Phần "Vượt lên tình thường", thứ mười
Tử Do (tức tác giả Phùng Mộng Long) nói: Trong thiên hạ, không gì linh thiêng bằng quỷ thần, không gì oai bằng sấm sét, không gì hệ trọng bằng sống chết, không gì khó nhịn bằng cơn tức, không gì khó buông bằng của cải. Vậy mà hễ gặp chỗ có quyền thế, người ta liền coi nó như quỷ, như thần, như sấm, như sét, chịu bỏ của, chịu nhịn tức, quá hơn nữa còn chẳng tiếc liều cả tính mạng để thờ phụng. Cái mê lầm của lòng người không gì hơn thế! Vì vậy tôi đặt chuyện "không sợ quyền thế" lên đầu, rồi theo thứ tự gom lại thành phần "Vượt lên tình thường", thứ mười.
Không sợ quyền thế
Huống Chung đến yết kiến một tên hoạn quan có thế lực. Ông cúi lạy, hắn không đáp lễ. Ông bèn chắp tay vái rồi đứng dậy nói: "Ông thái giám (chức đứng đầu hàng hoạn quan trong cung) chắc không thích người ta lạy, vậy tôi chỉ vái dài thôi."
Ứng Giả làm thái thú (quan đứng đầu một phủ, một quận) Thường Châu, cùng thái thú các quận khác đến yết kiến quan ngự sử (quan giám sát, có quyền xét và tố cáo lỗi của quan lại). Giả đứng ở giữa, riêng mình theo đúng hiến cương (điều lệ quy định lễ nghi giữa các quan) mà không quỳ. Hôm khác ngự sử gặp ông, chỉ tay nói: "Đây là ông thái trưởng chữ Sơn!" (Hai người hai bên quỳ thấp, ông đứng cao ở giữa, trông giống chữ "sơn" là núi, nét giữa cao, hai nét bên thấp.)
Không nịnh thần Phật
Bành Tích Am bảy tuổi theo các bậc già cả trong làng vào chùa, không chịu lạy. Sư trong chùa ép, cậu không theo, lại quát: "Ông Phật kia ở trần, đi chân đất, không mũ không áo, ta lạy làm gì!"
Chu Văn Tương công ở vùng Ngô, thích dạo chơi chùa chiền, thấy Phật là lạy. Giới sĩ phu cười ông. Văn Tương nói: "Xét tuổi tác thì ngài cũng hơn tôi hai ba nghìn tuổi, chẳng lẽ không đáng một lạy?" Tử Do nói: "Một đằng là lời của người thấu suốt lẽ đời, không câu nệ; một đằng là lời của bậc phúc hậu."
Vương Nguyên Chương người Thiệu Hưng là danh sĩ thời đầu triều Minh. Nhà ông ở sát một ngôi miếu thờ thần. Bếp thiếu củi, ông liền chặt tượng thần ra đun. Một nhà hàng xóm thờ thần rất cẩn thận, mỗi lần thấy Nguyên Chương phá tượng lại tạc gỗ làm tượng mới. Cứ thế ba bốn lần. Vậy mà người nhà Nguyên Chương quanh năm không đau ốm, còn vợ con nhà hàng xóm lại hay bệnh. Một hôm người ấy mời đồng cốt gọi thần nhập, hỏi thần: "Hắn nhiều lần phá tượng thần, thần không trách. Tôi lần nào cũng làm lại tượng mới, thần lại không phù hộ tôi, là sao?" Đồng cốt làm ra vẻ giận dữ nói: "Mày không đặt tượng thì tượng đâu mà bị đem đun?" Từ đó người ấy không làm lại tượng nữa, ngôi miếu bèn bỏ hoang.
Lý Mộng Dương làm đốc học (quan coi việc học hành, thi cử của một tỉnh) ở Giang Hữu (tức Giang Tây). Khi qua sông, quan sở tại xin làm lễ tế thần sông. Ông nổi giận, sai người theo hầu trói tượng thần ném xuống sông, nói: "Đem thần nước ném xuống nước, thật đúng chỗ của nó! Thật đúng chỗ của nó!"
Không sợ sấm
Hạ Hầu Huyền tựa cột đọc sách. Bỗng sấm sét dữ dội đánh vỡ cái cột ông đang tựa, quần áo đều cháy xém. Huyền vẫn không đổi sắc mặt, đọc sách như cũ. (Chép theo sách "Thế thuyết".) Gia Cát Đản cũng từng như thế.
