp hết, nên biết sinh làm tăng thượng duyên gần."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, như kinh Pháp môn 'Có nhân, có duyên, có do' nói ái là nhân của nghiệp (hành động có chủ ý, để lại kết quả về sau), có ý sâu kín gì?" Thế Tôn bảo: "Nghiệp thuộc về hữu thì lấy ái làm nhân; đó là ý sâu kín được nói ở đây."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nhân, duyên và do này có ba nghĩa khác nhau, nên hiểu thế nào?" Thế Tôn bảo: "Các chủng tử (hạt giống: năng lực tiềm tàng sẽ sinh ra quả) có thể dẫn phát đời sau, đó là nghĩa 'nhân'. Làm chỗ nương, làm chỗ giữ gìn cho đời sống này khởi lên, khiến nó được sinh khởi, đó là nghĩa 'duyên'. Sau khi đã mạng chung, dẫn dắt đời sống gần kế tiếp khiến nó được sinh khởi, đó là nghĩa 'do'. Nên biết ba nghĩa khác nhau như vậy."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nói 'duyên khởi' (mọi hiện tượng đều nương vào điều kiện mà sinh ra) thì nghĩa của câu chữ ấy là gì?" Thế Tôn bảo: "Các chi như thế, mỗi chi đều do các duyên của mình hòa hợp đầy đủ không thiếu mà nối tiếp nhau khởi lên; như vậy gọi là nghĩa câu chữ của duyên khởi."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, chỉ có duyên khởi nối tiếp của đời sống này, hay còn có duyên khởi nào khác nữa?" Thế Tôn bảo: "Ta nói duyên khởi, nói gọn có tám môn.

 Một là duyên khởi của sự thụ hưởng cảnh giới thế tục: tức là duyên vào mắt và hình sắc mà sinh nhãn thức (thức của mắt); ba thứ hòa hợp liền có xúc; xúc làm duyên cho thọ; nói rộng ra như vậy.

 Hai là duyên khởi của sự duy trì: tức là nhờ duyên bốn thực (bốn loại thức ăn nuôi dưỡng sự sống: thức ăn vật chất, sự tiếp xúc, ý chí mong cầu, và thức duy trì sự sống) mà các căn và đại chủng (bốn yếu tố vật chất cơ bản: đất, nước, lửa, gió) được an trụ và tăng trưởng.

 Ba là duyên khởi của nhân sinh ra thức ăn: tức là muốn có các loại lúa thóc thì phải nhờ duyên ruộng, hạt giống, nước mà mọc ra mầm v.v...

 Bốn là duyên khởi nối tiếp của tất cả thân sinh: tức là do các chi năng dẫn (phần dẫn dắt) và năng sinh (phần làm sinh ra), mỗi chi riêng sinh ra tất cả các chi sở dẫn (phần được dẫn dắt) và sở sinh (phần được sinh ra).

 Năm là duyên khởi nương giữ của tất cả thân sinh: tức là các thế giới do các nhân duyên mà được nói là thành lập và hoại diệt.

 Sáu là duyên khởi khác biệt của tất cả thân sinh: tức là do nghiệp bất thiện và nghiệp thiện hữu lậu (nghiệp thiện còn dính phiền não, còn dẫn đến luân hồi) mà phân ra khác nhau: ba đường ác (địa ngục, quỷ đói, súc sinh), cõi người và cõi trời.

 Bảy là duyên khởi thanh tịnh: tức là nương vào tiếng của người khác (nghe người khác giảng dạy) và nương vào như lý tác ý (sự chú tâm suy nghĩ đúng với sự thật) ở bên trong tự thân, phát sinh chánh kiến (sự thấy biết đúng đắn) có thể diệt vô minh; vô minh diệt nên các hành theo đó mà diệt; nói rộng ra cho đến do sinh diệt nên lão tử theo đó mà diệt.

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, như vô minh v.v... theo thứ tự làm duyên mà sinh ra hành v.v..., vậy có phải cũng diệt theo thứ tự như thế không?" Phật nói: "Không phải." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vì cớ gì lại nói sự diệt ấy theo thứ tự?" Thế Tôn bảo: "Để chỉ rõ rằng do các chi trước không còn công năng sinh ra, khiến các chi sau thành pháp không sinh, nên nói theo thứ tự; chứ không phải pháp diệt, vốn không có tướng sinh, lại có sự vận hành theo thứ tự (?).

