Phần Mặt Dày (nguyên đề là "Nhan giáp", nghĩa đen là mặt có lớp giáp, tức mặt dày không biết xấu hổ), phần thứ mười tám
Tử Do (tức tác giả Phùng Mộng Long) nói: Những kẻ trơ trẽn nhất thiên hạ, lúc đầu cũng đều biết xấu hổ. Cứ liều làm mà không sửa, lâu ngày quen đi rồi thành thân thuộc với cái xấu. Lúc sống đã làm người đàn bà Hà Gian (điển trong một truyện của Liễu Tông Nguyên: người đàn bà vốn đoan chính, sau sa ngã thành dâm đãng, hết biết xấu hổ), thì chết rồi dù có muốn làm con tạ báo (loài vật trong truyền thuyết rất biết xấu hổ, gặp người thì lấy chân che mặt) cũng không được nữa. Tôi từng khuyên người ta đi xem hát, để từ trong đó tìm lấy một bộ mặt sạch sẽ. Phàm sách vở ghi chép từ xưa, có cuốn nào chẳng phải là kịch bản? Chỉ thiếu một dàn chiêng trống vang rền mà thôi! Gom lại thành phần "Mặt Dày", thứ mười tám.
Sách Kim Lâu Tử chép chuyện Tử Lộ (học trò của Khổng Tử, nổi tiếng gan dạ)
Khổng Tử có lần đi chơi núi, sai Tử Lộ đi lấy nước, Tử Lộ gặp hổ ở chỗ lấy nước. Ông vật lộn với hổ, túm được đuôi giật đứt, nhét vào trong áo. Lấy nước về, ông hỏi Khổng Tử: "Kẻ sĩ bậc trên giết hổ thì thế nào?" Khổng Tử đáp: "Kẻ sĩ bậc trên nắm đầu hổ." Lại hỏi: "Kẻ sĩ bậc giữa giết hổ thì thế nào?" Khổng Tử đáp: "Kẻ sĩ bậc giữa nắm tai." Lại hỏi: "Kẻ sĩ bậc dưới giết hổ thì thế nào?" Khổng Tử đáp: "Nắm đuôi hổ." Tử Lộ lấy cái đuôi ra vứt đi.
Đứa trẻ nghèo được bát cháo đã tự hào, không biết người khác còn có kẻ được ăn cơm.
Tờ chiếu của Tấn Minh Đế
Tấn Minh Đế bỏ tờ chiếu vào phong bì gửi cho ông Dữu (Dữu Lượng), lại gửi nhầm sang Vương thừa tướng (Vương Đạo). Thừa tướng mở ra xem, cuối thư viết: "Chớ để ông Dã Thành biết." Thừa tướng ở Dã Thành nên mới viết thế. Thừa tướng tâu đáp: "Thần cúi đọc tờ chiếu sáng suốt, hình như không phải gửi cho thần. Thần tự mở, thần tự đóng, không ai thấy cả." Vua rất thẹn, mấy tháng không dám gặp Vương công.
Thừa tướng chua cay quá.
Nước mắt vội và không có nước mắt
Tống Thế Tổ (vua Hiếu Vũ Đế nhà Lưu Tống) đến mộ Ân quý phi, nói với Lưu Đức Nguyện (sau tên còn có chữ "thận", có lẽ chép thừa?): "Các khanh khóc phi mà thấy thương xót thật, trẫm sẽ trọng thưởng." Lưu lập tức gào khóc thảm thiết, nước mắt nước mũi chảy ròng ròng, liền được phong Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Dự Châu. Vua lại sai Dương Chí khóc, Dương cũng nghẹn ngào rất thảm. Hôm khác có người hỏi Dương: "Ông lấy đâu ra được bộ nước mắt vội như thế?" Dương đáp: "Hôm ấy tôi tự khóc người thiếp đã chết của tôi thôi."
Hai gã mặt vẽ (vai hề trong tuồng) ấy dĩ nhiên đáng cười, nhưng ngôi mộ này há lại khiến được người ngoài rơi lệ thật sao!
Vương Nguyên Cảnh đi sứ sang nước Lương, Lưu Hiếu Xước tiễn ông, khóc rơi nước mắt. Nguyên Cảnh không có nước mắt, tạ lỗi với Lưu rằng: "Ông đừng trách tôi, sau khi chia tay rồi nước mắt tôi mới chảy ròng ròng."
Chỗ này mới cần đến bộ nước mắt vội, tiếc là không có chỗ mua.
Liêu Ân không có lỗi
Trong niên hiệu Hi Ninh (đời Tống Thần Tông), Liêu Ân là giặc ở Phúc Kiến, tụ tập bè đảng trong núi rừng. Sau đó y nghe lời chiêu dụ, ra hàng; triều đình tha tội, trao chức Hữu ban điện trực (một chức quan võ cấp thấp). Khi y đến nhận chức, quan phụ trách nộp bản "cước sắc" (bản lý lịch của quan, ghi quê quán, quá trình làm quan, công và tội), trong đó có một mục ghi: "Từ khi làm quan đến nay, không hề phạm lỗi công hay tư." Ai thấy cũng cười.
Người ta chỉ biết Liêu Ân đáng cười, nào ai biết rằng trong thư tiến cử, lời phê xét nói trong sạch nói liêm khiết, trên văn bia mộ khen công khen đức, thảy đều là "cước sắc" kiểu Liêu Ân cả, vậy mà vẫn thản nhiên không thẹn, là cớ làm sao?