Kẻ tiểu nhân thì nhất thiết phải sợ sấm; không sợ là lòng đã buông tuồng. Người quân tử thì nên không sợ sấm; không sợ là tinh thần vững vàng trọn vẹn. Đời Nguyên, Trần Tử Thanh người Tứ Minh soạn sách "Thông giám tục biên" (bộ sử viết nối tiếp bộ sử lớn "Tư trị thông giám"). Khi ông chép việc Tống Thái Tổ phế vua nhà Chu xuống làm Trịnh vương, sấm bỗng đánh vào án sách. Trần quát lớn: "Ông trời dù có đánh gãy tay Tử Thanh này, ta cũng không đổi chữ đâu!" Làm việc phải có khí cốt cứng cỏi như thế.
Tề Thần Võ (Cao Hoan, sau được tôn là Thần Võ đế nhà Bắc Tề) đi đường gặp mưa sấm. Phía trước có một ngôi phù đồ (tháp Phật), ông sai Tiết Cô Diên đến xem. Chưa tới ba mươi bước, sét đánh cháy tháp. Tiết hét lớn "giết!", chạy vòng quanh tháp, lửa liền tắt. Khi quay về, tóc mai ông đều cháy xém.
Không sợ ma quỷ
Kê Trung Tán (tức Kê Khang, từng làm Trung tán đại phu, chức quan hầu cận bàn việc) có lần ban đêm gảy đàn dưới đèn. Có một người vào phòng. Lúc mới đến mặt rất nhỏ, chốc lát lớn dần, rồi cao hơn một trượng (đơn vị đo chiều dài, khoảng hai đến ba mét), sắc mặt đen sạm, mặc áo đơn, thắt lưng bằng dây cỏ. Kê nhìn kỹ hồi lâu, rồi thổi tắt đèn, nói: "Ta thẹn phải tranh ánh sáng với loài ma quỷ!"
Nguyễn Đức Như có lần thấy ma trong nhà xí, cao hơn một trượng, da đen, mắt to, mặc áo đơn màu thâm, đội khăn bình thượng (loại khăn đầu bằng phẳng), đứng cách ông chỉ gang tấc. Nguyễn thong thả nhìn, cười bảo: "Người ta nói ma trông đáng ghét, quả nhiên!" Con ma xấu hổ lui đi.
Đời Đường, Ngụy Nguyên Trung khi chưa làm nên, nhà nghèo, chỉ có một đứa hầu gái. Một hôm trong bếp đang nấu, nó ra gánh nước về thì thấy một con vượn già đang trông lửa giúp. Hầu gái hoảng sợ báo lại, Nguyên Trung thong thả nói: "Vượn thương ta không có người làm, nấu bếp giúp ta, tốt lắm!" Lại có lần ông gọi đầy tớ mà chưa thấy thưa, con chó sủa gọi thay. Ông lại nói: "Đây là con chó hiếu thuận! Biết làm thay việc cho ta." Lại có lần ông ngồi một mình, có bầy chuột chắp tay đứng trước mặt. Ông lại nói: "Chuột đói, đến xin ta cho ăn." Bèn sai cho chúng ăn. Nửa đêm có chim cú kêu trên nóc nhà, người nhà định bắn. Ông lại ngăn: "Cú ban ngày không nhìn thấy gì nên đêm mới bay. Nó là loài trời đất vốn có, không thể bắt nó chạy về nam sang đất Việt, chạy về bắc sang đất Hồ; vậy nó biết đi đâu?" Về sau nhà ông không còn chuyện quái lạ nào nữa.
An Định quận vương Triệu Đức Lân, đầu năm Kiến Viêm (niên hiệu Tống Cao Tông, 1127–1130), từ kinh đô đem cả nhà xuống phía đông. Đến thành bắc Tứ Châu, ông nghỉ đêm ở nhà trạm. Chiều tối ông gọi lấy nước nấu chín để uống, liền có một người thiếp dạ một tiếng, bưng chén dâng lên, nhưng lấy khăn trùm đầu màu tía che kín mặt. Triệu nói: "Các ngươi đã ở trong phòng rồi, cần gì phải thế?" Rồi tự tay vén khăn ra, thì ra chỉ là một bộ xương khô. Triệu không chút sợ hãi, tát liền mấy cái vào má nó, nói: "Nhà ta đâu phải không có người hầu hạ, cần gì đến ngươi, đồ quỷ quái?" Rồi quát đuổi đi.