 Tám là duyên khởi tự tại: tức là lấy việc khéo tu tập tĩnh lự (thiền định: làm lắng tâm và suy xét sâu) làm duyên, người tu định muốn điều gì thì đều thành tựu như vậy, trọn không sai khác. Như vậy gọi là tám môn duyên khởi mà Ta đã nói gọn."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, như Phật đã nói: 'Do nghiệp mà sinh, do ái mà chuyển.' Nương vào ý sâu kín gì mà nói như vậy?" Thế Tôn bảo: "Do vô minh làm duyên, trước đó trong các cõi hữu (các đời sống trong luân hồi) đã tạo tác, tăng trưởng các loại hành phúc (việc thiện đưa đến quả vui ở cõi người và các tầng trời có dục lạc), hoặc hành phi phúc (việc ác đưa đến quả khổ), hoặc hành bất động (nghiệp do tu thiền định, đưa đến tái sinh ở cõi Sắc và cõi Vô sắc, quả báo không bị lay đổi), dẫn phát và thu giữ các loại chủng tử khác nhau của thân sinh. Trong đời sống này nếu ái chưa đoạn, do ái ấy mà có thể khiến các hành v.v... chuyển thành hữu; hữu khởi lên công năng của tự thể đời sau. Công năng như vậy không lìa ái. Nương vào ý sâu kín này nên nói rằng: 'Do nghiệp mà sinh, do ái mà chuyển.'"

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu Thế Tôn nói ái là nhân của sự chuyển, thì vì cớ gì chỉ nói thủ là duyên của hữu, chứ không phải ái duyên hữu?" Thế Tôn bảo: "Nếu lìa thủ, thì hữu ái (ái đối với sự hiện hữu) không thể làm duyên để chuyển biến các hành phi phúc v.v... thành hữu chi (chi 'hữu' trong mười hai chi duyên khởi) mà sinh vào các đường ác. Lại nếu lìa thủ, thì các vô hữu ái (lòng ham muốn sự không còn hiện hữu) không thể làm duyên để chuyển biến các hành phúc, hành bất động v.v... thành hữu chi mà sinh vào các đường thiện ở bất định địa (cõi không có thiền định, tức cõi Dục) và định địa (cõi thiền định, tức cõi Sắc và cõi Vô sắc). Vì thế không phải chỉ có ái là duyên của hữu; hữu chi ấy nhất định phải lấy thủ làm duyên."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, như kinh Đại nhân duyên pháp môn nói: 'Này A-nan-đà (tức A-nan, vị đệ tử làm thị giả của Phật)! Nếu trong các loài hữu tình (chúng sinh có tình thức) này kia không có sự sinh, thì lẽ ra không có các loại sinh như thế như thế. Nếu tất cả sự sinh đều không có, thì lẽ ra không đặt ra sinh duyên lão tử.' Nương vào ý sâu kín gì mà nói như vậy?" Thế Tôn bảo: "Nương vào hai ý sâu kín là sự sinh được dẫn và sự sinh được sinh mà nói như vậy. Lại nương vào hai ý sâu kín là tăng thượng duyên xa của lão tử và tăng thượng duyên gần của lão tử mà nói như vậy."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, trước đã nói gọn về nghĩa câu chữ của duyên khởi, còn nghĩa lý của duyên khởi thì chưa nói. Nên hiểu thế nào?" Thế Tôn bảo: "Nghĩa lý của duyên khởi nói gọn có mười một điều, nên biết như sau: nghĩa không có người tạo tác là nghĩa duyên khởi; nghĩa có nhân mà sinh là nghĩa duyên khởi; nghĩa lìa hữu tình (không có một chủ thể chúng sinh thật sự) là nghĩa duyên khởi; nghĩa nương vào cái khác mà khởi là nghĩa duyên khởi; nghĩa không có động tác là nghĩa duyên khởi; nghĩa tính vô thường là nghĩa duyên khởi; nghĩa sát-na diệt (diệt mất trong từng sát-na – khoảnh khắc cực ngắn) là nghĩa duyên khởi; nghĩa nhân quả nối tiếp không gián đoạn là nghĩa duyên khởi; nghĩa các loại nhân quả khác nhau là nghĩa duyên khởi; nghĩa nhân quả phù hợp tương ứng với nhau là nghĩa duyên khởi; nghĩa nhân quả nhất định không lẫn lộn là nghĩa duyên khởi. Nên biết nghĩa gọn của duyên khởi như vậy."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, như kinh khác nói duyên khởi rất sâu xa. Nên hiểu tướng sâu xa của duyên khởi như thế nào?" Thế Tôn bảo: "Chính nương vào mười một nghĩa gọn của duyên khởi, nên biết duyên khởi có năm tướng sâu xa. Năm tướng ấy là gì? Một là nhân sâu xa; hai là tướng sâu xa; ba là sinh sâu xa; bốn là sự khác biệt sâu xa; năm là sự lưu chuyển (trôi lăn) sâu xa.

 Nên biết tướng sâu xa của duyên khởi lại có năm loại. Năm loại ấy là gì? Đó là: tướng sâu xa; các chi nhân quả dẫn phát sâu xa; các chi nhân quả sinh khởi sâu xa; sự khác biệt sâu xa; sự đối trị sâu xa.

