Thiên 12 — Bộ 12 — Căng mạn: chuyện kiêu căng ngạo mạn

 Phần Kiêu căng ngạo mạn, thứ mười hai

 Tử Do (bút hiệu của người soạn sách) nói: Người khiêm tốn không cố tỏ ra cung kính mà tự nhiên cung kính; kẻ kiêu căng không cố tỏ ra ngạo mạn mà tự nhiên ngạo mạn. Bậc thông suốt nhìn đời rộng rãi, người tài hoa tự phụ phong nhã, tuy đứng ở chỗ cao, cũng đã lệch khỏi con đường vừa phải. Còn những kẻ không biết giữ mình thì vênh mặt nhướng mày, bắt chước dáng đi của người khác (?); xem mình như bay lên, xem người như rơi xuống; khinh nhờn, chế giễu, bôi nhọ người khác, ngày càng kiêu ngạo cố chấp. Đến mức bề tôi hành hạ vua, con đùa cợt cha, như si như cuồng, vừa đáng cười vừa đáng giận. Người quân tử luôn khiêm nhường, phải cẩn thận đề phòng những bậc thang dẫn dần tới tai họa! Gom lại thành phần "Kiêu căng ngạo mạn", thứ mười hai.

 Phụ Đồ tiên sinh

 Quý Sung hiệu là "Phụ Đồ tiên sinh", thường ăn hoa cúc và củ truật (một vị thuốc, người tu tiên xưa dùng làm thức ăn để sống lâu), cả tuần không nói một lời. Có người hỏi vì sao, ông đáp: "Trên đời không có gì đáng ăn, cũng không có ai đáng nói chuyện."

 Đây là tiên nhân thời Tam Đại (ba triều Hạ, Thương, Chu thời thượng cổ). Phải là người như thế mới được nói câu như thế.

 Phiến đá núi Hàn

 Dữu Tín từ Nam triều sang phương Bắc, chỉ thích bài văn bia núi Hàn do Ôn Tử Thăng soạn. Có người hỏi: "Văn chương phương Bắc thế nào?" Tín đáp: "Chỉ có một phiến đá núi Hàn là đáng cùng nói chuyện, còn lại chỉ như lừa kêu chó sủa mà thôi."

 Tế Âm vương Huy khen văn của Tử Thăng đủ sức vượt Nhan Diên Chi, đè bẹp Tạ Linh Vận, nuốt trọn Nhậm Phưởng, nhả ra Thẩm Ước (tức là bao trùm, hơn hẳn các văn sĩ nổi tiếng phương Nam), quả là anh tài của phương Bắc. Nhưng thiên hạ thì đầy những kẻ thích tiếng lừa kêu chó sủa, mà "một phiến đá núi Hàn" lại không biết nói, biết làm sao, biết làm sao!

 Văn bia chùa Phúc Tiên

 Bùi Độ sửa chùa Phúc Tiên, định nhờ Bạch Cư Dị viết văn bia. Phán quan (chức quan phụ tá giúp việc trong phủ của đại thần) Hoàng Phủ Thực giận nói: "Bỏ Thực ở ngay gần mà đi lấy Cư Dị ở xa, xin từ biệt từ đây!" Độ vội tạ lỗi, liền giao việc viết văn cho Thực. Thực vừa uống rượu vừa vung bút, viết xong ngay. Độ trả công bằng xe ngựa và đồ chơi quý, trị giá ước nghìn quan (một quan là một xâu nghìn đồng tiền). Thực giận nói: "Bia ba nghìn chữ, mỗi chữ chẳng lẽ không đáng ba tấm lụa sao?" Độ lại trả đúng số ấy. Thực lại đòi bài văn về để sửa chữa. Độ cười nói: "Văn đã tuyệt diệu rồi, thêm một chữ cũng không được nữa."

 Đứng đầu

 Đầu niên hiệu Khai Thành (đời Đường Văn Tông), Lư Triệu dự thi giải (kỳ thi ở địa phương để chọn người đưa lên kinh thi tiếp) ở Giang Tây, bị quan chấm thi xếp đứng cuối danh sách được tiến cử. Triệu viết thư cảm tạ có câu: "Con rùa lớn hí thí (loài rùa khỏe, tương truyền hay đội bia đá), đầu đội núi Bồng (núi tiên)." — chữ "đầu đội" cũng có nghĩa là "đứng đầu". Quan thi bảo ông: "Hôm qua tiếc vì người đông chen chúc, rất thẹn đã xếp anh thứ hạng thấp, sao lại nói là đứng đầu?" Triệu đáp: "Đám đá cứng nằm ở trên, con rùa lớn đội ở dưới, há chẳng phải là 'đầu đội' sao?" Cả bàn cười to.

 Thi cử chẳng có gì làm bằng, nhờ câu này mà tự gỡ ngượng.

 Ân, Hoàn khinh nhau

 Ân Thâm Nguyên lúc trẻ nổi tiếng ngang với Hoàn Ôn, thường có lòng ganh đua. Hoàn hỏi Ân: "Anh so với tôi thế nào?" Ân nói: "Tôi chơi với tôi đã lâu, thà làm tôi còn hơn." Ân từng làm thơ đưa Hoàn xem, Hoàn chế giễu nói: "Anh cẩn thận chớ chọc tôi; chọc tôi thì tôi sẽ đem thơ anh ra cho người ta xem đấy!"

 Lý Ung

 Lý Ung từng chê chữ của Tiêu Thành. Thành bèn làm giả một bức thiếp chữ cổ, làm cho giấy cũ và sẫm màu, cầm đưa Ung xem, nói: "Đây là chân tích của Hữu Quân (Vương Hy Chi, từng làm Hữu quân tướng quân, nhà thư pháp lừng danh), ông thấy thế nào?" Ung xem và khen hay. Thành nói thật cho biết. Ung lại cầm lấy xem, nói: "Nhìn kỹ thì cũng chưa hoàn toàn đẹp."

 Đường Thái Tông học lối chữ chân của Ngu giám (Ngu Thế Nam, làm chức Bí thư giám), thường thấy khó ở nét "qua" (nét móc dài xiên xuống bên phải, như trong chữ "qua" nghĩa là cây giáo). Một hôm viết gặp chữ "tiễn", vua gọi Thế Nam viết bù nét "qua" cho chữ ấy, rồi đưa Ngụy Trịnh công (Ngụy Trưng, tước Trịnh quốc công) xem, hỏi: "Chữ của trẫm (tiếng vua tự xưng) so với Thế Nam thế nào?" Ông đáp: "Ngửa xem chữ của thánh thượng, trong đó nét 'qua' của chữ 'tiễn' thì giống thật lắm."

 Nhãn lực của Lý Ung kém xa Trịnh công; nói hay nói dở, chỉ là một mực đố kỵ khắt khe mà thôi.

 Đá ba tai họa

 Tiêu Dĩnh Sĩ từng đến nhà Lý Thiều, thấy cái nghiên mực đá Hấp (nghiên làm bằng đá vùng Hấp Châu, loại quý) rất tốt, bảo người đi cùng: "Anh có biết cái nghiên này không? Đây là đá ba tai họa." Người kia không hiểu, lui ra mới hỏi. Ông đáp: "Chữ viết không đẹp là tai họa thứ nhất; văn từ không hay là tai họa thứ hai; cửa sổ bàn ghế bừa bộn là tai họa thứ ba."