Tông Quyền không làm phản
Tần Tông Quyền ở Thái Châu, tiếp sau Hoàng Sào mà tự xưng đế. Trong mười năm, y giết chóc, băm vằm dân chúng. Sau y bị Chu Toàn Trung, thống soái đất Biện, bắt được, nhốt cũi giải về kinh. Kinh doãn (quan đứng đầu kinh đô) là Tôn Quỹ dẫn quan lại phủ huyện ra xem. Tông Quyền ở trong cũi ngẩng đầu nói: "Tông Quyền không làm phản, xin quan lớn thương cho." Người xem đều cười.
Kẻ sĩ đời Đường, đời Tống
Đời Đường, có một sĩ tử phi ngựa vào kinh. Người ta hỏi: "Sao vội thế?" Đáp: "Tôi sắp đi thi khoa 'Không cầu nổi danh hiển đạt'." (khoa: kỳ thi tuyển chọn người theo một tiêu chí riêng). Đời Tống, trong niên hiệu Thiên Thánh, đặt khoa "Ở ẩn nơi gò vườn", cho phép người dự thi tự nộp đơn ở nơi mình ở để xin thi. Người thời ấy cười chuyện này.
Tiêu Tử Bằng ứng theo chiếu tìm người "Mang tài ôm đức", sau được điều sang bộ Công làm việc, phải ôm ấn chạy trước cho đường quan (quan đứng đầu bộ). Có người đùa: "Ông Tiêu thật có 'bão phụ'!" ("bão phụ" nghĩa là hoài bão, mà chữ cũng có nghĩa đen là ôm và vác). Phàm những kẻ mang hư danh ứng chiếu đều thuộc loại này cả.
Hàn Kỳ Lân
Hàn Kỳ Lân làm Thứ sử Tề Châu, ít dùng hình phạt. Viên tòng sự (quan phụ tá) là Lưu Phổ Khánh khuyên ông lập uy. Hàn nói: "Dân không phạm pháp thì giết ai? Nếu nhất định phải chém người để lập uy danh, thì lấy ông ra mà chịu vậy." Lưu vừa thẹn vừa sợ, lui ra.
Ba lời tâu thời Thiên hậu (tức Võ Tắc Thiên)
Võ Tắc Thiên đổi triều đại, phong quan nhiều không kể xiết. Trương Trạc đặt bài vè rằng: "Bổ khuyết chở từng xe, Thập di lấy đấu đong (bổ khuyết, thập di: các chức quan chuyên can gián vua), Thị ngự sử (quan giám sát, đàn hặc) phải lấy cào mà cào, Hiệu thư lang (quan hiệu đính sách) đếm đến rời cả cổ tay." Có người tên Thẩm Toàn Giao nối thêm: "Bình sự (quan xét án) chẳng đọc luật, Bác sĩ (quan dạy học) chẳng tìm chương, Tồn phủ sứ (quan được phái đi vỗ yên các nơi) mặt như hồ dán, Thánh thần hoàng (tôn hiệu của Võ Tắc Thiên) mắt kèm nhèm." Ngự sử Kỷ Tiên Tri đàn hặc, cho là phỉ báng, nên giao cho pháp luật xử. Tắc Thiên cười nói: "Chỉ cần các khanh không làm bừa, thì lo gì lời thiên hạ nói? Không cần bắt tội!" Tiên Tri rất thẹn.
Thập di Trương Đức sinh con trai, lén giết dê bày tiệc. Đồng liêu là bổ khuyết Đỗ Túc giấu thịt trong áo, dâng biểu tố cáo. Hôm sau, Thái hậu hỏi Đức: "Nghe nói khanh sinh con trai, lấy đâu ra thịt?" Đức dập đầu xin tội. Thái hậu nói: "Trẫm cấm giết mổ, nhưng việc vui việc buồn (cưới hỏi, ma chay) thì không can thiệp. Từ nay khanh mời khách cũng nên chọn người!" Rồi đưa tờ biểu ra cho xem. Túc rất thẹn.
Ngự sử nhà Chu (triều do Võ Tắc Thiên lập) là Bành Tiên Giác chẳng biết xấu hổ. Trong niên hiệu Như Ý, lệnh cấm giết mổ rất gắt. Tiên Giác coi việc tuần tra; ở cửa Định Đỉnh, một xe cỏ bị lật, lộ ra hai con dê đã làm thịt, người canh cửa báo lên ngự sử. Tiên Giác tâu: "Huyện úy (quan coi trị an một huyện) huyện Hợp Cung là Lưu Miễn có trách nhiệm ngăn giết mổ mà không phát giác, xin xử đánh một trận gậy, còn thịt thì giao cho quan lại ở Nam nha (các nha môn triều đình phía nam hoàng cung) ăn." Miễn hoảng sợ, may sẵn quần lót mới để chờ chịu đòn. Hôm sau Tắc Thiên phê: "Ngự sử Bành Tiên Giác tâu xin xử Lưu Miễn, không cần; số thịt ấy cho Miễn ăn đi." Cả triều đều khen hả dạ. Đến lúc ấy Tiên Giác mới thẹn.
Thiên hậu làm việc, thường có chuyện khiến lòng người rất hả hê. Thảo nào ông già Trác (Lý Trác Ngô, tức Lý Chí, nhà tư tưởng đời Minh) khen bà là "thánh chủ"!