 Nên biết duyên khởi lại có năm tướng sâu xa. Năm tướng ấy là gì? Đó là: sự bao gồm sâu xa; thứ tự thuận sâu xa; thứ tự ngược sâu xa; sự chấp giữ sâu xa; phạm vi hoạt động sâu xa. Đó gọi là vô minh đẳng khởi thù thắng (chỗ vượt trội của vô minh trong vai trò khơi dậy, làm khởi lên các chuỗi duyên khởi)."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh chuyển dị thù thắng (chỗ vượt trội của vô minh về các dạng biến đổi khác nhau)?" Thế Tôn bảo: "Nói gọn có bốn loại vô minh chuyển dị. Bốn loại ấy là gì? Một là vô minh tùy miên chuyển dị (ở dạng tiềm ẩn); hai là vô minh triền phược chuyển dị (ở dạng hiện ra, quấn trói tâm); ba là vô minh tương ưng chuyển dị (vô minh đi kèm với các phiền não khác); bốn là vô minh bất cộng chuyển dị (vô minh đứng riêng, không đi kèm phiền não nào khác)."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, ai có những loại vô minh chuyển dị nào mà nói vô minh làm duyên sinh hành?" Thế Tôn bảo: "Bốn loại vô minh chuyển dị do phi lý tác ý dẫn dắt nơi ngoại pháp dị sinh (phàm phu theo giáo pháp ngoài đạo Phật); do đó làm duyên mà sinh hành phúc, hành phi phúc và hành bất động. Tâm thiện đi kèm với hành phúc và hành bất động của ngoại pháp dị sinh như đã nói, tất cả đều là đẳng lưu (kết quả cùng loại tuôn chảy ra) do phi lý tác ý dẫn dắt.

 Nội pháp dị sinh (phàm phu theo Phật pháp nhưng chưa chứng thánh) nếu buông lung (lơi lỏng, không giữ gìn việc tu), thì trừ một loại vô minh bất cộng, các vô minh còn lại dẫn phát sự buông lung, làm duyên sinh hành nơi nội pháp dị sinh. Nội pháp dị sinh nếu không buông lung, siêng năng tu học, và các bậc thánh hữu học (bậc đã chứng thánh nhưng còn phải tu học, chưa đến quả vị cao nhất), thì ba loại vô minh dẫn phát vọng niệm (sự thất niệm, nhớ nghĩ sai) làm duyên cho phi phúc. Nhưng phi phúc này không thể làm duyên chiêu cảm ba đường ác; vì thế phi phúc này Ta không nói là vô minh duyên hành.

 Vô minh bất cộng như đã nói, nội pháp dị sinh tuy không buông lung, đang tu học, cũng chưa đoạn được; còn các bậc thánh hữu học, nên biết đã đoạn hẳn. Lại nội pháp dị sinh không buông lung, nếu tạo hành phúc và hành bất động, thì những hành ấy do tâm thiện đi kèm với chánh pháp và như lý tác ý dẫn phát. Vì lấy giải thoát làm chỗ nương, hồi hướng (hướng công đức về) giải thoát mà dẫn phát, nên tuy ở đường thiện cảm được sự sinh thù thắng, nhưng không phải vô minh làm tăng thượng duyên khởi lên; trái lại, có thể làm tăng thượng duyên để đoạn trừ bốn loại vô minh kia.

