Thiên 13 — Bộ 13 — Bần kiệm: chuyện nghèo túng và keo kiệt

 Phần Nghèo và Kiệm, thứ mười ba

 Tử Do (tên tự của tác giả Phùng Mộng Long) nói: Nghèo là cảnh thường của kẻ sĩ; kiệm là bản tính của con người. Nghèo thì không thể không kiệm, nhưng người kiệm chưa chắc đã nghèo, nên mới nói "là bản tính". Vậy thì kiệm không được sao? Đáp: chỉ bủn xỉn là không được thôi. Kiệm không phải là bủn xỉn, nhưng kẻ bủn xỉn bao giờ cũng mượn danh kiệm. Kiệm mà thành bủn xỉn thì dù chất vàng chồng ngọc, có khác gì đứa ăn mày nghèo khó? Cho nên ta gộp lại, đặt tên là "Nghèo và Kiệm", phần thứ mười ba.

 Tiếng răng

 Quan cung phụng (chức quan hầu cận trong cung, trực sẵn để vua sai bảo) La Thừa Tự ở phía tây châu thành. Đêm nào hàng xóm cũng nghe tiếng gõ lách cách, đến sáng vẫn không ngớt. Họ khoét khe vách nhìn sang, mới biết đó là tiếng răng ông va vào nhau vì rét cóng.

 Người trong thùng

 Lã Huy Chi chịu được cảnh nghèo, vui với đạo lý. Có lần ông đội tuyết đến nhà giàu đổi thóc giống. Nghe trên gác có tiếng ngâm thơ, hóa ra mọi người đang chia vần (mỗi người bốc một chữ làm vần mà làm thơ), có một người bốc phải chữ "Đằng" mà chưa làm xong. Tiên sinh bèn xin dùng tích "bướm của Đằng Vương" (Đằng Vương Lý Nguyên Anh đời Đường, nổi tiếng vẽ bướm) để làm cho trọn câu. Người ta hỏi tên họ, ông không nói, chống thuyền đi mất. Mọi người ngờ là Lã xử sĩ (người có học, có đức mà không ra làm quan), bèn sai người lẽo đẽo theo sau từ xa. Đường đi rất hẻo lánh xa xôi, người ấy nhớ chỗ ở rồi quay về. Tuyết tạnh, họ tìm đến thăm, chỉ thấy một gian nhà tranh, gặp lúc tiên sinh đi vắng. Bỗng thấy trong thùng gạo có người, hóa ra là vợ tiên sinh. Vì trời lạnh không có áo mặc nên bà ngồi trong thùng.

 Bài thơ không quần

 Trữ Ngộ người Nghĩa Hưng nhà nghèo, tháng đông không có quần, bèn đọc miệng một bài thơ: "Gió tây thổi mưa tiếng xào xạc, đôi đùi to này chẳng biết đặt đâu. Sáng ra dán cáo thị ở đầu phố: nhà nào có quần, cho mượn đôi đùi mà mặc."

 Rượu góp, áo gom

 Sách "Tự văn lục" chép: Tân Động thích rượu mà không có tiền. Có lần ông xách bình đến gõ cửa từng nhà, mỗi nhà xin một chén đổ vào bình, gọi là "rượu góp". Sách "Tao thủ tập" chép: Y xử sĩ xin mỗi người một mảnh lụa vài thước vài tấc, gom lại may thành áo mặc, gọi là "áo gom".

 Áo của ca kỹ nhà Hạ Hầu

 Hạ Hầu Đản, người làm quan ở Dự Châu, tính cực kỳ bủn xỉn. Về già ông thích âm nhạc, có vài chục ca kỹ và thiếp, nhưng chẳng ai có quần áo tử tế hay nhan sắc. Khách đến, ông thường cho họ ngồi sau rèm mà tấu nhạc. Người thời ấy gọi tấm rèm là "áo của ca kỹ nhà Hạ Hầu".