 Giấu vụng

 Từ Lăng nhà Lương đi sứ nước Tề. Bấy giờ Ngụy Thu có tài văn học, là người giỏi của Bắc triều, chép văn tập của mình tặng Lăng, nhờ đem truyền ở Giang Tả (vùng phía đông Trường Giang, tức phương Nam). Lăng về, khi qua sông thì ném văn tập xuống nước. Người theo hầu hỏi vì sao, ông đáp: "Ta giấu cái vụng giùm Ngụy công."

 Thừa tướng Thôi thông minh

 Hàn Dũ thường nói với Lý Trình: "Tôi với thừa tướng Thôi Quần là bạn đồng niên (đỗ cùng một khoa thi), qua lại với nhau, ông ấy thật thông minh hơn người!" Lý hỏi: "Hơn người ở chỗ nào?" Hàn đáp: "Qua lại với tôi hơn hai mươi năm mà chưa từng nói tới văn chương."

 Thơ của Trịnh Nguyên Lễ

 Trịnh Nguyên Lễ là em vợ của Thôi Ngang; Ngụy Thu là chồng em gái Ngang. Ngang cầm mấy bài thơ của Nguyên Lễ đưa Lư Tư Đạo xem, nói: "Thơ của Nguyên Lễ gần đây cũng không kém Ngụy Thu." Tư Đạo đáp: "Chưa thấy Nguyên Lễ hơn Ngụy Thu, chỉ biết ông lạt với em rể hơn là với em vợ."

 Tay thợ được chọn dựng lầu Ngũ Phượng (?)

 Hàn Phổ, Hàn Kí hai anh em đều có tài văn. Kí thường coi thường Phổ, nói với người khác: "Anh tôi làm văn, ví như nhà tranh lấy dây làm bản lề cửa, tạm che mưa gió. Còn tôi làm văn là tay thợ được chọn để dựng lầu Ngũ Phượng (tòa lầu nguy nga trong cung điện)." Phổ nghe vậy cười. Đúng lúc có người tặng giấy Thục (giấy hoa tiên làm ở đất Thục, rất quý), Phổ làm thơ gửi Kí: "Mười kiểu giấy hoa đất man ra từ Ích Châu, gửi đến từ người ở đầu suối Hoán Khê. Anh ngu này được thứ ấy hoàn toàn vô dụng, xin giúp em thêm vào việc sửa lầu Ngũ Phượng."

 Đứa đầy tớ nhà Khích Phương Hồi

 Nhà Khích Phương Hồi có một đứa đầy tớ gốc phương Bắc quê mùa, lại biết đến văn chương, việc gì cũng có ý tứ. Vương Hữu Quân khen nó với Lưu doãn (Lưu Đàm, làm quan doãn đứng đầu quận kinh đô). Lưu hỏi: "So với Phương Hồi thế nào?" Vương đáp: "Đó chỉ là kẻ hạ nhân có chút chí hướng thôi, sao sánh được với Phương Hồi?" Lưu nói: "Nếu không bằng Phương Hồi thì vẫn là đứa đầy tớ tầm thường."

 Hàn Thúc Ngôn

 Hàn Thúc Ngôn tính thích đùa cợt. Có người dâng văn đến ra mắt mà văn quá dở, ông sai kỹ nữ đốt ngải hun quyển văn ấy. Đợi người kia đến, ông lấy ra ngửi, nói: "Quyển văn của anh sao lắm mùi ngải thế?" Tống Tề Khâu mỗi khi dựng bia đều tự soạn văn, rồi sai Hàn viết bằng chữ bát phân (một lối chữ lệ cổ). Hàn bèn lấy giấy nhét lỗ mũi, nói: "Lời văn này bẩn mà thối!" Lại có lần Ngụy Minh mang thơ mới làm đến, Hàn mượn cớ đau mắt. Minh xin tự ngâm cho nghe. Hàn nói: "Tai tôi điếc nặng thêm rồi."

 Các bài vịnh Quỳ Châu

 Thái Tử Mộc sau khi uống rượu tự hát các bài thơ vịnh Quỳ Châu của mình. Vừa cất tiếng hát, Ngô Quốc Luân liền ngủ ngáy, tiếng ngáy lên xuống theo tiếng hát; hát xong thì tiếng ngáy cũng dứt.

 Thơ ba phần

 Quách Tường Chính từng đưa một cuộn thơ cho Đông Pha (Tô Thức) xem, tự mình ngâm trước, rồi hỏi: "Thơ này được mấy phần?" Đông Pha đáp: "Mười phần." Tường Chính mừng rỡ, hỏi lại. Đông Pha nói: "Bảy phần là nhờ đọc, ba phần là thơ."

 Một hôm Tường Chính trong mộng làm bài "Thơ dạo Thái Thạch", hôm sau viết ra cho người xem, nói: "Ta hẳn không sống lâu được nữa." Người ta hỏi vì sao. Tường Chính nói: "Thơ gần đây của ta có câu 'Muốn tìm chỗ xích sắt bắc cầu, chỉ có hoa dương liễu khiến khách buồn thảm', không phải điều ngày thường ta làm nổi, bỗng dưng có được, là điềm chẳng lành." Chưa đầy tháng, quả nhiên chết. Lý Đoan Thúc nghe vậy cười nói: "Không biết Đỗ Thiếu Lăng (nhà thơ Đỗ Phủ) làm sao mà sống được lâu thế?"

 Bài phú "Lục Hợp"

 Lưu Khổng Chiêu cả ngày chắp vá một bài phú (thể văn có vần, có đối, dùng để tả cảnh, trình bày ý), đặt tên là "Lục Hợp" (sáu phương: trời, đất và bốn phương), tự cho là tuyệt vời. Từng đem dâng Ngụy Thu mà không vái chào, Thu giận nói: "Phú đặt tên 'Lục Hợp' đã là rất ngu; văn lại ngu hơn cái tên 'Lục Hợp'; còn cái thân anh lại ngu hơn văn." Lưu tức không chịu nổi, đem đưa Hình Tử Tài xem. Tử Tài nói: "Bài phú này của anh giống hệt con lạc đà ghẻ, nằm phục xuống mà chẳng có chút duyên dáng nào."

 Văn Mập

 Họ Văn ở Mậu Uyển (tên gọi khác của Tô Châu) ai cũng thông minh, đặc biệt giỏi viết chữ, riêng một người gọi là Văn Mập, cũng là chư sinh (học trò đã đỗ khảo hạch vào học trường phủ huyện, tức tú tài), nhưng văn và chữ đều vụng. Gặp kỳ tuế thí (kỳ khảo hạch hằng năm để xếp hạng chư sinh), Du Hoa Lộc ra sức khuyên đừng đi. Anh ta kinh ngạc hỏi vì sao. Du bèn nói: "Văn như của anh thì dù có chữ của Hành Sơn (Văn Trưng Minh, hiệu Hành Sơn, nhà thư pháp lớn) cũng vô ích; mà nếu là văn của Vương Thủ Khê (Vương Ngao, văn sĩ nổi tiếng) do anh chép ra thì người ta cũng lười xem! Tôi sợ đuổi anh khỏi trường cũng chưa hết tội, vì thế mà lo cho anh."