Tế tửu họ Phí (tế tửu: quan đứng đầu Quốc tử giám, trường học cao nhất của nhà nước)
Sách Song Hòe tuế sao chép: thái học sinh (học trò trường Quốc tử giám) người Phượng Tường là Hổ Thần dâng sớ can vua đừng dựng lều lợp lá cọ trên núi Vạn Tuế. Vua Hiến Tông lấy làm lạ, khen. Tế tửu Phí Ngân không biết, sợ bị vạ lây, bèn họp cả sáu đường (sáu lớp học của Quốc tử giám), đánh trống kể tội, lấy xích sắt khóa cổ Hổ Thần chờ xử. Chốc lát có hiệu úy trong cung đến tuyên Thần tới cửa Tả Thuận, truyền chỉ dụ ôn tồn úy lạo: "Lời ngươi phải lắm, lều cọ sẽ dỡ ngay." Ngân nghe tin, rất thẹn.
Lưng xăm chữ "tận trung"
Trong niên hiệu Gia Tĩnh, Hữu thị lang bộ Lễ ở Nam Kinh là Hoàng Oản bị ngôn quan (quan chuyên can gián, phê phán) chê trách, bèn tự nói lưng mình có xăm bốn chữ "Tận trung báo quốc" (hết lòng trung, đền nợ nước). Việc được giao xuống pháp ty (cơ quan tư pháp) Nam Kinh xét lại, thiên hạ cười ông. Xét ra năm Chính Đức thứ năm, Điêu Tuyên, một người thợ dự bị thuộc Cẩm y vệ (đội cận vệ kiêm mật vụ của nhà Minh), dâng sớ tự nói lưng có khắc chữ "Tinh trung báo quốc". Vua xuống chiếu sai chính vệ ấy bắt hắn, đánh ba mươi gậy, đày ra Hải Nam sung quân, việc có chép trong quốc sử. Hoàng mà biết chuyện ấy, chẳng nên thẹn đến độn thổ sao? Than ôi! Chuyện của Nhạc Vũ Mục (Nhạc Phi, danh tướng Nam Tống, tương truyền lưng xăm chữ "Tận trung báo quốc") há lại có lần thứ hai được!
Tự thiến
Trong niên hiệu Tuyên Đức, Đồng tri chỉ huy (phó chỉ huy) vệ Kim Ngô (một vệ cấm quân) là Phó Quảng tự thiến, xin được vào hầu việc trong nội cung. Vua nói: "Người này đã đến hàm tam phẩm, còn muốn gì nữa, mà dám tự hủy thân để mong được tiến dụng? Giao pháp ty hỏi tội, trả lại chức cũ nhưng không được giữ việc nữa!"
Sách Cương mục phân chú chép sự lộng hành của hoạn quan nước Nam Hán rằng: phàm bầy tôi có tài năng và tiến sĩ đỗ đầu, đều phải vào tằm thất (phòng kín, ấm như phòng nuôi tằm, dùng để thiến người) trước, rồi mới được tiến dụng; cũng có kẻ tự thiến để cầu tiến thân. Vì thế hoạn quan có đến gần hai vạn người, những kẻ quyền quý nắm việc phần nhiều là bọn ấy. Lại cuối niên hiệu Vĩnh Lạc, vua xuống chiếu: các học quan (quan coi việc học) trong thiên hạ, ai bị khảo xét thành tích không đạt thì cho phép tịnh thân (thiến) vào cung dạy các nữ quan. Lúc ấy có hơn mười người, Vương Chấn cũng ở trong số đó; về sau hắn làm Ti lễ giám (cơ quan hoạn quan quyền lực nhất trong cung nhà Minh), rốt cuộc gây ra tai họa năm Kỷ Tỵ (năm 1449, vua Anh Tông bị quân Ngõa Lạt bắt ở Thổ Mộc). Mới biết chuyện Thụ Điêu (hoạn quan tự thiến để được hầu Tề Hoàn Công, về sau làm loạn) làm nghiêng đổ nước Tề, là bài học răn muôn đời. Vua Tuyên Tông anh minh, há phải tầm thường!
"A giả (?)" của hoàng hậu (tiếng gọi chồng của vú nuôi)
Mùa đông năm Cảnh Long thứ hai (đời Đường Trung Tông), vua vời vương công, cận thần vào cung thức đón giao thừa. Rượu say, vua bảo Ngự sử đại phu (quan đứng đầu Ngự sử đài) Đậu Tòng Nhất: "Nghe nói khanh góa vợ đã lâu, đêm nay trẫm làm lễ cưới cho khanh." Đậu lạy tạ. Chốc lát, nội thị dẫn đèn lồng, bình phong che lối, quạt lụa thêu chỉ vàng đi ra; phía sau có một người mặc áo dệt kim tuyến, cài trâm hoa, được cho ngồi đối diện với Đậu. Khi bỏ quạt che mặt, thay áo ra, thì hóa ra là bà vú già của hoàng hậu, họ Vương, vốn là một con hầu người Man! Vua cùng các quan hầu cười lớn, xuống chiếu phong bà làm "Doanh quốc phu nhân", gả cho Đậu làm vợ. Tục gọi chồng của vú nuôi là "a giả". Mỗi lần dâng biểu, Đậu tự xưng là "A giả của Dực Thánh hoàng hậu", hớn hở ra vẻ tự đắc.
Đúng là một vở tuồng vai hề tuyệt hay!