 Con dê mổ nhỏ

 Thời Tập làm huyện thừa (phó quan huyện) Thanh Dương, sống liêm khiết, tận tụy lo cho dân, không biết mùi thịt là gì, mỗi ngày chỉ mua vài miếng đậu phụ. Người trong huyện gọi đậu phụ là "con dê mổ nhỏ".

 Dê kiểu này thì chắc chắn không sợ "giẫm nát vườn rau" (lời tục, chỉ người quen ăn rau bỗng được ăn thịt). Nhưng làm huyện thừa (?) cũng có chút bổng lộc, vậy ông tiêu vào đâu?

 Đôi cá khô

 Triệu Tư người Đông Quận làm quan ở quận Đông Hải, lấy sự tiết kiệm để cảm hóa phong tục. Có người tặng ông một đôi cá khô, ông ăn ba năm vẫn chưa hết.

 Dâng gừng

 Khổng Tú Chi làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Lâm Xuyên, khi tại chức sống thanh liêm, giản dị. Thôi chức về triều, ông dâng vua hai lát gừng khô. Vũ Đế chê ít, nhưng biết Tú Chi thanh liêm nên chỉ thở dài.

 So với một thang thuốc của thầy lang (thường cho ba lát gừng) còn thiếu một lát. Làm bộ quá! Làm bộ quá!

 Lỗ học sĩ chúc thọ

 Triệu Vĩnh, chức tư thành (?) (chức quan, có lẽ coi việc ở Quốc tử giám), hiệu Loại Am, người kinh đô. Một hôm ông ghé qua nhà học sĩ (quan văn trong viện Hàn lâm, lo soạn thảo văn thư cho triều đình) Lỗ Đạc. Lỗ hỏi: "Ông đi đâu thế?" Triệu đáp: "Hôm nay là ngày sinh của tiên sinh Tây Nhai (tức Lý Đông Dương, đại thần đương thời), tôi sắp đi chúc thọ." Lỗ hỏi: "Ông lấy gì làm quà ra mắt?" Triệu đáp: "Hai chiếc khăn." Lỗ nói: "Quà của tôi cũng nên như thế." Ông vào mở rương tìm thì không có gì. Ngần ngừ hồi lâu, ông nhớ người làng từng biếu cá khô, sai người nhà đi lấy. Người nhà báo đã ăn rồi, chỉ còn nửa con. Lỗ công liệu trong nhà không còn gì khác, bèn đem nửa con cá ấy cùng Triệu đi chúc thọ. Tây Nhai đem cá nấu, mua rượu đãi hai ông. Mọi người rất vui, liền lấy chuyện ấy làm đề tài xướng họa thơ rồi mới tan.

 Xưa coi thúc tu (một bó mười miếng thịt khô, lễ mọn học trò dâng thầy) là lễ mọn nhất, thế mà đây cá khô lại chỉ có nửa con, thật chẳng ra thể thống gì! Tử Do nói: "Ông Tây Nhai cũng chẳng trông vào lễ mừng thọ của Lỗ học sĩ."

 Ngự sử tự đánh cá

 Vi Quảng người Việt Tây (vùng Quảng Tây) làm ngự sử (quan giám sát, can gián vua và tố cáo quan lại sai phạm) rồi về quê, nghèo lắm, ở một thôn hoang vắng. Có người bạn cũ đi tuần xét địa hạt. Quảng đoán thế nào bạn cũng ghé thăm, mà nhà không có gì làm cỗ, bèn tự ra sông đánh cá. Bạn cũ bất ngờ đến, đoàn tùy tùng vừa đi qua thì Quảng lên bờ chạy ngay, trèo tường sau vào nhà, mặc áo đội mũ chỉnh tề ra tiếp khách. Khách hỏi: "Sao ông mồ hôi chảy ướt cả tóc thế?" Quảng đáp: "Tôi vừa ở thôn bên, nghe ông đến, vội vã chạy về đón nên mới vậy!" Bọn tùy tùng cười trộm: "Giống hệt người đánh cá trên sông."