 Giả Đảo

 Giả Đảo lúc còn làm sư ở chùa Pháp Càn. Một hôm vua Tuyên Tông đi vi hành (cải trang đi ra ngoài) đến chùa, nghe trên lầu chuông có tiếng ngâm thơ, bèn lên lầu, lấy thơ trên bàn của Đảo ra xem. Đảo xắn tay áo liếc nhìn, nói: "Cậu thì biết gì về cái này?" rồi giật lại cuộn thơ. Vua thẹn, xuống lầu đi. Sau Đảo biết chuyện, vội đến tạ tội. Vua bèn ban thư tay, bổ làm chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ) huyện Trường Giang.

 Liễu Tam Biến

 Liễu Kỳ Khanh làm Đồn điền viên ngoại lang (quan phụ tá trong bộ Công, coi việc ruộng đồn điền), tên ban đầu là Tam Biến. Ông tự làm từ (một thể thơ đặt lời theo điệu nhạc để hát) có câu: "Tài tử và từ nhân, vốn là khanh tướng áo trắng (bậc công khanh dù chưa có chức tước)." Sau có người tiến cử ông với triều đình, vua Nhân Tông nói: "Người này cứ đi trước gió dưới trăng mà điền từ (đặt lời cho các điệu từ)!" Từ đó không đắc chí, chẳng còn giữ gìn khuôn phép, tự xưng là "Liễu Tam Biến phụng thánh chỉ điền từ".

 Xét: Liễu Vĩnh lúc chết, nhà không còn của cải, các kỹ nữ góp tiền chôn ông ở ngoài thành, mỗi năm tháng xuân lại lên mộ, gọi là "viếng Liễu Thất" (Liễu thứ bảy, tên gọi theo thứ bậc trong họ). Tử Do nói: "Sống tuy áo trắng hèn, chết được váy hồng thương. Gò Bắc Mang (nghĩa địa nổi tiếng) mộ chồng chất, gió lùa cây bạch dương đầy trời. Khanh tướng đời nào cũng có, ai còn theo tưởng nhớ nơi suối vàng. Ôi Liễu Tam Biến, phong lưu truyền đến nay."

 La Ẩn

 La Ẩn từng đi chung thuyền với Vi Di Phạm. Người lái thuyền bảo Ẩn: "Ở đây có quan triều." La nói: "Quan triều gì? Ta lấy chân kẹp bút cũng địch được mấy kẻ như thế." Vi đem chuyện ấy nói ở triều, từ đó La không được triệu dùng nữa.

 Đỗ Thẩm Ngôn

 Đỗ Thẩm Ngôn sắp chết, nói với Tống Chi Vấn, Vũ Bình Nhất: "Ta còn sống thì đè đầu các ông đã lâu. Nay sắp chết, các ông hẳn được an ủi lắm, chỉ tiếc là không thấy ai thay được ta." Trong niên hiệu Đăng Phong (đời Võ Tắc Thiên), Tô Vị Đạo làm Thiên quan thị lang (quan phó bộ Lại, coi việc tuyển chọn quan lại), Thẩm Ngôn dự kỳ thi tuyển. Làm xong bài phán (bài văn xử một vụ án, một môn thi để tuyển quan), ông nói với người khác: "Vị Đạo hẳn phải chết!" Người ta hỏi vì sao, ông nói: "Thấy bài phán của ta, tự sẽ xấu hổ mà chết!"

 Vương Trĩ Khâm

 Vương Đình Trần ở Hoàng Cương (bản cũ chép chữ "cương" khác), tự Trĩ Khâm, lúc nhỏ có tài lạ, nhưng thích chạy theo trẻ con ngoài phố chơi đùa. Cha mẹ cầm roi đánh, cậu liền kêu: "Cha mẹ sao lại hành hạ danh sĩ trong nước!"

 Vương Trĩ Khâm làm Hàn lâm thứ cát sĩ (tiến sĩ mới đỗ được chọn vào viện Hàn lâm học tập thêm). Theo lệ cũ, có hai vị học sĩ dạy dỗ, phép tắc rất nghiêm. Riêng Trĩ Khâm trong bụng coi thường, thường trèo lên cây trong sân viện, rình học sĩ đi qua thì cố làm tiếng động dọa. Học sĩ rất giận. Sau ông ra làm Cấp sự trung (quan can gián, xét lại giấy tờ của các bộ), vì dâng lời can mà bị đổi làm tri châu Dụ Châu, càng kiêu ngạo. Các quan thanh tra, giám sát cấp trên đi qua châu, ông không ra đón, cũng chẳng mượn cớ ốm. Có người khuyên, ông giận nói: "Lũ quan mù bẩn thỉu ấy, được Đình Trần ra đón, chẳng thẹn mà chết sao?"

 Tang Duyệt

 Tang Duyệt ở Hải Ngu, tự Dân Dịch, mười chín tuổi đỗ hương thí (kỳ thi cấp tỉnh). Đến kỳ thi xuân ở kinh đô, bài sách (bài văn trả lời câu hỏi về chính sự) có câu "Trong ngực có thanh kiếm dài, một ngày mài mấy lượt", bị học sĩ Ngô Nhữ Hiền đánh trượt. Lại bài luận "Học để đạt tới đạo của thánh nhân" có câu: "Vua Nghiêu đem đạo ấy truyền cho vua Thuấn", rồi cứ thế đến "Phu tử (Khổng Tử) truyền cho Mạnh Kha, Mạnh Kha truyền cho ta", bị học sĩ Khâu Trọng Thâm đánh trượt. Được ghi vào bảng phụ (?) (danh sách người thi trượt được bổ chức quan nhỏ), lúc ấy mới hai mươi ba tuổi, nhưng sổ sách chép nhầm chữ "hai" thành "sáu", theo lệ mới không được từ chối, bèn có lệnh bổ làm huấn đạo (quan dạy học ở trường huyện) huyện Thái Hòa.

 Quan án sát kiêm coi việc học (quan giám sát trường học trong tỉnh) đi tuần đến huyện, không thấy Duyệt, bèn sai lại đi gọi. Duyệt nói: "Mưa dầm liền mấy ngày đêm, nhà trọ đổ, giữ vợ con còn không xong, rảnh đâu mà chờ đón ông!" Án sát đợi lâu không được, sai thêm hai lại đến giục. Duyệt càng giận, nói: "Ông ta thật là không có tai! Sức án sát có thể bắt một viên bác sĩ (quan dạy học) phải khuất phục, chứ sao khuất phục được Tang tiên sinh! Hẹn ông ta ba ngày, tiên sinh sẽ đến, không thì không đến." Án sát trước đó đã được Khâu Tuấn dặn dò, rốt cuộc không bắt tội.

 Khâu học sĩ mến danh Tang Duyệt, đưa văn mình làm cho xem, lừa là người khác soạn. Duyệt biết trong bụng, nói: "Minh công cho là Duyệt không sợ bẩn sao? Sao lại bắt Duyệt xem thứ này?" Khâu không giận, trái lại còn giới thiệu trước cho ông, có lẽ là điều người nay khó làm được.