Lộ Nham
Đời Đường, Lộ Nham ra trấn giữ đất Khôn duy (phương tây nam, tức đất Thục), khi đi qua đường lớn giữa phố, bị dân tha hồ ném gạch đá. Lúc ấy Tiết Năng đang tạm giữ chức kinh doãn, Nham bảo Năng: "Lúc tôi lên đường, phiền dân đem gạch đá tiễn chân." Năng giơ hốt (thẻ quan cầm tay) lên đáp: "Theo lệ cũ, tể tướng ra trấn nhậm, phủ không có lệ phái người hộ vệ." Nham có vẻ thẹn.
Nhậm Điền
Trong niên hiệu Gia Tĩnh, Nhậm Điền từ chức ngự sử bị giáng làm tri huyện Giang Lăng. Mỗi khi có công văn gửi tri huyện bên cạnh, ông liền viết: "Lập tức đem người nọ thế nào, lập tức làm việc kia thế nào" (giọng ra lệnh như cấp trên). Tri huyện bên chịu không nổi, bèn viết vào cuối công văn đáp lại: "Lập tức, lập tức, lại lập tức, Hai chữ 'lập tức' khó lòng kham. Nhắn ông quan Nhậm ở Giang Lăng: Bây giờ không phải chàng áo thêu nữa đâu." (chàng áo thêu: chỉ quan ngự sử, vì xưa ngự sử mặc áo thêu). Nhậm đọc, lặng thinh.
Hiểu nhầm quái ảnh
Đường Quynh coi Gián viện (cơ quan của các quan can gián), Phí Hiếu Tiên làm cho ông một bức "quái ảnh" (lối bói bằng tranh vẽ tượng trưng để đoán việc sắp tới): có một người mặc áo tía, đeo ấn vàng (chỉ quan to), cầm cung tên bắn rơi một con gà. Kinh công (Vương An Thạch) mệnh tuổi thuộc Dậu (tuổi gà), Đường liền dâng sớ thẳng thắn đàn hặc Kinh công, mong được cất nhắc. Vua giận, giáng ông làm quan coi kho quân nhu ở Quảng Châu. Quynh than: "Con gà bị bắn rơi chính là ta!"
Giá cứ đến cùng không chịu nhận lỗi, thì còn được làm một kẻ hào kiệt.
Lư Đa Tốn
Tể tướng Lư Đa Tốn bị đày xuống phương nam, vào nghỉ ở một quán trọ bên đường. Có bà lão khá biết kể chuyện kinh thành. Lư hỏi bà vì sao ở đây, bà nhăn mặt nói: "Tôi vốn là nhà sĩ đại phu ở Trung Nguyên, con tôi làm quan chức nọ. Lư Đa Tốn làm tể tướng, bắt con tôi làm trái phép việc nọ. Con tôi không theo, Lư ghim hận, dùng luật hiểm độc hãm hại, cả nhà bị đày xuống miền nam hoang vu. Chưa đầy một năm, ruột thịt chết hết, chỉ còn thân già này lưu lạc giữa núi khe. Lão tể tướng Lư ấy ghen ghét người hiền, cậy quyền thế, làm càn không kiêng nể, rồi cũng sẽ bị đày; may ra lúc tôi chưa chết thì còn được thấy hắn!" Đa Tốn nghe bà nói, lặng lẽ giục xe đi.
Vạn An
Vua Hiến Tông băng hà, hoạn quan tìm được trong cung một tráp sách nhỏ, toàn là sách phòng trung thuật (thuật ân ái nam nữ trong phòng the), đều ghi "Thần An dâng". Thái giám Hoài Ân giấu trong tay áo mang đến Nội các, đưa cho Vạn An xem, hỏi: "Đây là việc bậc đại thần làm sao?" An thẹn toát mồ hôi, không nói được một lời. Sau đó các quan khoa đạo (quan Lục khoa và quan Ngự sử các đạo, chuyên can gián và giám sát) đàn hặc, Hoài Ân đem sớ đến Nội các, sai người đọc. An quỳ rồi đứng, đứng rồi lại quỳ. Ân sai gỡ thẻ ngà (thẻ bài ra vào cung) của An, nói: "Mời ông ra cho!" An mới hấp tấp chạy ra, đòi ngựa về nhà. Trước đó An ở Nội các lâu mà không chịu rút lui. Có người khéo bóng gió nhắc, An đáp: "An chỉ đem cái chết đền nợ nước!" Đến khi bị cách chức, trên đường về còn ngắm sao Tam Thai (chòm sao ứng với các bậc quan cao nhất triều đình), vẫn mong được dùng lại.
Không chịu cư tang (theo lệ, cha mẹ mất thì quan phải thôi chức về nhà để tang)
Đời Đường, Ngự sử trung thừa (phó quan đứng đầu Ngự sử đài) Lý Cẩn Độ có tang mẹ mà không chịu báo ra, giấy báo tang đến đều giấu đi. Quan liêu khổ vì cái vô sỉ của y, bèn bảo quê gốc của y là Doanh Châu báo lên rằng "mẹ Cẩn Độ đã chết"; thượng thư gửi văn thư sang Ngự sử đài, bấy giờ y mới khóc. Lại có Viên ngoại lang Trương Thê Trinh bị kiện, giả vờ có tang mẹ, không chịu ra đối chất.
Sào, Do lạy
Quách Dục lòng dạ hẹp hòi, tính quái gở, đỗ tiến sĩ, xấu hổ không chịu dự kỳ xét bổ nhiệm thông thường, dâng thư lên tể tướng Triệu Phổ, tự ví mình với Sào Phủ, Hứa Do (hai ẩn sĩ đời vua Nghiêu, từ chối cả ngôi vua, tiêu biểu cho người khinh danh lợi). Triều đình ghét y làm bộ ngông nghênh, lâu không bổ dụng. Sau y lại rình đón Phổ, trông thấy bụi xe đã vái lạy, tự xin chức. Phổ cười bảo người: "Hôm nay vinh quá, được Sào, Do lạy trước đầu ngựa!"