 Trịnh Dư Khánh

 Trịnh Dư Khánh cực kỳ thanh bạch, tiết kiệm. Một hôm ông bỗng mời vài người bạn thân làm quan đến ăn. Ai cũng kinh ngạc, mới sáng sớm đã đến. Mặt trời lên cao Dư Khánh mới ra, ngồi nói chuyện phiếm hồi lâu, bụng ai nấy đã đói meo. Dư Khánh gọi người hầu: "Dặn nhà bếp hấp cho nhừ, nhớ bỏ lông, đừng bẻ gãy cổ!" Mọi người nhìn nhau, cho rằng hẳn là hấp ngỗng vịt gì đó. Lại lâu nữa mới bưng mâm ra, tương giấm cũng rất thơm và mới. Chỉ thấy trước mặt mỗi người đặt một bát cơm kê và một quả bầu hấp. Ai nấy đều cười thầm, cố mà ăn. Có sách chép đây là chuyện của Lư Hoài Thận.

 Tiệc của người kiệm vốn chẳng dễ ăn. ○ Trương Tư hiệu Ước Trai, tính thích mời những người sống ẩn nơi núi rừng sông biển. Một hôm uống rượu buổi trưa, sau vài chén, ông sai người hầu dọn món "sợi bạc", lại dặn: "Phải nêm cho khéo, lại phải có vị thật." Khách cho rằng hẳn là gỏi cá thái sợi. Hồi lâu, người hầu mang ra một cây đàn (dây đàn như sợi bạc), mời thầy đàn gảy một khúc "Ly tao". Hai chuyện này rất giống nhau.

 Vương Bi

 Sách "Bắc sử" chép: Vương Bi tính tiết kiệm và chất phác. Thời trấn giữ Hà Đông, có lần sứ giả triều đình đến, Bi bày cơm đãi, sứ giả liền xé bỏ phần mép bánh mỏng. Bi nói: "Cày cấy gặt hái đã tốn công lắm, lại giã gạo nấu nướng mới thành, sức người bỏ ra không ít. Ngươi kén chọn thế, hẳn là chưa đói!" Rồi sai người hầu dọn đi. Sứ giả sững sờ. Lại có lần ông cùng khách ăn dưa, khách gọt vỏ lẹm vào thịt dưa hơi dày, Bi nhặt vỏ dưới đất lên ăn.

 Vương công vốn là người có tài, dùng được việc, nhưng những chuyện thế này cũng có vẻ không hợp tình người.

 Đổi nếp nhà

 Họ Phạm từ khi Văn Chính công (Phạm Trọng Yêm, danh thần đời Tống) làm quan hiển đạt, nổi tiếng ở đời là thanh bạch, kham khổ, tiết kiệm, con cháu đều giữ đúng phép nhà. Trung Tuyên (Phạm Thuần Nhân, con ông) sau khi được chính thức phong làm tể tướng, có lần giữ Triều Mỹ Thúc lại dùng bữa. Mỹ Thúc ra về nói với người khác: "Thừa tướng đổi nếp nhà rồi." Có người hỏi vì sao, Triều đáp: "Trên đĩa mì miếng vuông nấu với đậu xị muối có hai nhúm thịt, chẳng phải đổi nếp nhà là gì?" Người nghe cười ầm.

 Địch tham chính mời khách

 Địch Công Tốn, tên tự là Nhữ Văn, đầu niên hiệu Thiệu Hưng (đời Nam Tống) làm tham chính (phó tể tướng). Tuy đã từng làm quan ở cả hai phủ (hai cơ quan cao nhất triều đình, một coi chính sự, một coi quân sự), ông sống còn đạm bạc hơn kẻ sĩ nghèo. Một hôm ông mời khách. Chưa uống rượu, ông đã ra sức nói về phong tục gần đây xa hoa phung phí, nhất là trong các cuộc yến tiệc, rồi nghiêm mặt nói: "Đức lớn hơn thiên tử mới được ăn thịt bò; đức lớn hơn chư hầu mới được ăn thịt dê." Khách tự biết bữa hôm nay chắc chắn không có cỗ to, quả nhiên sau đó dọn ra toàn rau cỏ thô sơ.