 Theo lệ cũ, khi ngự sử (quan thanh tra của triều đình) đi tuần xét các phủ huyện, bác sĩ phải đứng hầu bên cạnh suốt ngày. Tang Duyệt xin: "Tôi có bệnh hèn mọn, mong ngài châm chước cho được ngồi mà nói chuyện." Ngự sử vốn nghe danh Duyệt, cho ngồi, bảo giảng thơ. Nghỉ một lát, Duyệt cởi tất, để chân trần gãi ghét chân. Ngự sử không chịu nổi, bảo ra. Ít lâu sau lại tiến cử ông, thăng làm phó quan phủ Trường Sa, rồi điều sang Liễu Châu. Duyệt không muốn đi. Người ta hỏi, ông liền nói: "Thằng nhãi Tông Nguyên (Liễu Tông Nguyên, văn hào đời Đường, từng làm quan ở Liễu Châu) chiếm danh tiếng châu này lâu rồi, ta mà đến thì sẽ che lấp hơn hắn, hắn không yên đâu."

 Viên Hỗ

 Viên Hỗ, huyện lệnh Chư Kỵ thời Tề, thơ chỉ tầm thường. Ông từng tự nói: "Thơ ta có sinh khí, phải có người giữ lại, nếu không thì bay đi mất." (Theo sách "Thi phẩm")

 Lời ngông của Ân và Lâu

 Ân An từng nói với người khác: "Từ xưa thánh hiền không mấy khi xuất hiện. Phục Hy dùng bát quái (tám quẻ, hệ thống ký hiệu tượng trưng cho trời đất vạn vật) xét cùng lẽ trời đất, là một." Bèn co một ngón tay. "Thần Nông trồng trăm thứ lúa, cứu muôn dân, là hai." Co hai ngón. "Chu Công đặt ra lễ nhạc, trăm đời theo mãi, là ba." Co ba ngón. "Khổng Tử vượt hẳn mọi người, là bốn." Co bốn ngón. "Từ đó về sau, không còn ai khiến ta phải co ngón tay nữa." Hồi lâu lại nói: "Kể cả An thì mới được năm thôi!"

 Các ông Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn chắc còn phải xin mở thêm một vụ xét lại (?).

 Lâu Lượng ở Thượng Nhiêu đi qua Cô Tô (Tô Châu), đậu thuyền ở cầu Phong, nhân họa thơ người Đường, có câu "Một mình dậy xem sao, đêm không ngủ". Ông nói với khách: "Các ngươi không biết, mỗi lần ta đi đâu đều làm chuyển động thiên tượng (các hiện tượng, vì sao trên trời)."

 "Sao Tiểu nhân", "sao Thiên cẩu" cũng đều là thiên tượng cả, mặc hắn khoác lác!

 Lưu Nguyên

 Lưu Nguyên phóng khoáng không ai kiềm chế được. Gặp Thang Dận Tích trong một bữa tiệc đông người, Lưu nói: "Thang tuy xuất thân nhà tướng, học vấn kiến thức mọi mặt đều hơn người." Rồi lại nói: "Thêm vài năm nữa thì sẽ phảng phất giống ta!"

 Lưu Chân Trường

 Vương trưởng sử (chức quan đứng đầu các thuộc quan trong phủ) nói với Lưu Chân Trường: "Gần đây anh tiến bộ nhiều." Lưu hỏi: "Anh ngửa mặt lên mà nhìn à?" Trưởng sử hỏi: "Sao vậy?" Lưu đáp: "Nếu không thì làm sao đo được trời cao?"

 Khâu Linh Cúc

 Thẩm Thâm xem thơ của Vương Kiệm, nói: "Văn chương của Vương lệnh (Vương Kiệm, đang làm chức lệnh) tiến bộ nhiều." Khâu Linh Cúc nói: "So với lúc tôi chưa tiến bộ thì thế nào?"

 Tạ Nhân Tổ

 Tạ Nhân Tổ năm tám tuổi, cha là Tạ Dự Chương (từng làm thái thú quận Dự Chương) sắp tiễn khách, lúc ấy lời lẽ cậu đã sáng suốt, tự dự vào hàng người trên, mọi người đều khen: "Đây là Nhan Hồi (học trò giỏi nhất của Khổng Tử) nhỏ tuổi của cả bàn tiệc." Nhân Tổ nói: "Trong bàn không có Ni Phụ (tức Khổng Tử), lấy đâu ra mà nhận biết Nhan Hồi!"

 Nếu quả là Nhan Hồi thì không cần Ni Phụ cũng nhận ra; còn nếu thật có Ni Phụ, e rằng Nhan Hồi lại chưa chắc là cậu.

 Hạng nhất

 Vương trung lang lúc còn trẻ, Giang Bân làm Bộc xạ (quan đứng đầu sảnh Thượng thư, giúp việc tể tướng), coi việc tuyển chọn quan lại, định cử ông làm Thượng thư lang (quan thuộc cấp trong sảnh Thượng thư). Có người nói lại với Vương. Vương nói: "Từ khi qua sông (triều Tấn dời xuống phương Nam), chức Thượng thư lang chỉ dùng người hạng hai, sao lại đến lượt ta?" Giang nghe vậy liền thôi.

 Lời của Hàn Dũ và Vương Kiệm

 Lục Trường Nguyên làm Hành quân tư mã (quan phụ tá việc quân) ở trấn Tuyên Vũ, Hàn Dũ làm tuần quan (thuộc quan đi tuần xét). Có người chê tuổi tác thứ bậc hai người cách nhau quá xa. Dũ nói: "Cọp và chuột đều nằm trong mười hai con giáp, có gì là lạ!"

 Vương Kiệm và Vương Kính Tắc cùng được phong tam công (ba chức quan cao nhất triều đình). Từ Hiếu Tự đến thăm Kiệm, trêu: "Hôm nay có thể gọi là liên bích (hai viên ngọc quý sánh đôi)." Kiệm nói: "Không ngờ Lão Tử lại chung một truyện với Hàn Phi!" (Trong sử, Lão Tử và Hàn Phi được chép chung một truyện; ý nói mình là bậc cao nhã mà bị xếp ngang với kẻ võ biền.)

 Tào ngựa

 Vương Tử Do làm kỵ binh tham quân (quan tham mưu coi việc kỵ binh) cho xa kỵ tướng quân Hoàn Xung. Hoàn hỏi: "Anh làm ở sở nào?" Đáp: "Không biết là sở nào, chỉ thỉnh thoảng thấy người ta dắt ngựa đến, có lẽ là tào ngựa (ban coi việc ngựa)." Hoàn lại hỏi: "Trong quan có bao nhiêu ngựa?" Đáp: "Không hỏi đến ngựa, sao biết được số?" (mượn câu sách Luận Ngữ: chuồng ngựa cháy, Khổng Tử chỉ hỏi người, không hỏi ngựa). Lại hỏi: "Gần đây ngựa chết bao nhiêu?" Đáp: "Chưa biết sống, sao biết được chết?" (mượn lời Khổng Tử).