Trăng phạm sao Thiếu Vi
Tạ Phu ở ẩn núi Cối Kê. Ban đầu, mặt trăng phạm vào sao Thiếu Vi (mặt trăng đi lấn vào vị trí ngôi sao này, chiêm tinh coi là điềm báo), lời đoán nói: "Sẽ ứng vào một xử sĩ (người có tài ở ẩn, không ra làm quan)." Sao Thiếu Vi còn gọi là sao Xử Sĩ. Lúc ấy Đới Quỳ người đất Ngô có tiếng tăm hơn Phu, rất lấy làm lo. Chẳng bao lâu Phu chết. Sĩ tử Cối Kê chế giễu: "Bậc cao sĩ đất Ngô, lúc ấy cầu chết mà chẳng được."
Hoàn Ôn giống Lưu Côn
Hoàn Ôn tự cho mình dáng vẻ hùng tráng, phong độ khí phách, cùng hạng với Tuyên Đế (Tư Mã Ý) và Lưu Côn (danh tướng đời Tây Tấn). Khi đánh nước Tần trở về, ông có được ở phương bắc một bà hầu già khéo tay, hỏi ra thì là người hầu cũ của Lưu Côn. Vừa thấy Ôn, bà rưng rưng khóc nói: "Ông rất giống Lưu tư không!" (tư không: một trong các chức quan cao nhất, Lưu Côn từng giữ). Ôn mừng lắm, ra ngoài sửa sang mũ áo, rồi lại gọi bà vào hỏi. Bà nói: "Mặt rất giống, tiếc là mỏng; mắt rất giống, tiếc là nhỏ; râu rất giống, tiếc là đỏ; dáng người rất giống, tiếc là thấp; giọng rất giống, tiếc là the thé như đàn bà." Ôn bèn cởi mũ tháo đai, nằm vật ra ngủ mê mệt, buồn bã mấy ngày liền.
Vương Kiến (về sau làm vua nước Tiền Thục)
Vương Kiến từng bị xử tội đồ (phạt lao dịch, thường kèm đánh gậy), nhưng trên người không có vết gậy. Đến khi có Mã Quyên làm tòng sự, Quyên thích nói xấu bới móc, Kiến sợ bị chê, bèn hỏi: "Ta trộm nghe ngoài kia đồn rằng ta từng bị tội đồ, có không?" Quyên đáp: "Có." Kiến cậy mình không có vết gậy, trước mặt mọi người cởi áo phơi lưng cho Quyên xem, nói: "Mời ông thử xem, bị đánh gậy mà da thịt thế này sao?" Quyên bèn xoa lưng nói: "Lạ thật! Hồi ấy lấy đâu ra được thứ thuốc cao tốt thế?" Khách khứa và phụ tá đều tái mặt.
Vương Kiến kiêng nhắc chuyện bị đánh gậy, thật chẳng có chút khí phách hào kiệt; Mã Quyên dạy cho hay lắm!
Vương quận Lư Giang
Vương Hàm làm quan quận Lư Giang, tham ô bừa bãi. Vương Đôn bênh anh, cố ý nói giữa chốn đông người: "Anh tôi ở quận hẳn là tốt, nhân sĩ Lư Giang đều khen." Bấy giờ Đôn có uy thế lấn cả vua, cả bàn sợ Đôn, chỉ vỗ tay tán thưởng. Hà Sung làm chủ bạ (viên coi sổ sách giấy tờ) của Đôn, đang ngồi đó, nghiêm mặt nói: "Sung chính là người Lư Giang, những điều tôi nghe được khác thế!" Đôn im lặng.
Lời khen có sẵn
Thứ sử quận Kiềm mới nhậm chức, mở tiệc công. Phường hát đọc lời chúc: "Xin báo quan dân cùng mừng rỡ, Sao tai họa lui, sao phúc tới!" Thứ sử mừng vì khéo khen, hỏi ai soạn câu ấy, định ban thưởng. Phường hát đáp: "Đây là câu có sẵn trong quận vẫn dùng để đón quan."
Phàm quan phủ, quan huyện sắp rời nhiệm sở, nếu ai để lại ơn đức cho dân, dân tranh nhau cởi giày cho ông, treo ở nghi môn (cổng chính của nha môn), thay cho lòng nhớ cây cam đường (điển xưa: dân nhớ ơn Thiệu công, không nỡ chặt cây cam đường nơi ông từng ngồi xử kiện). Gần đây có kẻ cởi giày cho một viên huyện lệnh tham lam, viên lệnh ngạc nhiên: "Ta có đức gì mà phiền các ngươi?" Đáp: "Đây là lệ cũ." Gần đây ở huyện tôi lại có kẻ giả vờ cởi giày, rồi lấy giày rách đổi lấy đôi giày tốt mang đi, ấy là căm hận đến cùng cực, càng đáng cười.