 Trần Mạnh Hiền

 Trần Mạnh Hiền vốn bủn xỉn. Bạn cùng làm quan bịa ra một chuyện đùa: Ngày hai mươi bốn tháng chạp, táo quân (thần bếp) khắp thiên hạ đều lên chầu Thượng đế. Các vị đều mặc áo đen, riêng một vị mặc áo trắng. Thượng đế lấy làm lạ. Vị ấy tâu: "Thần là táo quân nhà Trần Mạnh Hiền. Các thần khác đều bị khói hun nên áo đen. Thần ở nhà Mạnh Hiền, ngoài ba bữa cơm ra chẳng mời một người khách nào, áo thần làm sao đen được?" Về sau, hễ nói đến chuyện gì lạnh lẽo nhạt nhẽo, người ta liền bảo "táo quân nhà họ Trần".

 Ăn hẹ

 Dữu Cảo Chi, tên tự là Cảnh Hành, thanh bạch nghèo khó, bữa ăn chỉ có hẹ muối, hẹ luộc, hẹ sống và rau linh tinh. Nhậm Phưởng đùa: "Ai bảo chàng Dữu nghèo? Một bữa thường có hai mươi bảy món." (Ba món hẹ, "ba hẹ" đọc giống "ba chín", mà ba lần chín là hai mươi bảy.)

 Hẹ chỉ chăm mọc (cắt rồi lại mọc), tục gọi là rau của người lười! Cho nên hợp làm bữa ăn của kẻ sĩ thanh bạch.

 Lý Sùng nhà Bắc Ngụy làm thượng thư lệnh (quan đứng đầu cơ quan điều hành chính sự của triều đình), nhà giàu mà tiết kiệm, bữa ăn thường không có thịt, chỉ có hẹ tươi và hẹ muối. Lý Nguyên Hựu nói: "Lý lệnh công một bữa ăn mười tám món." (hai món hẹ, "hai hẹ" đọc giống "hai chín", là mười tám). Ý cũng giống chuyện trên.

 Thái úy (chức quan võ cao nhất) Dữu Lượng đến gặp Đào công Khản (Đào Khản), Đào công rất quý trọng. Đào tính tiết kiệm, bủn xỉn. Đến bữa ăn củ kiệu, Dữu bèn chừa lại phần gốc trắng. Đào hỏi: "Giữ cái này làm gì?" Dữu đáp: "Để còn đem trồng." Đào liền hết lời khen Dữu "không chỉ phong nhã mà còn có tài thực tế trong việc cai trị".

 Chẳng qua là chiều theo tính kiệm của ông ta thôi, tài cai trị thực tế gì đâu!

 Vương Đạo

 Vương Đạo tính tiết kiệm. Trong trướng có trái cây ngọt, ông không nỡ ăn, để đến mùa xuân thì thối hỏng. Người hầu đem vứt còn dặn nhau: "Đừng để ông lớn biết!"

 Vương Nhung

 Cháu Vương Nhung lấy vợ, ông cho một chiếc áo đơn, sau lại đòi lại. Nhà ông có giống mận ngon, đem bán mà sợ người khác được giống, nên lúc nào cũng dùi thủng hạt.

 Ở kinh đô có giống mận tên "Ngưu tâm hồng" (tim bò đỏ), hạt bao giờ cũng đứt ở giữa, tương truyền là dấu vết Vương Nhung dùi hạt. Đủ thấy bủn xỉn đến mức chí thành cũng có thể cảm động được trời đất. Có người nói: vùng Hồ Tương có "tre Tương phi", thân có vết lốm đốm, bảo là nước mắt của các bà vợ vua Thuấn nhỏ xuống. Có "lúa mì anh Thuấn", bông không có râu, khi chín trông đen sạm như bị lửa đốt, bảo là mẹ kế vua Thuấn rang chín lúa mì bắt ông đem gieo, trời thương nên vẫn mọc. Có "tre Vương Mãng", mỗi cây có hai ba đốt, đốt nào cũng có vết nứt, bảo là khi Vương Mãng sắp cướp ngôi, giấu tượng người bằng đồng trong ống tre cho ứng với lời sấm truyền (lời tiên tri báo điềm) nên mới vậy. Đó đều là những lời gán ghép. Tử Do nói: Gán ghép thì cũng phải cho ăn khớp mới được.