 Lời của Vương và Tôn giống nhau

 Vương Tử Do làm tham quân cho Hoàn xa kỵ. Hoàn bảo Vương: "Anh ở phủ đã lâu, sắp tới sẽ lo liệu chức việc cho anh." Vương không đáp, chỉ nhìn lên cao, lấy thẻ hốt (tấm thẻ quan cầm tay khi làm việc) chống má, nói: "Núi Tây buổi sớm, quả có khí mát."

 Tôn Thái Sơ, một ẩn sĩ, ngụ ở Vũ Lâm (Hàng Châu). Phí Văn Hiến thôi làm tể tướng về quê, đến thăm, gặp lúc ông đang ngủ trưa. Tôn cố nằm không dậy, rất lâu mới ra, lại chẳng hề cảm tạ hay tiễn khách. Ra đến cửa, chỉ ngẩng đầu nhìn về phía đông, nói: "Trên biển mây biếc nổi lên, liền với núi Xích Thành, lạ lắm, lạ lắm!" Văn Hiến ra ngoài bảo người đánh xe: "Cả đời ta chưa từng gặp người như thế này!"

 Hai ông rất có ý siêu thoát ra ngoài cõi trần. Nhưng mặt lạnh đối với người như vậy thì cũng thật khó làm người!

 Quả bầu cán dài

 Lục Sĩ Hành (Lục Cơ) mới đến Lạc Dương, tìm thăm Lưu Đạo Chân. Lưu đang để tang, tính lại nghiện rượu; chào hỏi theo lễ xong, chẳng nói gì khác, chỉ hỏi: "Đông Ngô có giống bầu cán dài, anh có mang giống đến không?" Lục rất hối hận vì đã đến.

 Cau

 Lưu Mục Chi hay đến nhà anh vợ họ Giang xin ăn, nhiều lần bị làm nhục. Nhà họ Giang có tiệc mừng, dặn đừng đến, Mục Chi vẫn đến. Ăn xong, xin cau. Họ Giang nói: "Cau để tiêu cơm, anh cần gì thứ ấy?" Về sau Mục Chi làm doãn Đan Dương, lấy mâm vàng đựng một hộc (đơn vị đong, khoảng mười đấu) cau đem tặng.

 Trương Dung

 Trương Tư Quang, tên Dung, từng đến thăm Lại bộ thượng thư Hà Tập, nhưng người báo lại báo nhầm sang thượng thư Lưu Trừng. Dung xuống xe vào cửa, nói: "Không phải!" Đến ngoài cửa phòng nhìn Trừng, lại nói: "Không phải!" Đến ngồi vào chiếu nhìn Trừng, lại nói: "Không phải!" Rồi bỏ đi.

 Đưa gối

 Phạm Trung Tuyên ở nhàn tại Vĩnh Châu, có khách đến là tiếp. Ông đặt hai giường đối nhau, thường tự nói: "Già yếu, không ngồi lâu được", rồi nằm luôn xuống gối. Cũng đưa khách một cái gối, bảo nằm đối diện. Nói vài câu xong, thường ngáy như sấm. Khách chờ ông tỉnh, có người đợi suốt ngày mà không nói được câu nào.

 Vương Điềm

 Con của Vương Đạo là Điềm ngạo mạn phóng túng. Tạ Vạn từng đến thăm, vừa ngồi xong thì Điềm đi vào trong. Vạn cho là thế nào cũng sẽ được đãi hậu. Rất lâu sau, Điềm gội đầu xõa tóc đi ra, ngồi ghế xếp kiểu người Hồ giữa sân phơi tóc, chẳng có chút lễ chủ khách nào. Vạn buồn bã ra về.

 Lư Nam

 Lư Nam làm chư sinh, thân với quan huyện. Quan huyện từng bảo Nam: "Sáng mai tôi qua anh uống rượu." Nam về mua thêm thịt bò và rượu. Gặp lúc quan huyện có việc khác, mặt trời xế mà chưa đến, Nam vẫn ngóng. Rồi tự uống một đấu rượu cho đỡ mệt, say thì nằm ngủ; khi báo quan huyện đến, Nam xưng là say, không làm lễ chủ khách được. Quan huyện giận bỏ về, nói: "Ta lại bị thằng quê mùa làm nhục!"

 Kết giao với người dưới mình là việc đẹp, ông quan lại học thói kiêu kỳ của thừa tướng Điền (Điền Phần đời Hán, ngạo mạn, từng bị Quán Phu chửi ngay giữa tiệc), may mà không bị chửi giữa tiệc, chưa đáng gọi là nhục.

 Đại vũ sinh

 Một hôm Thạch Mạn Khanh nói với sư Bí Diễn: "Lương ở quán các (nơi làm việc của các quan văn) ít ỏi, tiếc không được uống cho thỏa." Diễn nói: "Chẳng bao lâu sẽ dẫn một ông chủ rượu đến bái kiến." Mấy hôm sau, dẫn một ông họ Ngưu (nghĩa là trâu), là giám bạ nhờ nộp thóc mà có chức (người bỏ thóc ra mua chức quan nhỏ coi sổ sách), đến, mang mười gánh rượu cung đình làm lễ ra mắt. Diễn đưa danh thiếp vào, Mạn Khanh ngạc nhiên mời vào, hỏi: "Nhà ông ở đâu?" Ngưu đáp: "Có một biệt thự cạnh đài Phồn." Mạn Khanh bảo Diễn: "Gác chùa ở đài Phồn thoáng mát đáng yêu, lâu rồi chưa lên." Ngưu nói: "Học sĩ nếu có hứng, tôi xin sắm rượu và đồ nhắm theo hầu." Mạn Khanh nhận lời.

 Một hôm được nghỉ, ông hẹn Diễn cùng lên. Diễn dặn trước họ Ngưu bày đủ đồ uống. Thạch và Diễn hát to, cởi đai áo, uống đến lúc mặt trời lặn. Mạn Khanh say, mừng nói: "Chuyến đi này đáng ghi lại!" Bèn lấy chậu ngâm mực, nhúng bút lớn, đề: "Thạch Diên Niên tự Mạn Khanh cùng bạn thơ nhà Phật là lão Diễn lên đây." Họ Ngưu lạy, nói: "Kẻ hèn mọn này may được hầu hạ, xin ghi thêm một cái tên, để khỏi mai một dấu vết hèn mọn." Mạn Khanh say khướt, cầm bút nghĩ lâu, nhìn Diễn nói: "Đại vũ sinh (trong sách lễ xưa, con trâu được gọi là 'đại vũ'), cho làm việc bưng nghiên là được!" Rốt cuộc đề: "Ngưu mỗ bưng nghiên." Âu Dương Vĩnh Thúc có thơ: "Bưng nghiên được giữ trọn con trâu."

 Bức tranh của Quách Trung Thứ

 Quách Thứ Tiên, tên Trung Thứ, vẽ giỏi. Ai đến xin tranh, ông đều giận nói: "Muốn có tranh thì tự mà vẽ." Ông thường cùng phu dịch, dân thường vào quán uống rượu, nói: "Những người ta chơi cùng đều là loại như các ngươi cả!" Khi ngụ ở dưới núi Kỳ, có con nhà giàu thích tranh, ngày ngày cấp rượu ngon, đãi ông rất hậu. Lâu sau mới nói ra ý mình, lại đưa một tấm lụa. Quách vẽ một đứa trẻ cầm ống chỉ thả diều, sợi dây dài mấy trượng kéo kín cả tấm lụa. Con nhà giàu giận lắm, từ đó tuyệt giao với Quách.