Vương Bác ở làng Địch Biển thuộc huyện Ngô, có lần nằm trong thư phòng. Gần nửa đêm, có con ma rít lên trước mặt, tiếng như vịt kêu. Bác nghe thấy chẳng sợ gì, chỉ nói: "Mày kêu thì cứ kêu, ta không quản mày, chỉ đừng đến gần chỗ ta (?) làm ồn tai ta!" Ma bèn kêu tiếng ngỗng. Bác cười: "Tiếng này cũng chẳng thanh nhã gì!" Ma vẫn không đi, lại làm tiếng chim yêu vỗ cánh (?), mong ông sợ lấy một phen. Bác nói: "Ta cứ ngủ say, không thèm nghe mày nữa!" Ma nhất định muốn làm ông động lòng, bèn kéo màn giường xuống trùm lên người Bác. Bác nói: "Ta vừa thấy lạnh, trùm thế này hợp lắm!" Ma hết cách, bèn im bặt.
Trong năm Gia Tĩnh (niên hiệu Minh Thế Tông, 1522–1566), có hai người đất Tích (Vô Tích) là Vương Phú và Trương Tường, đều gan dạ, xưa nay không sợ ma. Một ngày hè, hai người cùng uống rượu bên khe. Trời đã xế chiều mà chưa say. Vương nói: "Trong bãi mồ bên kia khe, hôm qua mới đưa một người chết đến. Tôi dám bơi theo dòng sang, lôi xác ra ngoài quan tài." Trương nói: "Tôi dám lôi ra giữa đêm tối." Vương nói: "Nếu quả thế, tôi chịu thua anh một vò rượu ủ tháng chạp." Chốc lát mặt trời lặn. Trương vừa định xuống nước thì Vương vội về nhà lấy rượu. Trương bèn qua khe, đi vòng vèo lên bờ, thấy quan tài đã bị mở nắp. Đang ngờ vực thì bỗng trong quan tài thò ra hai tay ôm lấy cổ Trương. Trương sợ, khấn thầm: "Ông buông ra một chút, đợi tôi thắng cược xong, mai tôi sẽ cúng và chôn cất ông." Khấn xong, hai tay lại ôm càng chặt. Trương kêu to, tiếng yếu dần. Nhà bên khe nghe tiếng, kéo nhau cầm đuốc đến soi, thì kẻ ôm cổ Trương chính là Vương. Thì ra hắn giả vờ đi lấy rượu, sang khe trước ở chỗ rộng, lôi xác ra rồi nằm vào quan tài. Thế là hai người cùng cười lớn. Khi qua khe trở về thì trăng đã lên. Lúc ấy đang có dịch bệnh lớn, mà hai người rốt cuộc chẳng ốm đau gì.
Không gần chốn buồng the
Hình Tử Tài đời Bắc Tề rất xa cách với vợ, chưa từng ngủ ở buồng trong. Có lần ban ngày ông vào nhà trong, bị chó sủa. Ông bèn vỗ tay cười lớn.
Người đời phần nhiều đắm đuối nơi phòng khuê, nên thà chọn cách của Tử Tài.
Không mê sắc
Vương Trọng Xử từng buông thả quá độ vào sắc dục, thân thể vì thế suy kiệt. Người hầu cận khuyên can. Ông nói: "Chỉ là ta không nhận ra thôi, sửa việc này dễ lắm." Bèn mở dãy nhà sau nơi ở của thê thiếp, đuổi hết các hầu thiếp ra, mặc họ muốn đi đâu thì đi.
Lòng dạ sắt đá, thủ đoạn anh hùng.
Không ham tiền
Hứa Ứng Quỳ người Gia Hưng làm thái thú Đông Bình, cai trị rất tốt, biết thương dân, theo đúng lẽ phải. Nhưng ông bị đồng liêu hãm hại, bị luận tội và điều đi nơi khác. Quan lại và dân chúng khóc mãi không thôi. Tối đến quán trọ, ông Hứa bảo người đầy tớ: "Làm quan chẳng được gì, chỉ được mấy giọt nước mắt của dân thôi!" Đầy tớ than: "Trong túi ông chẳng có lấy một đồng, vậy cứ gói nước mắt ấy mang về làm quà biếu họ hàng bạn bè." Ông Hứa vỗ tay một cái.