 Các bậc thánh hữu học vì đã đoạn hẳn vô minh bất cộng nên không tạo nghiệp mới; còn những nghiệp cũ, do sức tùy miên chưa đoạn diệt hẳn, thì như tạm chạm vào rồi lại nhổ ra. Như vậy mọi vô minh duyên hành, qua từng đời dần dần diệt, không còn tăng trưởng nữa. Theo lẽ này nên biết các bậc hữu học trong nội pháp không do vô minh mà tạo thêm các hành. Vì thế Ta chỉ nương vào ngoại pháp dị sinh mà nói duyên khởi tạp nhiễm (chuỗi duyên khởi ô nhiễm, dẫn đến khổ và luân hồi) theo thứ tự thuận là trọn vẹn nhất, chứ không phải người ở trong nội pháp. Đó gọi là vô minh chuyển dị thù thắng."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh tà hạnh thù thắng (chỗ vượt trội của vô minh về việc gây ra hiểu biết và hành động sai lệch)?" Thế Tôn bảo: "Bốn loại vô minh ấy, đối với các đế (chân lý; ở đây chỉ bốn chân lý về khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ và con đường diệt khổ), đều có thể phát khởi hai loại tà hạnh là tăng ích (thêm thắt, cho là có cái không có) và tổn giảm (bác bỏ, cho là không có cái có thật)."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là hai loại tà hạnh tăng ích và tổn giảm?" Thế Tôn bảo: "Do bốn điên đảo (bốn cách thấy sai ngược): đối với cái không phải pháp lại thấy là pháp; hoặc đối với cái là pháp lại thấy không phải pháp; hoặc trong con đường sinh lên cõi trời và con đường giải thoát, cái không phải phương tiện lại thấy là phương tiện, cái là phương tiện lại thấy không phải phương tiện. Như vậy gọi là tà hạnh tăng ích. Tất cả những tà kiến phỉ báng, bác bỏ, như vậy gọi là tà hạnh tổn giảm. Đó gọi là vô minh tà hạnh thù thắng."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh tướng trạng thù thắng (chỗ vượt trội của vô minh về đặc tính)?" Thế Tôn bảo: "Nên biết vô minh có hai tướng: một là tự tướng (tướng riêng) vi tế thù thắng; hai là cộng tướng (tướng chung) thù thắng, trùm khắp các cảnh đáng ưa, không đáng ưa và cảnh không phải cả hai. Vì sao vậy? Vô minh triền phược còn vi tế, khó biết khó hiểu, huống chi vô minh tùy miên. Vô minh tương ưng còn vi tế, khó biết khó hiểu, huống chi vô minh bất cộng. Nó trùm khắp tất cả các cảnh đáng ưa, không đáng ưa và không phải cả hai, che giấu tướng chân thật, làm hiện ra tướng hư dối, vận hành theo cộng tướng; không có phiền não nào khác có tướng như vậy, vì thế là thù thắng. Các phiền não có cộng tướng khác như thân kiến (chấp cho thân tâm này là cái tôi thật) v.v... cũng nương vào vô minh mà vận hành. Đó gọi là vô minh tướng trạng thù thắng."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh tác nghiệp thù thắng (chỗ vượt trội của vô minh về những việc nó làm ra)?" Thế Tôn bảo: "Nên biết vô minh nói gọn có hai việc làm: một là vô minh tạo ra khắp việc làm chỗ nương cho tất cả sự lưu chuyển (trôi lăn trong sinh tử); hai là vô minh tạo ra khắp việc ngăn chặn tất cả sự tịch chỉ (sự lặng dứt phiền não và khổ đau, tức Niết-bàn)."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là tất cả lưu chuyển?" Thế Tôn bảo: "Chuyển ở chỗ nào, chuyển nơi việc gì, chuyển như thế nào – Ta gọi chung là tất cả lưu chuyển." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, chuyển ở chỗ nào?" Thế Tôn bảo: "Ở nơi ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), do phân biệt có cái tôi." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, chuyển nơi việc gì?" Thế Tôn bảo: "Nơi sáu xứ trong và ngoài (sáu giác quan và sáu đối tượng), do chấp giữ có cái tôi." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, chuyển như thế nào?" Thế Tôn bảo: "Dị thục (quả báo chín muồi) của các nghiệp nối tiếp nhau lưu chuyển, do phân biệt có cái tôi, do phân biệt sai lầm."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là tất cả tịch chỉ?" Thế Tôn bảo: "Tất cả tịch chỉ nói gọn có bốn loại: một là chỗ nương của tịch chỉ; hai là đối tượng của tịch chỉ; ba là tác ý (sự chú tâm hướng đến) của tịch chỉ; bốn là sự thành tựu quả của tịch chỉ. Đó gọi là vô minh tác nghiệp thù thắng."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh chướng ngại thù thắng (chỗ vượt trội của vô minh về sự ngăn che)?" Thế Tôn bảo: "Nên biết vô minh ngăn che pháp thù thắng và ngăn che pháp rộng lớn."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vô minh ngăn che pháp thù thắng như thế nào?" Thế Tôn bảo: "Nói pháp thù thắng, là cái có thể thu nhiếp năm căn (năm năng lực gốc của sự tu: lòng tin, sự tinh tấn, chánh niệm, thiền định, trí tuệ) khiến chúng hòa hợp, tức là tuệ căn; cái ngăn che nó chính là vô minh, vì thế gọi là ngăn che pháp thù thắng."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vô minh ngăn che pháp rộng lớn như thế nào?" Thế Tôn bảo: "Nói pháp rộng lớn, là văn sở thành trí (trí do nghe học mà thành), tư sở thành trí (trí do suy nghĩ mà thành), tu sở thành trí (trí do tu tập mà thành); cái ngăn che những thứ ấy chính là vô minh, vì thế gọi là ngăn che pháp rộng lớn."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, như nói không có trí gọi là vô minh; vậy có phải chỉ vì không có trí mà gọi là vô minh không?" Thế Tôn bảo: "Không phải chỉ vì không có trí mà gọi là vô minh." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu chỉ vì không có trí mà gọi là vô minh, thì có lỗi gì?" Thế Tôn bảo: "Nếu vậy thì vô minh không thể lập được một thể tướng nhất định. Vì sao vậy? Trên thể của văn sở thành trí không có tư sở thành trí; trên thể của tư sở thành trí không có tu sở thành trí; trên thể của tất cả tu sở thành trí thế gian không có tất cả tu sở thành trí xuất thế (vượt khỏi thế gian, thuộc về thánh đạo); trên trí của bậc hữu học xuất thế không có các trí của bậc vô học (bậc đã học xong, đã dứt sạch phiền não); trên trí của bậc Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu chứng) vô học không có trí của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đã đến từ chân như) v.v... Nếu như vậy thì lẽ ra một cái vừa là trí vừa là không có trí; như thế vô minh không thể lập được một thể tướng nhất định.