 Khách thừa

 Lại bộ thượng thư Trương Toản và Hà Kính Dung không hợp ý nhau. Kính Dung nắm quyền to, khách khứa kéo đến tấp nập; có ai trong số ấy đến tìm Toản, ông liền từ chối không tiếp, nói: "Ta không thể tiếp khách thừa của Hà Kính Dung." (Theo "Lương sử")

 Lại có Ngô Quy ở Ngô Hưng, khá có tài học, theo Thiệu Lăng vương Luân ở trấn Dĩnh, được lễ đãi rất hậu. Toản ra trấn đất Tương, đi qua Dĩnh, Luân đặt tiệc tiễn. Toản thấy Quy ngồi trong tiệc, trong lòng không bằng lòng. Bỗng nâng chén nói: "Ngô Quy, chén rượu này mừng ngươi được dự tiệc hôm nay!" Quy không vui, bỏ đi. Con là Ông Nhụ biết cha bị bẽ mặt, tức nghẹn, ngay đêm ấy chết. Quy hận Toản làm con mình chết, vừa buồn vừa phẫn, trong vòng hai ba ngày cũng chết. Vợ Quy đau xót chồng con, hôm sau cũng mất. Người đương thời nói: "Một chén rượu của Trương Toản giết ba người họ Ngô." Sự khinh ngạo của ông đều đại loại như thế. Văn Khởi Mỹ nói: "Đây là phong khí còn sót lại từ đời Tấn, người nay không còn thói này. Nhưng nay phong khí sa sút, giao du lẫn lộn với kẻ không cùng loại mà không cho là xấu, nên ta vẫn còn lấy thói này."

 La Quân Chương

 La Hàm từng ở nhà người khác, chủ nhà bảo ông nói chuyện với khách trong tiệc. Ông đáp: "Người quen biết đã nhiều rồi, không phiền phải quen thêm nữa."

 Khách của Thái công

 Vương và Lưu thường không coi trọng Thái công. Thái Mô, tự Đạo Minh. Hai người từng đến thăm Thái, nói chuyện hồi lâu, rồi hỏi: "Ông tự thấy mình so với Di Phủ (Vương Diễn, danh sĩ nổi tiếng) thế nào?" Đáp: "Tôi không bằng Di Phủ." Vương và Lưu nhìn nhau cười, hỏi: "Ông không bằng ở chỗ nào?" Đáp: "Di Phủ không có những người khách như các anh."

 Trương Cảnh Dận

 Trương Phu nhà Tống được thăng làm ký thất tham quân (quan coi việc văn thư) cho Giang Hạ vương Nghĩa Cung. Nghĩa Cung xin vua Văn Đế một vị sa môn (nhà sư) giỏi nghĩa lý, gặp lúc Phu nghỉ phép về Giang Lăng, vào chầu từ biệt. Vua sai cho nhà sư ngồi xe sau đi theo, bảo: "Dọc đường có thể trò chuyện." Phu không vâng chiếu, nói: "Tính thần không chịu được lẫn lộn." Trung thư xá nhân (quan soạn thảo chiếu chỉ ở sảnh Trung thư) Địch Đương và Chu Củ đều nắm việc quan trọng, thấy Phu là con nhà danh giá cùng sảnh, muốn đến thăm. Củ nói: "Nếu ông ta không tiếp thì chẳng bằng đừng đi." Đương nói: "Chúng ta đều đã là viên ngoại lang cả rồi, lo gì không được ngồi chung!" Phu đặt sẵn hai cái giường ở bên, cách vách ba bốn thước; hai khách vừa ngồi, liền gọi người hầu: "Dời giường ta ra xa khách!" Củ và Đương tái mặt bỏ về.

 Lại có Trung thư xá nhân Hoằng Hưng Tông được Văn Đế yêu quý. Vua bảo: "Khanh muốn làm sĩ nhân (người thuộc tầng lớp sĩ tộc, dòng dõi danh giá có học) thì nên đến ngồi cạnh Vương Cầu." Hưng Tông đến chỗ Cầu, xưng là theo ý vua mà ngồi vào chiếu. Cầu giơ quạt nói: "Anh không được thế." Hoằng về tâu, vua nói: "Ta cũng chẳng làm gì được." Thời Tề, Kỷ Tăng Chân nhờ làm võ lại mà được sủng ái, xin vua Thế Tổ cho vào hàng sĩ đại phu (tầng lớp quan lại thuộc dòng dõi có học), Thế Tổ nói: "Việc này do Giang Hiệu, Tạ Thược quyết, ngươi có thể tự đến gặp họ." Kỷ vâng ý vua đến chỗ Giang, vừa ngồi lên giường thì Giang liền gọi người hầu: "Dời giường ta ra xa khách!" Kỷ cụt hứng lui ra. Thế Tổ nói: "Sĩ đại phu vốn không phải do thiên tử phong mà thành." Người xưa không chịu nể nang đại loại như thế.

 Hỏng mặt

 Chi Đạo Lâm (một nhà sư nổi tiếng) về phía đông, các bậc hiền tài đương thời đều tiễn ở đình Chinh Lỗ. Thái Tử Thúc (Thái Hệ, người Tế Dương) đến trước, ngồi gần Lâm công. Tạ Vạn Thạch đến sau, ngồi hơi xa. Thái tạm đứng dậy, Tạ liền dời đến chỗ ấy. Thái quay lại, bèn cuộn cả nệm nhấc Tạ ném xuống đất, rồi tự ngồi lại. Tạ rơi cả mũ lẫn khăn, phủi áo ngồi vào chỗ, thong thả nói với Thái: "Anh là người kỳ lạ, suýt làm hỏng mặt tôi." Thái đáp: "Tôi vốn chẳng tính toán gì cho mặt anh."

 Trương Đường Phụ

 Đại sư Văn Giám đến yết kiến quan trấn thủ Thành Đô là Trương Dật, cùng chủ bạ huyện Hoa Dương là Trương Đường Phụ ngồi chờ ở phòng khách. Đường Phụ muốn gãi tóc, vừa tháo khăn ra, liếc nhìn Văn Giám, liền chụp khăn lên đầu ông. Văn Giám giận lắm, la ầm lên. Trương Dật gọi vào ngồi, Văn Giám nói: "Tôi với ông quan này vốn chẳng quen biết, ông ta tự tiện đem khăn phốc đầu (khăn đội đầu của quan) chụp lên đầu tôi!" Đường Phụ nói: "Vừa rồi đầu ngứa quá, khăn không có chỗ để, thấy đầu sư đang để không, tạm để một lát, không ngờ sư lại giận."

 Kiểu dạ

 Lý Hựu làm quan ở Hà Sóc (vùng phía bắc sông Hoàng Hà). Quan giám ty giận vì ông dạ (tiếng dạ kèm vái chào của cấp dưới với cấp trên) không ngay ngắn. Hôm sau ông lại dạ càng thô suất hơn. Quan giám ty càng giận. Hựu nói: "Cao cũng không được, thấp cũng không được, xin ngài ban rõ cho một kiểu dạ mẫu!"