Giá trong túi đầy những thỏi vàng thỏi bạc to, cũng chưa chắc đã chịu đem biếu họ hàng bạn bè.
Ông Đổng Tam Tuyền từ chức huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) Tây Sung đất Thục được thăng làm quan đứng đầu Bồng Châu. Làm quan hơn mười năm, ông chỉ có một chiếc áo bào vải xanh và một đôi ủng da. Khi ông đi nhậm chức, các con thưa: "Chí khí tiết tháo cả đời của cha, chúng con đều hiểu. Chỉ là cha tuổi đã cao, đất Thục lại nhiều gỗ tốt, cha có thể lo cho việc sau trăm tuổi (tức sắm gỗ đóng quan tài)." Ông nói: "Ừ." Khi ông đã về hưu, các con ra đón, nhân lúc rảnh hỏi: "Gỗ tốt nói hôm trước, cha đã chọn được chưa?" Ông nói: "Nghe người ta bảo, gỗ sam không bằng gỗ bách." Con hỏi: "Vậy thứ cha sắm là gỗ bách ư?" Ông mỉm cười: "Ta có chở về đây ít hạt bách, đem trồng là được."
Không ham đồ cổ
Có một vị quan trong triều cất giữ chiếc gương cổ, tự khoe soi được xa hai trăm dặm, định đem dâng Lã Văn Mục công (tức Lã Mông Chính, tể tướng nhà Tống). Ông nói: "Mặt ta còn chẳng to bằng cái đĩa, cần gì đến gương soi được hai trăm dặm?" Rồi không nhận.
Có người tặng Tôn Chi Hàn một cái nghiên mực, giá ba mươi nghìn đồng, nói: "Đá này hà hơi vào là có nước chảy ra." Chi Hàn nói: "Một ngày có hà ra được một gánh nước thì cũng chỉ đáng ba đồng tiền, cần gì phải giá đắt như thế?"
Lời nghe như quê mùa mà thật thông suốt. Suy rộng ý ấy ra: một bữa no thì cần gì tám món quý, chín đỉnh vạc (tức mâm cỗ sang trọng bậc nhất)? Tấm thân bảy thước thì cần gì nghìn cửa vạn nhà?
Kết bạn tốt
Hà Kiều Tân làm quan đứng đầu Ôn Châu, đêm đi thuyền nhỏ đến thăm trưng quân (người có tài đức được triều đình vời ra làm quan nhưng không nhận) Ngu Nguyên Cừ. Ngồi lâu, ông đòi uống rượu, nhưng nhà quê không kiếm đâu ra. Ông than: "Rượu chua cũng được!" Ngu bèn đem ra một bình giấm mới, hai người cùng rót uống, chuyện trò hăng say suốt đêm rồi mới chia tay. Người thời ấy gọi là "tình bạn giấm của Hà và Ngu".
Bạn giấm còn hơn bạn rượu; nhưng giao tình đến chỗ thắm thiết thì cũng không khỏi "chua" (tức ghen; tiếng Hán gọi ghen tuông là "ăn giấm").
Không xét nét chuyện nhỏ
Vương Văn Chính công tên Đán (Vương Đán, tể tướng nhà Tống) là người độ lượng rộng rãi, không để ý chuyện vặt. Có người lính giữ ngựa mãn hạn đến từ biệt ông. Ông hỏi: "Ngươi giữ ngựa bao lâu rồi?" Đáp: "Năm năm rồi ạ." Ông lấy làm lạ: "Ta không nhớ là có ngươi." Người ấy đi rồi, ông lại gọi lại: "Ngươi là người nọ phải không?" Đáp: "Vâng." Thế là ông tặng hắn rất hậu. Bởi ngày thường hắn giữ ngựa, ông chỉ thấy lưng mà không thấy mặt; nhân lúc hắn quay đi, thấy lưng ông mới nhận ra.
Không hỏi chuyện bắn bò
Kỳ Chương công Ngưu Hoằng có người em là Ngưu Bật, thích rượu, say thì làm càn. Có lần Bật say, bắn chết con bò kéo xe của Hoằng. Hoằng về nhà, vợ ra đón, nói: "Chú bắn chết bò rồi!" Hoằng thản nhiên đáp: "Thì đem làm thịt khô."