 Lại nữa, trong ba thiện căn (ba gốc lành: không tham, không giận, không si), Ta nói có vô si; lẽ ra chỉ cần không có si là gọi là vô si; nhưng không phải không có si mà gọi là vô si. Vì thế, không phải không có minh mà gọi là vô minh; mà có riêng một tâm sở hữu pháp (một trạng thái tâm lý đi kèm với tâm) không biết sự chân thật, gọi là vô minh; cũng như có riêng một tâm sở hữu pháp biết rõ sự chân thật, gọi là trí. Lại nếu chỉ vì không có minh mà gọi là vô minh, thì lẽ ra không có mười một điều thù thắng của vô minh như thế. Vì vậy nên biết không phải chỉ vì không có minh mà gọi là vô minh. Đó gọi là vô minh chướng ngại thù thắng."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh tùy phược thù thắng (chỗ vượt trội của vô minh về sự đeo bám, trói buộc)?" Thế Tôn bảo: "Cho đến các hữu tình trong ba cõi lên tới Hữu Đỉnh (tầng trời cao nhất của cõi Vô sắc, đỉnh của mọi cõi hiện hữu), tùy miên vô trí (sự không biết ở dạng tiềm ẩn) đối với các đế vẫn còn đeo bám trói buộc, chưa sứt mẻ, chưa giảm bớt; do đó các hữu tình ấy được gọi là cụ phược (bị trói buộc đầy đủ).

 Lại nữa, sự vô trí này, đối với sự khác biệt về nhân quả của đường thiện và đường ác: hữu tình cõi Vô sắc (cõi chỉ có tâm thức, không có thân vật chất) có phẩm bậc thấp; hữu tình cõi Sắc (cõi của các vị trời có thân vi tế, đã lìa dục lạc) có phẩm bậc vừa; hữu tình cõi Dục (cõi có ham muốn dục lạc) có phẩm bậc cao. Thành tựu ba phẩm vô minh như vậy, các loài hữu tình về sau có thể sinh ra, mỗi mỗi đều tự nhiên bị ba phẩm đeo bám trói buộc. Đây là nói về dị sinh (phàm phu). Còn các bậc thánh thì dần dần đoạn hẳn: nếu có đủ phẩm cao, phẩm vừa thì nhất định có phẩm vừa, phẩm thấp; hoặc có phẩm vừa, phẩm thấp mà không có phẩm cao, phẩm vừa.