 Hòa Kiệu

 Hòa Kiệu tính cực kỳ tiết kiệm. Nhà có giống mận ngon, các em ông vào vườn ăn mận, ông đều đếm hạt bắt trả tiền. Vương Vũ Tử (Vương Tế) xin, ông cho chưa đầy vài chục quả. Nhân lúc Kiệu vào triều trực, Vũ Tử dẫn một đám trai trẻ cầm rìu vào vườn, cùng ăn no nê rồi chặt luôn cây. Rồi sai đưa một xe cành đến cho Hòa công, hỏi: "So với mận của ông thì thế nào?" Hòa chỉ cười mà thôi.

 Hoa Văn Tu nói: "Đỗ Nguyên Khải (Đỗ Dự) bảo Kiệu mắc tật mê tiền, nhưng ông vẫn có phong thái cao, khác hẳn bọn đầy tớ giữ tiền bây giờ!"

 Thẩm Tuấn

 Thẩm Tuấn muốn tặng quà Trương Ôn, vào trong lục lọi hồi lâu, rồi ra nói với Ôn: "Tôi định chọn một tấm vải tặng ông, nhưng chẳng có tấm nào thô cả." Rốt cuộc không tặng.

 Ngu Ngoạn Chi

 Ngu Ngoạn Chi nhà Tề làm thiếu phủ (quan coi kho tàng và đồ dùng của nhà vua). Lúc Cao Đế còn trấn giữ Đông phủ, vua cầm đôi guốc của ông lên xem, thấy chỗ đứt được nối bằng sợi cỏ gai. Ngoạn Chi nói: "Đi đã ba mươi năm rồi."

 Không ngờ một chiếc guốc lại thọ ngang chiếc áo da cáo của Án Tử (Án Anh, tể tướng nước Tề, nổi tiếng mặc một chiếc áo da cáo suốt ba mươi năm).

 Bùi Cừ

 Tư đồ (một trong ba chức quan cao nhất triều đình) Bùi Cừ keo kiệt. Lúc làm quan sát sứ (quan đi xét hỏi quan lại và dân tình một vùng) ở Giang Tây, mọi đồ dùng, bình phong, màn trướng đều mới, ông riêng cất vào một gian nhà trống, chưa từng đem ra dùng. Mỗi lần có tiệc, ông lại đi mượn đồ ở nhà các quan trong triều. (Sách "Bắc mộng tỏa ngôn")

 Rốt cuộc là không có phúc mà hưởng.

 Cho trâu uống nước

 Giang Trạm, tên tự là Huy Thâm, thanh cao cứng cỏi nhưng tính tiết kiệm. Trâu nhà nuôi bị đói, người đánh xe xin cỏ cho trâu ăn. Trạm nghĩ hồi lâu mới nói: "Cho nó uống nước được rồi."

 Sao không dùng trâu gỗ của Gia Cát thừa tướng (Gia Cát Lượng chế xe chở lương hình trâu bằng gỗ, chẳng cần ăn)?

 Hộp con cháu

 Tục ở Giang Tây tiết kiệm. Hộp đựng bánh trái làm thành nhiều ngăn, chỉ ngăn giữa có một món ăn được, hoặc quả hoặc rau, còn lại đều lấp đầy bằng gỗ chạm, gọi là "hộp con cháu" (dùng truyền đời này sang đời khác). Lại không biết nấu đường mía, nên cũng khắc gỗ tô màu cho giống để thay vào chỗ thiếu. Một người khách muốn ăn, cầm lên mới biết là đồ giả, bật cười. Lật lại xem thì dưới đáy có dòng chữ: "Sửa lại năm Đại Đức thứ hai" (Đại Đức là niên hiệu nhà Nguyên, cách đó đã rất lâu).