Không so đo khi bị khinh nhờn
Tể tướng Lâu Sư Đức ôn hòa, cung kính, cẩn trọng, với ai cũng không có chút hiềm khích. Em ông được bổ làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Đại Châu, ông dặn em đừng tranh chấp với người. Em nói: "Từ nay người ta có nhổ vào mặt em, em cũng tự lau đi thôi." Sư Đức nói: "Đó chính là điều anh lo cho em! Người ta nhổ vào mặt em là vì giận em; em lau đi là trái ý họ. Nước bọt chẳng bao lâu tự khô, chỉ nên cười mà chịu lấy."
Vũ Nguyên Hành mở tiệc ở Tây Xuyên. Viên tòng sự (thuộc quan giúp việc) Dương Tự Phục say rượu làm càn, ép Vũ uống chén lớn; Vũ không uống, hắn bèn lấy rượu dội lên người Vũ. Vũ chắp tay ngồi yên, dội xong mới thong thả đứng dậy thay áo, rốt cuộc vẫn không cho tan tiệc.
Phùng Đạo đang làm quan ở Trung thư (cơ quan đầu não soạn thảo chiếu lệnh của triều đình, tức đang giữ chức tể tướng). Có người ở chợ dắt một con lừa, lấy một mảnh vải viết to tên ông dán lên mặt lừa. Người thân quen đến báo. Đạo nói: "Thiên hạ trùng tên trùng họ biết bao nhiêu? Có lẽ là người mất lừa đi tìm chủ đấy."
Phú Trịnh công (tức Phú Bật) về hưu ở Tây Đô (Lạc Dương). Có lần ông mặc áo trực xuyết (áo dài rộng mặc thường ngày) bằng vải, cưỡi lừa ra ngoại ô, gặp viên tuần kiểm (quan võ nhỏ coi việc tuần tra, giữ trị an) vùng Thủy Nam, nghi trượng hò hét dẹp đường rất rầm rộ. Lính đi trước quát người cưỡi lừa xuống. Ông giơ roi giục lừa đi. Lính quát càng to, lại hét: "Không chịu xuống lừa thì xưng chức tước ra!" Ông giơ roi xưng tên: "Bật." Lính không hiểu, bẩm với quan: "Phía trước có một người cưỡi lừa xông thẳng tới, hỏi chức tước không nói, miệng cứ bảo 'Bật, Bật'." Tuần kiểm hiểu ra: "Là tướng công đấy!" Rồi xuống ngựa, phục bên đường bái chào. Người xướng lễ hô: "Tuần kiểm Thủy Nam xin chào!" Ông giơ roi đi tiếp.
Duyện công Lục Tượng Tiên làm thái thú Phùng Dực. Các tham quân (thuộc quan giúp việc trong phủ) phần nhiều là con em dòng họ lớn, thấy Tượng Tiên tính nhân hậu, bèn cùng các quan trong phủ hẹn đánh cược cho vui. Một người nói: "Tôi dám xoay cái hốt (thẻ dài bằng ngà hay gỗ, quan cầm khi chầu) trước sảnh, trợn trừng mắt, vái ngang sứ quân (cách gọi tôn quan đứng đầu châu quận) một cái, hô chào rồi đi ra, được không?" Mọi người đều nói: "Nếu thật vậy, chúng tôi đành chịu thua một mâm rượu thịt." Người ấy liền làm. Tượng Tiên nhìn như không thấy.
Lại một tham quân nói: "Việc anh làm dễ quá. Tôi dám ở trước sảnh sứ quân bôi mực đen lên mặt, mặc áo xanh biếc, múa một khúc múa thần, rồi thong thả bước ra." Các quan đều nói: "Không làm được đâu; nếu thật dám thế, chúng tôi xin góp năm nghìn tiền lương làm tiền thua." Người tham quân thứ hai liền làm. Tượng Tiên cũng như không thấy. Mọi người đều trả tiền cược, coi đó làm trò cười.