Mạo nhận cháu họ
Thị lang Vương Ngưng lúc đi tuần xét ở Trường Sa, có người họ Vương mới được trao chức Thứ sử Liễu Châu, sắp đi nhậm chức, đến đất Tương Xuyên yết kiến Ngưng. Y thưa: "Tôi là hàng cháu họ của thị lang, ngài nên nhận lạy." Ngưng hỏi tên tục, đáp: "Thông Lang." Ngưng bèn sai người hầu gấp gọi con mình tới, hỏi: "Trong gia phả có ai là Thông Lang không?" Người con nghĩ một lát, nói: "Có, đáng là hàng anh con." Ngưng mới cho mời ông Vương vào, nhận lễ của cháu họ. Nhân hỏi: "Nhiệm trước làm quan gì?" Đáp: "Vừa thôi chức ở Diêm viện Bắc Hải (cơ quan quản lý muối), liền được trao chức này." Ngưng nghe không vui. Khi khách lui, ông bảo con: "Ông Vương vừa rồi, lý lịch khá tạp nham, không phải chi họ ta." Lấy sổ họ ra tra, quả có Thông Lang, nhưng đã qua đời vào năm nọ ngày nọ. Ngưng xem xong thì giận. Hôm sau, ông bày cỗ ở sảnh mời y đến. Vương trông thấy Ngưng định quỳ, bỗng bị hai tráng sĩ kẹp hai bên đỡ lấy, không cúi được. Ngưng bước tới nói: "Sứ quân (tiếng gọi tôn thứ sử) không phải người họ ta. Hôm qua lầm nhận lạy của ông, hôm nay kính xin trả lại!" Rồi lạy y đúng bằng số lạy hôm trước, xong mới cho dọn cơm, lại bảo: "Đời nay thái bình, đừng có vào bừa nhà người ta nữa!" Lính lại trong sân đều cười. Vương thẹn đỏ mặt, ăn không trôi, chỉ chốc lát đã lúng túng bỏ đi.
Đời Đường, Bàng Nghiêm thi đỗ. Bản "Đăng khoa lục" (sổ ghi tên người thi đỗ) in sai, đảo họ tên ông thành "Nghiêm Bàng". Có một cử tử (người đi thi) ở Giang Hoài họ Nghiêm, bèn mạo làm cháu họ, lên kinh yết kiến Bàng. Bàng tiếp đón rất vui, khi ngồi ăn cùng, hỏi đến những người trong họ thì không ai họ Bàng cả, lấy làm lạ, bèn hỏi: "Ông họ gì?" Cử tử ngạc nhiên nói: "Chú họ Nghiêm, cháu cũng họ Nghiêm, sao lại còn hỏi nhau?" Bàng cười lớn: "Ông nhầm rồi! Tôi tên là Nghiêm, sao lại bị trèo kéo làm họ hàng?" Cử tử bẽ bàng, tạ lỗi ra về.
Cháu Lâm Bô, dòng dõi Hạc Sơn
Thái sử (quan ở Hàn lâm viện coi việc soạn sử) Trần Tự Sơ ở nhà, có người đến xin gặp, xưng là cháu mười đời của Lâm Bô (ẩn sĩ đời Tống ở núi Cô Sơn, trồng mai nuôi hạc, suốt đời không lấy vợ, tên thụy là Hòa Tĩnh). Ngồi được một lát, Trần lấy truyện về Lâm Bô bảo khách đọc. Đọc đến chỗ Hòa Tĩnh suốt đời không lấy vợ, không có con, khách lặng thinh. Tự Sơ bèn tặng bài thơ: "Hòa Tĩnh năm xưa chẳng cưới vợ, Cớ sao đời sau lại có cháu? Nghĩ ông hẳn là hoa cỏ dại, Chẳng phải cành mai núi Cô Sơn."
Đất Tô có Ngụy Phương, tự xưng là dòng dõi Hạc Sơn (Ngụy Liễu Ông, hiệu Hạc Sơn, tên thụy Văn Tĩnh, đại nho đời Nam Tống), xin dựng từ đường thờ ông, định nhân đó giành lấy việc thờ cúng. Cháu xa đời thật của ông tố cáo việc gian dối, Phương cãi không được, rốt cuộc bị tội, mà vẫn khoe mãi mình là dòng dõi ông. Có người hỏi: "Văn Tĩnh cách ông mấy đời?" Đáp: "Mười đời." Người kia bèn đùa: "Nếu thế thì bà tổ mười đời nhà ông phải sánh đôi với ông cụ ấy, thật chẳng ra thể thống gì!"
Nhận nhầm chú họ
Tiến sĩ Hà Nho Lượng từ châu ngoài lên kinh, đi thăm chú họ, lại vào nhầm nhà Lang trung (chức quan cấp giữa trong các bộ) Triệu Nhu, tự nói là người cùng chi họ. Gặp tiết đông chí, nhà Nhu mở tiệc, Nho Lượng đã là người cùng chi họ nên được mời vào dự. Các cô, chị, em gái họ Hà (?) đều ngồi cả ở đó. Ăn xong y thong thả ra về, Nhu cười lớn. Nho Lượng xấu hổ, không dám ló mặt ở kinh sư nữa. Người ta nhân đó gọi Nhu là "Hà lang trung".
Đem vợ ra chào, đưa con ra lạy (lễ chỉ dành cho người thân), để đổi lấy một bữa ăn uống. Rốt cuộc sau này gặp lại nhau thì xưng hô thế nào?
Bão Đương
Thời vua Chân Tông, thượng thư Tiết Ánh làm tri phủ Hà Nam. Viên pháp tào (quan coi việc hình án trong phủ) là Bão Đương lúc đầu làm ông phật ý, sau dâng bài thơ "Cô nhạn" (?), từ đó được ưu đãi. Có lần vào tháng nóng, Tiết đến công thự của Đương, Đương đang để đầu trần, lúng túng chạy vào trong, thay áo, ôm hốt đi ra, mà quên đội khăn phốc đầu (khăn trùm đầu của quan). Tiết là người nghiêm trang, người hầu không ai dám nói. Ngồi hồi lâu, trăng lên, Đương ngoảnh lại thấy bóng tóc mình, rất thẹn, lấy tay áo công phục che đầu mà chạy.