 Bớt bữa tối

 Một người họ Phương ở Đồng Thành tính bủn xỉn. Anh trai hắn tối từ quê lên, hắn muốn bớt bữa tối nên vờ là đi xa vắng. Người anh đành ngủ qua loa. Bỗng có con chồn vàng đuổi gà, hắn bất giác lên tiếng xua. Người anh gọi: "Em ở nhà đấy à?" Hắn cuống quýt đáp: "Không phải em, là em dâu anh đấy."

 Dù là em dâu thì chẳng lẽ không lo nổi một bữa tối? Ngu hết chỗ nói!

 Giấm

 Hạ Hầu Tín thường dùng một chiếc bình nhỏ đựng một thăng (đơn vị đo dung tích ngày xưa) giấm để ăn riêng, người nhà không được dính một giọt. Đầy tớ báo: "Hết giấm rồi." Tín bao giờ cũng cầm bình dốc ngược vào lòng bàn tay, thấy còn sót vài giọt thì đưa miệng lên hút.

 Muối

 Lục sự tham quân (quan giúp việc ở châu, coi giấy tờ sổ sách) Quảng Châu là Liễu Khánh ở riêng một phòng, đồ dùng và thức ăn đều để cả trong phòng ngủ. Có tên đầy tớ lấy trộm một nhúm muối, Khánh đánh roi đến chảy máu.

 Miếng thịt

 Hạ Hầu Bưu tính bủn xỉn. Có lần đầy tớ ăn vụng một miếng thịt. Bưu giận lắm, bắt ruồi cho nó ăn để nó nôn miếng thịt ra.

 Vợ lấy trăm đồng

 Xá Địch Phục Liên làm đến đại tướng quân, mà rất keo kiệt hèn mọn. Vợ có lần ốm nặng, lén lấy trăm đồng mua thuốc. Sau Phục Liên biết chuyện, oán giận suốt đời.

 Đùi dê

 Quy Đăng thường hầm nhừ một cái đùi dê, vừa cắt vừa ăn, phần thừa thì niêm phong lại. Vợ ông cắt một ít ở chỗ niêm phong để ăn. Đăng kiểm tra thấy, giận lắm, thề không ăn thịt nữa.

 Con vịt

 Đặng Hựu ở Thiều Châu nhà rất giàu, có nghìn tôi tớ, ruộng đất trang trại liền dải, nhưng chưa từng đãi khách. Cháu nội lấy một con vịt để dùng, Hựu cho là tự tiện phá của nhà, đánh hai mươi roi.

 Chiếc chiếu cũ

 Vi Trang đếm từng hạt gạo mà nấu, cân từng thanh củi mà đun. Con nhỏ chết, vợ đem quần áo thường mặc của con ra liệm. Trang lột ra, thay bằng chiếc chiếu cũ để bọc xác. Chôn xong, ông lại cầm chiếc chiếu về. Không phải Trang nhớ con quá đau lòng, chỉ là tiếc của thôi.

 Giá gác bút san hô

 Sách "Quy điền lục" chép: Tiền Tư công (Tiền Duy Diễn) tính tiết kiệm. Con em trong nhà nếu không đúng kỳ hạn thì không lấy được một đồng. Ông có chiếc giá gác bút bằng san hô, cả đời quý tiếc. Con em lấy trộm. Ông dán cáo thị treo thưởng mười nghìn đồng để chuộc lại. Người con vờ là tìm được, đem dâng, ông vui vẻ trao mười nghìn đồng. Một năm thường có năm bảy lần như thế.