 Lại nữa, bậc A-la-hán (bậc thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), tuy đã hết các lậu (phiền não rỉ chảy làm ô nhiễm tâm), thoát khỏi phiền não chướng (chướng ngại do phiền não, ngăn cản sự giải thoát), nhưng nên biết vẫn còn sở tri chướng (chướng ngại ngăn che sự hiểu biết trọn vẹn mọi điều cần biết), thuộc về sự trói buộc của vô minh. Vô minh như vậy, nên biết, đeo bám hữu tình rất xa; chỉ trừ chư Phật, còn lại đều bị nó trói buộc. Đó gọi là vô minh tùy phược thù thắng."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vô minh đối trị thù thắng (chỗ vượt trội về cái dùng để trị vô minh)?" Thế Tôn bảo: "Có hai thứ diệu trí (trí tuệ mầu nhiệm) đối trị vô minh. Hai thứ ấy là gì? Một là diệu trí về pháp giới (cảnh giới chân thật của các pháp) có hạn lượng, chỉ một phần, nương hoặc không nương vào tiếng của người khác; hai là diệu trí về pháp giới vô lượng, trọn vẹn toàn phần, nương vào tiếng của người khác."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, diệu trí về pháp giới có hạn lượng một phần lấy gì làm sở duyên (đối tượng nhận biết), có hành tướng (cách thức vận hành) gì, làm việc gì?" Thế Tôn bảo: "Diệu trí về pháp giới có hạn lượng một phần lấy bốn thánh đế (bốn chân lý cao quý: khổ; tập – nguyên nhân của khổ; diệt – sự diệt khổ; đạo – con đường diệt khổ) làm đối tượng, với mười sáu hành tướng (mười sáu cách quán xét, mỗi chân lý bốn cách), làm việc giúp ly hệ (thoát khỏi sự trói buộc) đối với tất cả tạp nhiễm phiền não như vô minh v.v..., tạp nhiễm nghiệp và tạp nhiễm sinh."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nên biết tướng khổ của sự sinh như thế nào?" Thế Tôn bảo: "Vì nó là chỗ nương của khổ do duyên bên trong, là chỗ nương của khổ do duyên bên ngoài, là chỗ nương của khổ do cả hai duyên." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, khổ do duyên bên trong có tướng thế nào?" Thế Tôn bảo: "Đó là khổ vì bệnh, khổ vì già, khổ vì chết." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, khổ do duyên bên ngoài có tướng thế nào?" Thế Tôn bảo: "Khổ vì gặp gỡ điều không ưa, khổ vì xa lìa điều yêu thích, khổ vì cầu mà không được." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, khổ do cả hai duyên có tướng thế nào?" Thế Tôn bảo: "Nói gọn là khổ của năm thủ uẩn (năm nhóm yếu tố hợp thành con người – thân thể, cảm giác, nhận diện, các tác ý, sự nhận biết – bị bám chấp)."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là ái?" Thế Tôn bảo: "Đó là sự tham đắm đối với tự thân hiện tại." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, hậu hữu ái (ái đối với đời sau) có tướng thế nào?" Thế Tôn bảo: "Đó là sự mong cầu tự thân trong tương lai." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là ái đi cùng với vui thích và tham?" Thế Tôn bảo: "Đó là đối với của cải đã có được, đã thu giữ và cảnh giới đang hiện trước mắt, sinh lòng đắm say sâu sắc." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là ái vui thích chỗ này chỗ kia?" Thế Tôn bảo: "Đó là đối với của cải chưa có được, chưa thu giữ và cảnh giới không hiện trước mắt, tìm cầu đủ cách."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là ái này đoạn hẳn không còn sót?" Thế Tôn bảo: "Vì các phiền não kiến sở đoạn (phiền não được đoạn khi lần đầu thấy rõ chân lý) và tu sở đoạn (phiền não được đoạn nhờ tu tập lâu dài sau khi đã thấy chân lý) đã đoạn; vì các kết hạ phần (các phiền não trói buộc vào cõi thấp, tức cõi Dục) và kết thượng phần (các phiền não trói buộc vào cõi cao, tức cõi Sắc và cõi Vô sắc) đã đoạn; vì đã đoạn rốt ráo; vì các ái đối với quả khổ vị lai đã đoạn; vì các ái đối với quả khổ hiện tại đã đoạn. Đó gọi là ái này đoạn hẳn không còn sót."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vứt bỏ?" Thế Tôn bảo: "Vì các phiền não kiến sở đoạn đã đoạn." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là nôn ra?" Thế Tôn bảo: "Vì các phiền não tu sở đoạn đã đoạn." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là hết hẳn?" Thế Tôn bảo: "Vì các kết hạ phần đã đoạn hẳn." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là xa lìa?" Thế Tôn bảo: "Vì các kết thượng phần đã đoạn hẳn." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là diệt hẳn?" Thế Tôn bảo: "Vì đã đoạn rốt ráo." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là vắng lặng?" Thế Tôn bảo: "Vì ái đối với quả khổ vị lai đã đoạn hẳn." Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là ẩn mất?" Thế Tôn bảo: "Vì ái đối với quả khổ hiện tại đã đoạn hẳn."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chánh kiến (thấy biết đúng)?" Thế Tôn bảo: "Đó là trí tuệ làm phương tiện trước khi hiện quán (sự thấy biết trực tiếp, rõ ràng chân lý), trí tuệ hiện quán chính thức, và trí tuệ có được sau khi hiện quán; vượt qua các hiểu biết và hành động sai lầm đối với giáo pháp của bậc thánh, là phương tiện để đạt điều cần biết (?)."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chánh tư duy (suy nghĩ đúng)?" Thế Tôn bảo: "Đó là lấy chứng tịnh (niềm tin trong sạch, không lay chuyển, có được do tự mình thấy chân lý) đối với Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) làm chỗ nương, tùy niệm suy nghĩ về công đức của Tam bảo, vượt qua việc quy y các thầy ngoại đạo v.v..."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chánh ngữ (lời nói đúng)?" Thế Tôn bảo: "Đó là thuộc về giới vô lậu (giới hạnh không còn dính phiền não, gắn với thánh đạo) mà bậc thánh yêu quý, vận hành đồng thời với tác ý vô lậu, có thể xa lìa đúng đắn bốn nghiệp lời nói (nói dối, nói đâm thọc, nói lời độc ác, nói lời thêu dệt vô ích), vượt qua tất cả các đường ác hiểm."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chánh nghiệp (hành động đúng)?" Thế Tôn bảo: "Đó là thuộc về giới vô lậu mà bậc thánh yêu quý, vận hành đồng thời với tác ý vô lậu, có thể xa lìa đúng đắn ba nghiệp thân (giết hại, trộm cắp, tà dâm), vượt qua tất cả các đường ác hiểm."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chánh mạng (nuôi sống đúng)?" Thế Tôn bảo: "Đó là thuộc về giới vô lậu mà bậc thánh yêu quý, vận hành đồng thời với tác ý vô lậu, có thể xa lìa đúng đắn hai nghiệp thân và lời thuộc về tà mạng (cách sinh sống bất chính), vượt qua tất cả các đường ác hiểm."