Lý Khánh Viễn
Trung lang (quan hầu cận) Lý Khánh Viễn lúc đầu hầu hoàng thái tử, sau vì cậy được sủng ái mà nhờ cậy xin xỏ, nên bị gạt ra, thế mà vẫn lấy chuyện được thân cận để lừa người. Một hôm, ngồi với khách, y đau bụng quặn thắt, nói: "Vừa rồi thái tử ban dưa, ăn nhiều quá nên đau." Chốc lát y bị thổ tả, nôn ra toàn cơm gạo xấu và dưa hẹ vàng khè hôi thối. Khách cười chế giễu ầm lên.
Chàng Lưu
Có chàng họ Lưu thích khoe khoang, có lần đi viếng tang nhà họ Trâu ở Vô Tích. Khách hỏi: "Sao anh đến muộn thế?" Lưu đáp: "Hôm qua tôi cùng trạng nguyên Cố ngồi chung thuyền làm thơ liên cú (mỗi người làm một câu nối nhau thành bài), mãi tới canh ba, nên đến muộn!" Lát sau Cố Cửu Hòa đến, hỏi: "Tiên sinh họ gì?" Khách nói: "Đây là người làm liên cú với ông đêm qua." Lưu lặng thinh. Hôm khác, chàng lại cùng con em họ Hoa đi chơi núi Huệ Sơn, tay cầm một cái quạt có chữ của Hoa Quang lộc (Quang lộc: quan ở Quang lộc tự, cơ quan coi yến tiệc trong triều). Mọi người biết là đồ giả nhưng không vạch ra. Lúc ấy Quang lộc đang dưỡng bệnh ở nhà trên núi, thong thả mời vào, vái chào mời ngồi. Lưu không biết đó là Quang lộc, bèn đưa quạt cho xem. Quang lộc nói: "Đây là chữ của Hoa mỗ, tiên sinh xin ở đâu được?" Lưu nói: "Ông ấy chơi thân với tôi hai mươi năm nay, cần gì phải xin?" Quang lộc nói: "Chẳng phải nói bừa chứ?" Lưu nói: "Nói bừa thì cắt lưỡi!" Mọi người cười: "Ông này chính là Hoa Quang lộc đấy!" Rồi cùng cười ồ cả nhà. Người Vô Tích đặt câu: "Trạng nguyên liên cú, Quang lộc đề thơ."
Đến lần thứ hai thì hết dám nói dối.
Cháu ông Phương tướng
Sách Khải nhan lục chép: đời Đường có một người học trò họ Phương, thích khoe dòng dõi; hễ là người sang trọng họ Phương thì nhất định nhận làm họ hàng. Có người đùa hỏi: "Ông Phương tướng ở Phong Ấp là bà con gì với anh?" Y liền đáp: "Là bác họ." Người đùa than: "Đã là cháu của phương tướng (hình nộm vị thần mặt dữ đi trước đám ma để xua tà) thì chỉ đáng để dọa ma!" Phường Phong Ấp là nơi làm và bán đồ tang ma.
Người soạn sử
Lý Chí Cương soạn quốc sử, chỉ mặc áo khăn của học trò (chưa có quan phục), cứ tự xưng là "người soạn sử Lý Chí Cương" ("tu sử nhân"). Các ông trong sử quán nghe vậy cười lớn, bèn gọi y là "người xấu hổ chết Lý Chí Cương" ("tu sử nhân" đọc gần giống "tu tử nhân", tức người xấu hổ đến chết).
Người đỗ đầu xứ Lư Lăng
Một sĩ tử Cát Châu đi thi hội (kỳ thi ở kinh do bộ Lễ tổ chức), viết lên tấm bảng đi trước: "Người đỗ đầu xứ Lư Lăng". Âu Dương Bá Lạc có lần (?) chế giễu y: "Có khách xa đến từ Cát Châu, Họ tên treo lủng lẳng đầu đòn gánh. Dẫu biết ngươi là dòng Âu Dương, Rốt cuộc xưa nay chẳng biết 'Tu'!" (Âu Dương Tu là đại văn hào đời Tống người Lư Lăng; "chẳng biết Tu" còn đọc là "chẳng biết xấu hổ").
Dòng dõi Mẫn Tử Khiên
Đời Tống (nhà Lưu Tống thời Nam triều), Hà Xương Ngụ làm thượng thư bộ Lại (bộ coi việc tuyển bổ quan lại). Có một người khách họ Mẫn đến xin làm quan. Ông hỏi: "Ông là dòng dõi ai?" Đáp: "Dòng dõi Tử Khiên (Mẫn Tử Khiên, học trò Khổng Tử, nổi tiếng hiếu thảo)." Hà bịt miệng cười, bảo khách ngồi cạnh: "Dòng dõi quý tộc xa tít tắp!"