 Quy Liêm Tuyền

 Phó sứ (chức quan phó ở một ty cấp tỉnh) Quy Đại Đạo, hiệu Liêm Tuyền, người đất Ngô, giàu và bủn xỉn đều đến tột bậc. Mùa hè ông phơi nước ngoài nắng để tắm, cho đỡ tốn củi đun. Cả đời ăn cơm ở nhà chưa từng ăn thịt. Khách đến chưa từng giữ lại đãi. Một hôm có người họ hàng bên vợ từ xa đến, nhất định đòi ăn cơm cùng. Ông bèn cởi năm đồng buộc ở góc khăn trong tay áo, sai người đến hàng đồ chín cắt vài miếng thịt. Thịt mang về mà không có tương, ông lại cởi thêm một đồng. Mua tương về, ông lại chê không ngon, sai đem trả, vẫn lấy lại tiền. Rồi hỏi: "Cái đĩa tương đâu? Vẫn còn chút vị mặn sót lại, đủ để ăn hết chỗ thịt này." Đứa con nhỏ thấy người ta ăn kẹo thanh mà khóc. Gặp lúc tô thóc vừa thu về, vú nuôi vâng lệnh bà chủ, đem nửa thăng gạo đổi kẹo. Ông vừa từ ngoài vào, trông thấy, hỏi rõ đầu đuôi, bèn cầm một thanh kẹo, tự bẻ một mẩu nếm, lại bẻ một mẩu nhét vào miệng con, bảo: "Vị chỉ có thế thôi, khóc làm gì?" Rồi đem kẹo trả, lấy lại gạo. Người bán bảo kẹo đã bị bẻ mất một ít. Ông bèn bốc tay vài hạt gạo đền cho.

 Thánh nhân một nửa

 Sách "Bách khả đường" kể: Có một sĩ phu (người có học, làm quan), tính cực tham. Lấy của người thì không sót một li một tí, mà của mình thì một chút cũng không bỏ ra. Có người chê ông bủn xỉn. Ông đáp: "'Một mảy không cho', đó là đạo của thánh nhân." (Sách Mạnh Tử khen Y Doãn: một mảy không cho người, một mảy không lấy của người.) Người kia hỏi: "Thế còn 'một mảy không lấy', ông nghĩ sao?" Ông đáp: "Đang học mà chưa làm được." Người kia nói: "Vậy thì ông chỉ học được nửa bên thánh nhân thôi."

 Ông già đời Hán

 Sách "Quảng ký" (Thái Bình quảng ký) chép: Có một ông già đời Hán nhà giàu mà keo kiệt, mặc áo xấu, ăn rau dưa, sáng tinh mơ đã dậy, tối mịt mới nghỉ, lo liệu cơ nghiệp, vơ vét không biết chán, mà không dám tiêu cho mình. Có người đến xin, ông bất đắc dĩ vào trong lấy mười đồng, từ nhà trên đi ra, cứ bước một bước lại bớt đi một ít, ra đến ngoài thì chỉ còn một nửa. Ông nhắm mắt trao cho người xin, lại dặn: "Ta dốc cả gia tài giúp anh, cẩn thận đừng nói với ai, kẻo người khác bắt chước kéo đến." Chẳng bao lâu ông già chết, ruộng nhà đều bị sung công.

 Tôn Cảnh Khanh, Đặng Sai

 Sách "Tam phụ quyết lục" chép: Tôn Phấn ở Bình Lăng, tên tự là Cảnh Khanh, giàu có nổi tiếng kinh đô, tính tiết kiệm bủn xỉn. Có lần trọ ở quán khách, ông trả tiền rất ít. Chủ quán nói: "Ông tiếc tiền thế, định làm Tôn Cảnh Khanh à?" Về sau Phấn bị Lương Ký (quyền thần đời Đông Hán) đòi tịch thu tài sản, bị bỏ ngục mà chết. Sách "Quảng hành ngũ ký" (?) chép: Đặng Sai, người Lâm Thư thuộc quận Nam, rất giàu. Trên đường gặp một người lái buôn, ngồi đối diện cùng ăn. Người lái buôn bày toàn món đặc biệt, gọi Sai cùng ăn. Sai hỏi: "Ông đi buôn xa, lẽ ra không nên phung phí, sao lại bày toàn món ngon của quý thế?" Người lái buôn đáp: "Người sống trên đời, rốt cuộc chỉ vì cái thân cái miệng thôi! Một sớm ốm chết, còn ăn được món ngon nữa sao? Dù sao cũng hơn anh chàng họ Đặng ở Lâm Thư, cả đời không tiêu, làm tên đầy tớ giữ tiền!" Sai không nói tên họ mình. Về đến nhà, ông mổ ngỗng tự ăn, vừa động đũa cắn xương thì hóc cổ mà chết.