Người tham quân thứ ba lại nói: "Việc các anh làm dễ quá. Tôi dám ở trước sảnh sứ quân trang điểm như đàn bà, bắt chước cô dâu mới lạy cha mẹ chồng bốn lạy, thế nào?" Mọi người nói: "Dám làm thì chúng tôi xin bỏ ra mười nghìn tiền lương làm tiền thua!" Người tham quân thứ ba bèn đánh phấn kẻ mày, búi tóc cao cài trâm, mặc áo đàn bà, hướng lên công đường lạy bốn lạy. Tượng Tiên vẫn không lấy làm lạ. Cảnh Dung (em Tượng Tiên) giận lắm, nói: "Anh tôi làm thứ sử đất Tam Phụ (vùng đất quanh kinh đô), nay lại thành trò cười cho thiên hạ!" Tượng Tiên thong thả bảo Cảnh Dung: "Đó là bọn tham quân kia tự biến mình thành trò cười, ta nào có thành trò cười?"
Ôn công (tức Tư Mã Quang, được phong Ôn quốc công) một hôm về thăm mộ tổ. Có năm sáu cụ già đến chào, nói: "Chúng tôi muốn dâng chút lễ mọn." Rồi dùng bát sành đựng cơm, vò sành đựng canh rau. Ông vui vẻ ăn. Một cụ nói: "Chúng tôi nghe ngài Đoan Minh (Tư Mã Quang từng làm Đoan Minh điện học sĩ, chức học sĩ hầu cận vua) khi ở huyện có giảng sách, dân quê không dám đến nghe, nay may được thỉnh giáo." Ông giảng chương "Thứ nhân" (chương nói về dân thường trong sách Hiếu kinh). Cụ già hỏi: "Từ chương 'Thiên tử' trở xuống, chương nào cũng dẫn hai câu Mao Thi (Kinh Thi theo bản truyền của họ Mao), riêng chương này không có, là vì sao?" Ông lặng thinh, rồi tạ lỗi: "Cả đời tôi chưa thấy ai bàn điều này, để tra cho rõ rồi xin trả lời." Cụ già cười lớn bỏ đi, nói: "Hôm nay nghe giảng, làm khó được cả ngài Tư Mã Đoan Minh."
Dương Văn Ý công tên Thủ Trần, khi đang giữ chức tẩy mã (chức quan trong phủ Thái tử, coi sách vở và theo hầu; tên chức nghĩa đen là "rửa ngựa" nhưng không phải rửa ngựa thật) thì xin nghỉ phép về quê. Đi đến một trạm dịch, viên dịch thừa (quan nhỏ coi trạm) không biết ông làm quan gì, cứ ngồi đáp lễ ngang hàng, rồi đột nhiên hỏi: "Ngài giữ chức tẩy mã, mỗi ngày rửa mấy con ngựa?" Ông thuận miệng đáp: "Siêng thì rửa nhiều, lười thì rửa ít, không có số nhất định." Chốc lát có tin báo một quan ngự sử sắp đến, viên thừa giục ông nhường phòng trên. Ông nói: "Phải lắm, đợi ông ấy đến rồi nhường cũng chưa muộn." Khi ngự sử đến, hóa ra lại là học trò của ông, quỳ xuống thưa hỏi thăm. Viên thừa hoảng sợ, trăm bề van xin, ông rốt cuộc không so đo.
Trương Trang Ý công tên Doanh làm tuần án (quan ngự sử được phái đi tuần xét một tỉnh) ở Đông tỉnh (Sơn Đông). Mới đến Lâm Thanh, tình cờ lá cờ hiệu treo trước quán rượu móc rơi chiếc mũ the của ông, người hầu tái mặt. Hôm sau, quan đứng đầu châu trói người chủ quán đến chờ xử tội. Ông thong thả nói: "Đây là chỗ quan trên qua lại, từ nay cờ hiệu quán rượu phải treo cao lên." Rồi cho về ngay.
Đồ Hoạt giữ chức chủng tể (tức Lại bộ thượng thư, đứng đầu bộ coi việc bổ nhiệm quan lại). Có người cùng quê mạo xưng là con ông Đồ, dọc đường quấy nhiễu. Người ta báo cho ông, tưởng ông sẽ trách phạt nặng. Ông chỉ gọi hắn đến bảo: "Ngươi làm con ta cũng chẳng nhục gì, chỉ tội cho cha ngươi thôi. Phép nước đã cấm rõ, từ nay chớ làm thế nữa."