 Đứa trẻ trêu quan quận

 Tôn Chu Hàn từ nhỏ đã tinh nhanh. Cha là Mục Chi dẫn đi ra mắt quan quận. Đúng lúc tiệc xuân, quan cùng khách đều cài hoa. Quan nhân đó ra vế: "Miệng thổi dương liễu thành khúc mới." Hàn đối: "Đầu cài cành hoa học kẻ trẻ." Quan cười nói: "Sao vội trêu lão phu thế!"

 Khinh người già

 Dương Đại Niên khoảng hai mươi tuổi, cùng Chu Hàn, Chu Ngang làm việc trong cung, hai ông khi ấy tóc đã bạc trắng. Mỗi khi bàn việc, Dương thường trêu: "Hai ông già thấy thế nào?" Hàn không chịu nổi, nghiêm mặt nói: "Anh chớ khinh già, cái già rồi cũng để lại cho anh thôi!" Ngang nói: "Đừng để lại cho hắn, kẻo người sau lại khinh hắn!"

 Diêu Bưu

 Diêu Bưu và Trương Ôn cùng đến Vũ Xương, gặp Thẩm Hành ở Ngô Hưng đang chờ gió mà hết lương, sai người đến vay Bưu một trăm hộc muối. Bưu tính nghiêm khắc thẳng thắn, nhận thư không trả lời; đang bàn luận với Ôn hồi lâu, ông gọi người hầu đổ cả trăm hộc muối xuống sông, nói với Ôn: "Để tỏ rõ ta không tiếc của, chỉ tiếc người được cho thôi!"

 Tạ Mắt Vuông

 Tạ Thiện Huân thời Nam triều nhà Tống uống được mấy thăng rượu, say rồi thì trợn mắt chửi ầm, chẳng kể sang hèn thân sơ, người đương thời gọi là "Tạ Phương Nhãn" (Tạ mắt vuông).

 Người xưa làm càn là vì rượu, người nay làm càn là vì người (?), ông này vẫn còn có nét người xưa.

 Cậy xương khô

 Chu Dị nhà Lương khinh ngạo các bậc hiền trong triều, không kiêng nể cả họ hàng nhà vua. Có người khuyên răn. Dị nói: "Ta là hàn sĩ (người học trò xuất thân nghèo hèn) gặp thời, các nhà quý tộc đều cậy xương khô (tổ tiên đã chết) mà coi thường ta. Ta nếu hạ mình thì càng bị khinh tệ hơn, vì thế ta ra tay trước."

 Kê Khang

 Kê Khang tính thích rèn sắt. Lúc đầu nghèo, thường cùng Hướng Tú rèn sắt dưới gốc cây lớn để tự nuôi thân. Chung Hội ở Dĩnh Xuyên đến thăm. Khang không làm lễ tiếp, cứ rèn không ngừng; rất lâu sau Hội bỏ đi, Khang hỏi: "Nghe được gì mà đến? Thấy được gì mà đi?" Hội đáp: "Nghe điều đã nghe nên đến, thấy điều đã thấy nên đi."

 Giản Văn Đế nói: "Tài giỏi mà làm hại đến đạo của mình."

 Nễ Chính Bình

 Nễ Hành tính kiêu ngạo, không chịu yết kiến Tào Tháo. Tháo muốn làm nhục ông, ghi tên làm lính đánh trống, dùng lụa may áo, gồm một cái mũ sầm mâu (mũ của lính đánh trống), một áo đơn và một quần lót nhỏ. Lính đánh trống đi qua đều phải cởi áo cũ thay áo mới. Đến lượt Hành, ông không chịu thay. Viên lại quát. Hành liền ngay trước mặt Tháo cởi quần trước, rồi cởi các áo khác, đứng trần truồng, rồi thong thả đội mũ sầm mâu, mặc áo đơn, sau cùng mới mặc quần. Rồi đánh trống khúc "Ngư Dương" ba hồi, sắc mặt không chút thẹn. Tháo cười nói với mọi người: "Vốn muốn làm nhục Hành, Hành lại làm nhục ta."

 Khổng Dung lui ra trách Hành. Hành hứa sẽ trở lại. Tháo mừng, dặn người giữ cửa hễ có khách thì báo ngay, chờ đến tận khuya. Hành mặc áo đơn vải thưa, đội khăn thô, tay cầm gậy dài ba thước, ngồi ở cửa doanh trại lớn, lấy gậy đập đất mà chửi ầm. Tháo vì tài danh của ông nên không giết, sai đưa đến chỗ Lưu Biểu. Lúc lên đường, mọi người đặt tiệc tiễn ở phía nam thành, dặn nhau: "Đợi Hành đến, mọi người cứ nằm cứ ngồi, không đứng dậy, để bẻ cái khí kiêu của hắn." Hành vừa đến liền gào khóc. Mọi người hỏi vì sao. Ông đáp: "Kẻ ngồi là mồ, kẻ nằm là xác. Ở giữa đám xác và mồ, sao không buồn được?"

 Lính già

 Tư mã (quan phụ tá việc quân) của Hoàn Ôn là Tạ Dịch ép Ôn uống rượu, Ôn chạy vào chỗ ở của công chúa Nam Khang (vợ Hoàn Ôn) để tránh. Dịch bèn mang rượu kéo một tên lính già của Ôn cùng uống, nói: "Mất một lão lính, được một lão lính, có gì mà tiếc!" Ôn không trách.

 Lưu Cống Phủ làm trung thư xá nhân. Một hôm triều hội, lều chờ chầu của ông ở sát lều của các tướng ba đội cấm quân. Hai vị tướng lấy ra một cái chén trà bằng thủy tinh, chuyền tay ngắm hồi lâu. Một tướng nói: "Không biết làm bằng thứ gì mà trong suốt thế!" Cống Phủ cách màn trêu: "Các ông lại không biết sao, đây là 'lão băng' nhiều năm đấy." ("Lão băng" là băng lâu năm, đọc gần giống "lão binh" nghĩa là lính già, ý chế giễu các tướng.)

 Tạ Vạn nói lời hay

 Tạ Vạn đi đánh phương Bắc, chỉ huýt sáo ngâm vịnh, tự cho mình cao, chưa từng vỗ về tướng sĩ. Tạ công (Tạ An, anh của Vạn) răn: "Em làm nguyên soái, nên thường gọi các tướng đến uống tiệc, nói lời hay cho họ vui lòng." Vạn nghe theo, triệu tập các tướng, nhưng chẳng nói gì, chỉ lấy cây như ý (vật cầm tay để trang trí, đầu cong) chỉ quanh bốn phía, nói: "Các ông đều là lính khỏe!" Các tướng rất căm hận.

 Chê chồng

 Vợ Vương Hồn họ Chung, tên Diễm, sinh con là Tế. Một hôm Hồn cùng Diễm ngồi, Tế rảo bước qua sân. Hồn vui vẻ nói: "Sinh được con như thế đủ an lòng rồi!" Diễm nói: "Nếu thiếp được lấy tham quân thì sinh con hẳn không chỉ thế này đâu!" Tham quân là em của Hồn, tên Luân.