 Tiếc của không thưởng

 Tiêu Diễn (sau là Lương Vũ Đế) đã dựng xong vòng vây dài, quân Tề thua liên tiếp. Vua (Đông Hôn hầu) vẫn tiếc vàng bạc tiền của, không chịu ban thưởng. Như Pháp Trân dập đầu xin thưởng cho quân. Vua nói: "Giặc đến chỉ bắt một mình ta sao? Cớ gì lại đòi đồ của ta?" Ở hậu đường có cất mấy trăm tấm ván, có người tâu xin để dùng phòng thủ thành. Vua nói: "Định để làm cung điện." Rốt cuộc không cho.

 Họa vì bủn xỉn

 Ở Kim Hoa có tên hào phú Lý Giáp, bóc lột mọi người để làm giàu cho nhà mình. Nhà hắn ở gần một ngôi chùa cổ, trong chùa có hai nhà sư được người làng kính phục. Họ đi xin bố thí, người ta phần nhiều vui lòng cho, họ cũng thường được vợ Giáp lén giúp đỡ. Giáp biết chuyện, càng ôm lòng căm ghét. Một hôm hai sư có việc đến nhà, Giáp cố làm ra vẻ ân cần, nhưng lén sai đầy tớ làm bốn cái bánh, bỏ thuốc độc vào, đem ra mời hai sư. Sư vừa ăn cơm no, không nuốt nổi, bèn bỏ bánh vào trong áo mang về chùa. Sáng hôm sau, có hai đứa trẻ mặc áo hoa, tóc để xõa, vào chùa chơi. Hỏi ra thì là hai con trai của Giáp. Sư mừng rỡ nói: "Đây là con cưng của ông Lý, nên lấy bánh trái mời chúng." Bèn sai đồ đệ lục khắp phòng, không thấy gì, chỉ có mấy cái bánh trên bàn, liền lấy cho chúng ăn. Hai đứa mỗi đứa ăn một cái, còn giấu thêm một cái mang về nhà. Vừa vào cửa đã kêu to đau bụng, rồi cùng ngã lăn ra đất giãy giụa mà chết. Giáp không hiểu vì đâu, hỏi đầy tớ, khám người con thì thấy cái bánh thừa vẫn còn đó, mới biết là trúng độc mà chết, chỉ đành nuốt nước mắt khóc thầm.

 Tôi từng kể chuyện này cho một kẻ bủn xỉn nghe. Hắn nói: "Ông bảo đó là họa vì bủn xỉn, theo tôi thì đó là bị lụy vì không bủn xỉn. Nếu tôi tiếc luôn cả bốn cái bánh thì làm sao có họa này?"

 Mua sản nghiệp

 Tô Dịch ở Thường Châu làm quan đến giám ty (quan giám sát công việc của một lộ), nhà giàu mà rất keo kiệt. Mỗi lần mua ruộng đất nhà cửa, ông keo không chịu trả đúng giá, tranh nhau từng đồng một đến mức tái mặt. Sau vì mua một biệt thự, ông kì kèo qua lại với người bán khổ sở mãi. Người con đứng bên khuyên: "Cha cứ thêm cho họ chút tiền, sau này chúng con đem bán cũng được giá hời." Dịch sững người, từ đó mới sửa đổi đôi chút.

 Quách Tiến có tài mưu lược. Dinh thự vừa xây xong, ông họp họ hàng và khách khứa làm lễ mừng nhà mới. Đến cả thợ đất, thợ mộc cũng đều được dự tiệc. Chỗ ngồi của thợ được đặt ở dãy nhà phía đông. Mọi người đều nói: "Các con ông sao lại ngồi ngang hàng với bọn thợ được!" Tiến chỉ vào đám thợ, nói: "Đây là những người làm ra nhà." Rồi chỉ vào các con: "Còn đây là những kẻ sẽ bán nhà, vốn nên ngồi dưới những người làm ra nhà."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video