Cho xem nhạc, tặng hoa cúc
Sài Tái Dụng tập luyện ban ca nhạc nuôi trong nhà ở vườn sau, có người hầu lén nhìn qua khe cửa. Sài bèn gọi người ấy vào vườn sau, cho xem tập, nói: "Gió lùa qua khe, e hại mắt ngươi."
Vương Kinh Thạch tướng công (tức Vương Tích Tước) về ở nhà. Sáng dậy, ông đội mũ dạ đi dạo vườn xem cúc. Người hàng xóm tưởng nhầm là người làm vườn, đứng cách hàng rào gọi: "Lão Vương! Ông hứa cho tôi hoa cúc, giờ có chưa?" Đến khi thấy mặt ông, người ấy hoảng hốt bỏ chạy. Ông gọi lại an ủi, lấy mấy gốc cúc cho.
Tiến cử người từng chửi mình
Vương Nguyên Mỹ (tức Vương Thế Trinh) trấn giữ đất Vân, tiến cử một viên thuộc lại, mà đó lại là người cùng quê thường hay chửi ông. Có người nói: "Từ nay về sau, ai muốn được tiến cử cũng sẽ chửi ông." Nguyên Mỹ cười: "Không phải thế, ta không tiến cử hắn thì hắn càng chửi ta."
Không trách đầy tớ
Đường Lâm tính khoan dung nhân hậu, hay tha thứ. Có lần ông định đi viếng tang, sai đứa ở về lấy áo trắng, đứa ở lại lấy nhầm áo khác, sợ không dám đưa. Lâm biết chuyện, bảo: "Hôm nay khí trong người không thuận, không nên khóc lóc, việc lấy áo trắng lúc nãy thôi đi." Lại có lần sai sắc thuốc mà sắc không kỹ, ông ngầm biết nguyên do, bèn nói: "Hôm nay trời âm u, không nên uống thuốc, đổ đi." Rốt cuộc ông không hề nêu lỗi của họ.
Dương Thành có lần hết lương ăn, sai đầy tớ đi xin gạo. Đầy tớ đem gạo đổi rượu, say nằm ngoài đường. Thành ra đón, thấy đầy tớ chưa tỉnh, bèn cõng về. Đến khi tỉnh, đầy tớ xin tạ tội. Thành nói: "Trời lạnh mà uống rượu thì có hại gì!"
Đất Tô chúng tôi có một cụ già đi thăm bạn, cho một đầy tớ chèo thuyền. Bạn giữ lại uống rượu, đầy tớ cũng say, nằm trong thuyền. Cụ muốn về, bất đắc dĩ phải cởi áo tự chèo. Tình cờ trên bờ có người muốn đi nhờ thuyền, cất tiếng gọi. Cụ bực, không đáp. Người kia gọi mãi. Đầy tớ trong thuyền nhắm mắt nói to: "Cho đi nhờ một chút thì có sao?" Cụ tức lắm, chèo càng gấp. Người trên bờ nghe vậy, chửi: "Ông chủ trong thuyền đã cho đi nhờ, thằng ở chèo thuyền lại không chịu!" Rồi vừa đi vừa chửi mãi không thôi.
Phòng Văn Liệt sai hầu gái đi đổi gạo, ba ngày không về. Khi nó về, Phòng nói: "Cả nhà không có gì ăn, ngươi từ đâu về đấy?"
Không trách kẻ trộm
Trương Suất tự Sĩ Giản, người đất Ngô, nghiện rượu, phóng khoáng, lơ là, quên cả việc nhà. Khi ở Tân An, ông sai đầy tớ chở ba nghìn hộc (đơn vị đong thóc gạo) gạo về Ngô, hao mất quá nửa. Trương hỏi cớ sao. Đáp: "Chim sẻ với chuột ăn hao." Trương cười: "Chim sẻ với chuột khỏe thật!" Rồi không tra hỏi nữa.
Liễu Công Quyền có lần cất một rương chén bát, dây buộc và niêm phong vẫn y nguyên mà đồ bên trong mất sạch. Đầy tớ nói dối là không biết. Công Quyền cười: "Chén bạc mọc cánh thành tiên bay đi rồi!" Rồi không hỏi nữa.