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chánh tinh tấn (siêng năng đúng)?" Thế Tôn bảo: "Lấy ý muốn ưa thích sự giải thoát cao hơn làm chỗ nương, phát khởi siêng năng tinh tấn, xa lìa chướng ngại, đối trị trọn vẹn."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chánh niệm (nhớ biết đúng)?" Thế Tôn bảo: "Siêng tu chỉ quán (chỉ: dừng tâm, làm lắng tâm; quán: quán chiếu sáng suốt), các vị du-già sư (người tu thiền quán) nương vào ba tướng (tướng lắng tâm, tướng nâng tâm, tướng buông xả quân bình); luôn luôn đối với ba tướng ấy và sự không buông lung, đối với cảnh giới cùng vận hành, tâm hiện rõ ghi nhớ, vượt qua và xa lìa (chướng ngại) trong công phu tu đạo (?)."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là chánh định (tâm định đúng)?" Thế Tôn bảo: "Đó là nhờ bảy thứ trợ duyên của định như thế (tức bảy chi đạo kia) hỗ trợ, trau chuốt tâm nhất cảnh tính (tính chất tâm chuyên nhất vào một đối tượng), cho đến có thể làm chỗ nương cho bảy chi ấy tiến lên thù thắng, và làm chỗ nương để dẫn phát các công đức thù thắng."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, tất cả các pháp bồ-đề phần (các pháp giúp đạt giác ngộ, gồm ba mươi bảy pháp) như bốn niệm trụ (bốn phép quán: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) v.v... đều thuộc về thánh đạo; vì cớ gì chỉ nói tám chi thánh đạo là đạo đế (chân lý về con đường diệt khổ)?" Thế Tôn bảo: "Tám chi thánh đạo được nói như thế bao gồm hết tất cả các pháp bồ-đề phần."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, trong khổ đế (chân lý về khổ) có bốn hành tướng (cách quán xét). Thế nào là hành tướng thứ nhất gọi là vô thường? Đó là hành tướng quán đúng tính chất sinh diệt của khổ đế. Thế nào là hành tướng thứ hai gọi là khổ? Đó là hành tướng quán đúng tính chất bị ba khổ (khổ vì cái vui hư mất, khổ của chính cảm giác đau, khổ vì mọi thứ biến đổi không tự chủ) đeo bám của khổ đế, nương vào chính tính sinh diệt ấy. Thế nào là hành tướng thứ ba gọi là không? Đó là hành tướng quán đúng khổ đế lìa tính chất cái tôi thật. Thế nào là hành tướng thứ tư gọi là vô ngã? Đó là hành tướng quán đúng khổ đế không có tướng tính của cái tôi."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, trong tập đế (chân lý về nguyên nhân của khổ) có bốn hành tướng. Thế nào là hành tướng thứ nhất gọi là nhân? Đó là hành tướng quán đúng ái là nhân duyên có thể gieo trồng hạt giống của các khổ. Thế nào là hành tướng thứ hai gọi là tập? Đó là hành tướng quán đúng ái là nhân duyên khiến khổ nối tiếp khởi lên. Thế nào là hành tướng thứ ba gọi là sinh? Đó là hành tướng quán đúng ái là nhân duyên khiến sinh khởi khác nhau trong năm đường (địa ngục, quỷ đói, súc sinh, người, trời). Thế nào là hành tướng thứ tư gọi là duyên? Đó là hành tướng quán đúng ái là nhân duyên có thể làm duyên cho những cái khác dẫn phát."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, trong diệt đế (chân lý về sự diệt khổ) có bốn hành tướng. Thế nào là hành tướng thứ nhất gọi là diệt? Đó là hành tướng quán đúng sự diệt do đoạn hẳn phiền não. Thế nào là hành tướng thứ hai gọi là tĩnh? Đó là hành tướng quán đúng sự vắng lặng do đoạn hẳn các khổ. Thế nào là hành tướng thứ ba gọi là diệu? Đó là hành tướng quán đúng tính chất an vui, thanh tịnh, không lỗi lầm do đoạn hẳn. Thế nào là hành tướng thứ tư gọi là ly? Đó là hành tướng quán đúng tính chất thường còn do đoạn hẳn."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, trong đạo đế có bốn hành tướng. Thế nào là hành tướng thứ nhất gọi là đạo? Đó là hành tướng quán đúng tính chất phù hợp với cảnh, không điên đảo của thánh đạo. Thế nào là hành tướng thứ hai gọi là như? Đó là hành tướng quán đúng tính chất ra khỏi hẳn thế gian, lìa các lậu của thánh đạo. Thế nào là hành tướng thứ ba gọi là hành? Đó là hành tướng quán đúng thánh đạo là con đường mà các bậc thánh trước và các bậc thánh sau cùng đi qua. Thế nào là hành tướng thứ tư gọi là xuất? Đó là hành tướng quán đúng tính chất cao nhất, không gì hơn của thánh đạo."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vì cớ gì thánh đế chỉ có bốn?" Thế Tôn bảo: "Vì bốn đế như thế bao gồm hết tính chất khác biệt của tất cả nhân quả ô nhiễm và trong sạch."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, vì cớ gì bốn đế được nói theo thứ tự trước sau như vậy?" Thế Tôn bảo: "Vì chúng giống như bệnh, nguyên nhân của bệnh, bệnh khỏi và thuốc hay ở thế gian."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, khi vào kiến đạo (giai đoạn lần đầu thấy rõ chân lý, bước vào hàng thánh), đối với bốn đế này là đốn hiện quán (thấy rõ cả bốn cùng một lúc) hay tiệm hiện quán (thấy rõ dần dần từng đế)?" Thế Tôn bảo: "Có lẽ riêng gọi là đốn hiện quán, có lẽ riêng gọi là tiệm hiện quán. Lẽ riêng nào gọi là đốn hiện quán? Đó là trí thánh thấy chân lý do tự mình chứng ngộ bên trong, đối với cảnh của trí chân thật, là nghĩa phi an lập (không thiết lập bằng khái niệm, ngôn từ), duyên theo tướng chung, nên gọi là đốn hiện quán. Lẽ riêng nào gọi là tiệm hiện quán? Đó là sơ nghiệp trí (trí của người mới bắt đầu tu) và hậu đắc trí (trí có được sau khi đã chứng chân lý), quán sát tự tướng và tướng nhân quả, vì tạo ra hành tướng, duyên theo tướng riêng, nên gọi là tiệm hiện quán."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, nếu đã có bốn thánh đế như thế, thì vì cớ gì Thế Tôn lại nói hai đế là thế tục đế (chân lý theo quy ước của thế gian) và thắng nghĩa đế (chân lý tối thượng)?" Thế Tôn bảo: "Chính trong bốn thánh đế như thế: cảnh giới mà pháp trụ trí (trí biết rõ trật tự, quy luật vận hành của các pháp) hoạt động là thế tục đế; cảnh giới mà trí thắng nghĩa tối thượng do tự mình chứng ngộ bên trong hoạt động, không phải cảnh giới của trí an lập (trí thiết lập bằng khái niệm), gọi là thắng nghĩa đế."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, bốn đế như thế, đối với bậc thánh hay người chưa phải thánh đều là chân thật; vì cớ gì Như Lai chỉ nói là thánh đế?" Thế Tôn bảo: "Bốn đế như thế, đối với người chưa phải thánh, chỉ do pháp nhĩ (vốn tự nhiên là như vậy) mà gọi là đế, chứ không do trí đúng đắn tin chắc mà gọi là đế. Đối với các bậc thánh, vừa do pháp nhĩ mà gọi là đế, vừa do trí đúng đắn tin chắc mà gọi là đế. Vì thế Như Lai chỉ gọi bốn loại ấy là thánh đế."