 Tạ Đạo Uẩn, con gái Tạ Dịch, lấy Vương Ngưng Chi. Về thăm nhà, bà rất không vui. Dịch nói: "Vương lang là con của Dật Thiếu (Vương Hy Chi), người cũng không tồi. Con giận gì?" Bà đáp: "Trong nhà, hàng chú bác thì có A Đại, Trung Lang; anh em họ thì có Phong, Hồ, Yết, Mạt. Không ngờ giữa trời đất lại có Vương lang!"

 Gọi tên tự của cha

 Vương Mông có dung mạo đẹp, từng cầm gương soi mình, gọi tên tự (tên đặt thêm khi trưởng thành, dùng để người khác gọi thay tên chính) của cha mà nói: "Vương Văn Khai lại sinh được đứa con này!" Hồ Mẫu Tử Quang thấy cha là Ngạn Quốc giữa mùa tam phục (những ngày nóng nhất trong năm) vẫn ngồi công đường, vừa quạt vừa làm việc, liền gọi: "Ngạn Quốc sao lại tự chuốc khổ vào mình!"

 Xét: người xưa đặt tên tự là để kính tên chính, sách "Xuân Thu" gọi tên tự là để tỏ người ấy hiền, cho nên Tử Tư soạn sách "Trung Dung" gọi ông nội là Trọng Ni (tên tự của Khổng Tử), không chỉ vì khi viết văn không phải kiêng tên. Chỉ là điều này khó nói cho người đời hiểu mà thôi.

 Đùa cha

 Bùi Huân người nhỏ thó, tính lại rất xuề xòa. Từng hầu cha là Thản uống rượu. Thản bày trò chuyền chén, mỗi lần trao cho ai thì lại nhận xét dáng vẻ người ấy. Thản trao cho Huân, nói: "Người lùn lắm mồm, xe hỏng lắm nêm. Bùi Huân uống mười phần (cạn đầy chén)!" Huân uống xong, trao chén lại, nói: "Con dơi không tự thấy mình, lại cười chim én trên xà. Mười một lang uống mười phần!" Thản là con thứ mười một trong họ. Thản giận, đánh Huân.

 Xà trên không ngay (cha không đứng đắn), khó trách người lùn lắm mồm.

 Lục Dư Khánh làm trưởng sử Lạc Châu, giỏi nói mà khó quyết đoán khi xử việc. Người đương thời nói: "Bàn việc thì mỏ dài ba thước, xử việc thì tay nặng nghìn cân." Con ông cũng đùa: "Lục Dư Khánh, Lục Dư Khánh, đầu bút không sức, đầu mồm cứng. Một ngày nhận đơn kiện, mười ngày xem chẳng xong." Viết vào giấy gấp lại để dưới nệm bàn, Dư Khánh nhặt được, nói: "Hẳn là thằng chó ấy!" rồi lấy roi đánh.

 Cha con đùa nhau

 Kinh Triệu công Vi Tiểu nhà Hậu Triệu, tự Hiến Đạo, học sâu rộng, giỏi trước tác, nhưng tính không nghiêm trang. Từng đùa con là Bá Dương: "Cao tổ ta, tằng tổ ta, nối nhau rạng rỡ tiếng tốt; ông ta, cha ta, cha ra cha, con ra con. Mày đứng làm vế đối với ta, đúng là vế đối dở (?)." Bá Dương nói: "Bá Dương bất tài, thật đúng như lời cha dạy, nhưng cha cũng đúng là vế đối yếu thôi (?)." Tiểu thẹn, không nói gì.

 Con của Lý Tây Nhai là Triệu Tiên có tiếng tài giỏi, nhưng thích chơi chốn trăng hoa. Một hôm Tây Nhai đề lên chỗ ngồi của con: "Hôm nay ngõ liễu, ngày mai phố hoa (chốn kỹ viện). Đọc tụng thi thư, tú tài, tú tài!" Con thấy, cũng đề lên chỗ ngồi của cha: "Hôm nay mưa dữ, ngày mai gió điên. Điều hòa âm dương (việc của tể tướng: giúp vua giữ cho trời đất, mưa gió thuận hòa), tướng công, tướng công!"

 Xét: Triệu Tiên vì chơi bời vô độ mà chết sớm, ông Tây Nhai rốt cuộc không có người nối dõi.

 Vương Lệnh Công

 Vương Đạc, làm trung thư lệnh (quan đứng đầu sảnh Trung thư, một chức tể tướng), thôi trấn giữ, định lánh đến Phù Dương. Đi qua đất Ngụy, Nhạc Ngạn Trinh tiếp đãi rất chu đáo. Ngạn Trinh có con là Tòng Huấn, vốn vô lại, tham hành lý của Đạc, rình khi Đạc đến Cam Lăng, dẫn mấy trăm kỵ binh nhẹ cướp sạch hành lý, thê thiếp mang về; Đạc và tân khách đều bị giết. Khi tâu lên triều đình lại nói: "Được Bối Châu báo: ngày nọ có cướp giết một người, họ Vương tên Lệnh Công." Sự ngang ngược hồ đồ đến như thế.

 Đáp bằng hạt dẻ

 Tiêu Sâm nhà Lương dự tiệc vua, say gục xuống. Vũ Đế lấy quả táo ném vào Sâm, Sâm liền lấy hạt dẻ ném lại vua, trúng ngay mặt. Vua biến sắc. Sâm nói: "Bệ hạ ném thần bằng tấm lòng son (táo đỏ, chữ 'đỏ' gợi 'lòng son'), thần dám không đáp lại bằng sự run sợ sao (chữ 'lật' là hạt dẻ, đồng âm với chữ 'lật' trong 'chiến lật' nghĩa là run sợ)?"

 Tuy nói khéo, rốt cuộc vẫn thiếu nhã nhặn.

 Tham quân và Thương cốt

 Thời Ngũ Đại, Từ Tri Huấn khinh nhờn Ngô vương, chẳng còn chút lễ vua tôi. Từng cùng vua đóng trò hề, tự mình đóng vai tham quân, bắt vua đóng vai thương cốt (hai vai trong lối hài kịch xưa: tham quân là vai bị trêu chọc, thương cốt là vai trêu chọc, đánh vai kia). (Theo "Cương mục")

 Sách "Chuyết canh lục" nói: "Vai phó tịnh (vai hề phụ) là tham quân, vai phó mạt (vai phụ dẫn chuyện) là thương cốt, vì vai phó mạt được đánh vai phó tịnh." Tử Do nói: "Nói như thế thì vẫn còn chút tôn ti."

 Trẫm chân chó

 Cao Trừng hầu tiệc, đem chén lớn ép vua Hiếu Tĩnh uống. Vua tức không chịu nổi, nói: "Từ xưa không có nước nào không mất, trẫm còn sống làm gì!" Trừng giận nói: "Trẫm! Trẫm! Trẫm chân chó!"

 Bắt đầu bằng đùa cợt, kết thúc bằng chửi mắng; mầm mống ấy không thể để cho lớn dần. Thật đúng vậy!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video