Thẩm Đạo Kiền đời Tống (nhà Lưu Tống thời Nam triều), có người trộm măng nhà ông, ông sai người ngăn lại, nói: "Măng này để cho thành rừng, còn có măng ngon hơn sẽ biếu." Rồi sai người mua măng to đem biếu. Phạm Nguyên Diễm thấy người trộm măng khổ sở vì phải lội qua mương, bèn chặt cây làm cầu cho qua; kẻ trộm từ đó không làm trộm nữa.
Đái Phong đời Hậu Hán, tự Bình Trọng, gặp giặc cướp, bị cướp sạch tài vật. Còn sót bảy tấm lụa, giặc không biết chỗ cất. Phong đuổi theo đưa cho chúng. Giặc nói: "Đây là người hiền!" Rồi trả lại hết đồ đạc.
Vương Tử Kính (tức Vương Hiến Chi) đêm nằm trong thư phòng, có một bọn trộm vào nhà, lấy sạch đồ đạc. Vương thong thả nói: "Tấm thảm lông xanh là vật cũ của nhà ta, để riêng nó lại cho ta."
Hà Tông Đạo tên Luân, người Giang Sơn, nhà nghèo, thờ mẹ rất hiếu thảo. Hai mươi bảy tuổi mới quyết chí đọc sách. Một đêm có trộm vào nhà lấy đồ. Hà biết mà không kêu. Đến khi trộm định lấy cái nồi, ông mới lên tiếng: "Sao không để lại cái này cho mẹ tôi nấu bữa sáng?" Kẻ trộm thẹn đỏ mặt, bỏ lại mà đi.
Hai người trước không trách kẻ trộm trong nhà, năm người sau không ngăn kẻ trộm bên ngoài, rốt cuộc nào có xui người ta làm trộm đâu? Vu Túc Mẫn công tên Khiêm (Vu Khiêm), khi làm tuần phủ (quan được triều đình phái đến coi việc cai trị một vùng) Hà Nam và Sơn Tây, đi thuyền gặp cướp. Chúng lục khắp hành lý, chẳng có gì quý hơn chiếc đai vàng ông đeo ở lưng, vậy mà rốt cuộc không nỡ lấy. Lại có Thẩm Văn Khanh ở nhà, trộm vào nhà, ông miệng ngâm một bài tứ tuyệt (thơ bốn câu) rằng: "Gió lạnh trăng mờ đêm dằng dặc, Phụ công khó nhọc một chuyến này. Chỉ có sách rách ba bốn quyển, Cũng đáng đem về dạy lũ con." Kẻ trộm cũng bỏ đi. Ai bảo kẻ trộm không có lòng người?
Không sợ giặc cướp
Nguyễn Giản tự Mậu Hoằng, làm huyện lệnh Khai Phong. Có giặc cướp, viên lại đến báo: "Gấp lắm!" Giản đang đánh cờ vây với khách, huýt sáo dài. Viên lại lại nói: "Cướp gấp lắm!" Giản nói: "Thế kiếp trên bàn cờ cũng gấp lắm." (Chữ "kiếp" vừa nghĩa là cướp, vừa là thế cờ trong cờ vây, khi hai bên thay nhau giành đi giành lại một quân ở cùng một chỗ.)
Không sợ chết
Tống Minh Đế ban chết cho Vương Cảnh Văn. Cảnh Văn đang ở Giang Châu, đang đánh cờ với khách. Đọc sắc chỉ xong, ông đặt nó dưới bàn cờ, sắc mặt vẫn thản nhiên. Tranh thế kiếp xong, thu quân cờ vào hộp xong, ông mới thong thả nói: "Vâng sắc chỉ ban chết." Lúc ấy mới đưa sắc chỉ cho khách xem, rồi nâng chén rượu độc lên bảo khách: "Rượu này không thể mời anh được." Bèn uống một hơi mà chết.
Trương Hoàng Môn tên Dung, tự Tư Quang (từng làm hoàng môn thị lang, quan hầu cận trong cung). Ông ra làm huyện lệnh Phong Khê. Đất Quảng Việt núi non hiểm trở, giặc người Lão (một tộc người miền núi phía nam) bắt được Trương, định giết ăn thịt. Trương sắc mặt không đổi, còn cất giọng ngâm theo lối "Lạc sinh vịnh" (lối ngâm thơ của học trò đất Lạc Dương, giọng trầm đục, được giới sĩ phu thời ấy rất chuộng).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video