 Lại bạch: "Bạch Thế Tôn, diệu trí về pháp giới vô lượng toàn phần lấy gì làm đối tượng, có hành tướng gì, làm việc gì?" Thế Tôn bảo: "Trí này cũng lấy bốn đế như thế làm đối tượng; có hành tướng thanh tịnh trừ bỏ tưởng về tướng của đế (?), đi vào hành tướng của các đế về mọi phương diện; có hành tướng hướng tới việc làm tất cả lợi ích cho hữu tình. Còn diệu trí về pháp giới có hạn lượng một phần: nếu là các bậc Thanh văn, thì đối với việc làm tất cả lợi ích cho hữu tình, không có hành tướng ruồng bỏ hay hướng tới (?); nếu là các bậc Độc giác (bậc tự mình giác ngộ không cần thầy, thường sống riêng, ít giáo hóa người khác), thì đối với việc làm tất cả lợi ích cho hữu tình, có hành tướng ruồng bỏ.

 Diệu trí về pháp giới vô lượng toàn phần có thể làm việc làm chỗ nương cho sự thoát khỏi hai chướng là phiền não chướng và sở tri chướng; lại làm việc làm chỗ nương cho sự chứng được nhất thiết chủng trí (trí biết rõ tất cả mọi pháp về mọi phương diện, tức trí của Phật) và pháp giới cực kỳ thanh tịnh; lại làm việc làm chỗ nương cho sự cứu giúp tất cả hữu tình khỏi mọi tai họa. Đó gọi là vô minh đối trị thù thắng."

 Bấy giờ đức Bạc-già-phạm (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc Thế Tôn) nói kinh này xong, các vị bí-sô (tức tỳ-kheo, người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) lặng lẽ lĩnh ngộ, từ đáy lòng vui theo, khen ngợi là điều chưa từng có. Nghe lời Phật dạy, tất cả đều rất vui mừng, tin nhận và vâng làm.

 Kinh Phân Biệt Duyên Khởi Sơ Thắng Pháp Môn, quyển hạ (hết).

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video