Tờ bảng của Nguyên Hạo
Hạ Tủng từng thống lĩnh quân đánh phía tây, dán bảng ở biên ải rằng: "Ai lấy được đầu Triệu Nguyên Hạo (vua nước Tây Hạ), thưởng năm vạn quan tiền (quan: đơn vị tiền, mỗi quan một nghìn đồng), phong tước Tây Bình vương." Nguyên Hạo sai người vào chợ mua mành; mành lau ở Thiểm Tây rất cao, hắn dựng tựa ngoài cửa một quán ăn, giả vờ ăn xong bỏ quên mà đi. Đến tối, chủ quán mừng thầm, tưởng được của, thong thả trải ra xem, thì thấy tờ bảng của Nguyên Hạo treo giải lấy đầu Tủng, buộc ở đầu mành, viết: "Ai lấy được đầu Hạ Tủng, thưởng hai quan tiền." Đến khi Tủng nghe tin, vội sai thu giấu đi, nhưng chuyện đã lan truyền khắp xa gần. Tủng rất thẹn, cụt hứng.
Ty xem số
"Ty" là tiếng gọi cơ quan nhà quan. Ở kinh đô có người làm nghề đoán số trời, mở hàng ở chợ, đề trên cửa là "Ty xem số". Nghề của y khá đắt khách. Bạn đồng nghề ghen ghét, hôm sau mở hàng ở bên kia đường, cũng dựng biển "Ty xem số phía tây" (có lẽ đọc gần âm với một từ xấu nào đó để chế giễu?). Người kia xấu hổ, dọn đi chỗ khác.
Sách Tiếu lâm bình nói: "Không nói 'Tư mệnh' (vị thần coi số mệnh) mà nói 'Mệnh ty', thì cũng như Bi điền (nhà tế bần) gọi là 'viện' (?), có gì là không được?"
Ba trăm vò dưa muối
Trạng nguyên họ Vương lúc chưa đỗ, say rượu ngã xuống sông Biện, được thần sông đỡ lên, nói: "Ông có ba trăm nghìn tiền lương bổng làm quan, nếu chết ở đây thì lấy chỗ nào mà tiêu cho hết?" Năm sau ông liền đỗ tiến sĩ. Có kẻ thi mãi không đỗ, cũng bắt chước, giả say rơi xuống sông. Thần sông cũng đỡ lên. Kẻ ấy mừng lắm, hỏi: "Tiền lương bổng của ta được bao nhiêu?" Thần đáp: "Ta không biết. Chỉ biết có ba trăm vò dưa muối không có chỗ mà ăn cho hết thôi!"
Người tốt Sơn Đông
Lỗ Thông ở Thanh Châu đem thuốc viên tự chế sang quận khác bán, gặp một viên quan ép bán rẻ. Lỗ không chịu, đến nỗi hai bên chửi nhau. Viên quan hỏi: "Người ở đâu?" Lỗ đáp: "Sơn Đông." Viên quan nói: "Biết ngay là ngu! Sơn Đông đã bao giờ có người tốt!" Lỗ nói: "Sơn Đông quả không có người tốt, chỉ có một ông Khổng phu tử!" Viên quan có vẻ thẹn.
Gần đây có người, vào ngày thi, chê Từ Châu không có nhân tài. Một học trò Từ Châu bước ra nói: "Châu hèn mọn của tôi chỉ sinh ra được tám người như Từ Đạt (khai quốc công thần nhà Minh) thôi." Người nói kia thẹn. Văn phong trong quận Tô, chỉ có Sùng Minh là kém nhất. Có học trò họ Trần, người giỏi bậc nhất ở đó, dạy học ở Thái Thương; người cùng dạy là một lẫm sinh (học trò được nhà nước cấp lương) của châu Thái Thương, nhiều lần lấy chuyện Sùng Minh là huyện ngoài biển mà chê bai. Trần giận nói: "Người Sùng Minh vốn bất tài, nhưng không phải tôi; người Thái Thương vốn nhiều tài, nhưng không phải anh. Sao lại khinh nhau!" Người kia im lặng.
Mắng quan võ
Thượng thư Vương Phục giận đám quan võ, mắng: "Bọn này đều do chó cái đẻ ra!" Một viên thiên hộ (quan võ chỉ huy nghìn quân) thưa: "Mẹ của Tống mỗ chính là công chúa Vĩnh Ninh, con của Thái Tông hoàng đế!" Vương thẹn và hối hận.
Thị thiếp nhà họ Đảng
Đào Cốc có được một thị thiếp vốn của nhà Đảng thái úy. Gặp lúc tuyết rơi, ông lấy nước tuyết pha trà, bảo nàng: "Nhà họ Đảng có biết thú vị này không?" Nàng đáp: "Ông ấy là người thô, biết đâu thứ này? Chỉ biết ngồi trong màn thếp vàng, rót chén nhỏ, hát khẽ, uống rượu dê non thôi." Đào lặng thinh.
Chuyện này giống chuyện Đường Thái Tông và Tiêu phi.
Phóng sinh
Sứ giả phương bắc là Lý Hài sang nước Lương. Vũ Đế cùng ông đi chơi, tình cờ đến chỗ phóng sinh (thả vật sống ra để làm phúc theo đạo Phật). Vua hỏi: "Nước ngài cũng phóng sinh chứ?" Hài đáp: "Không bắt, thì cũng không thả." Vua thẹn.
Đúng là thiền cơ (lời lẽ sắc bén chứa ý thiền, đánh thẳng vào chỗ mê lầm)!
Mạo thơ và mạo cả ông cậu họ
Đời Đường, Lý Bá coi Kỳ Châu. Có chàng họ Lý đến yết kiến, dâng thơ. Bá xem, kinh ngạc nói: "Đây là bản thảo cũ của tôi, sao lại đem cho tôi xem?" Chàng thẹn nói: "Tôi cầm tập thơ của ông đi khắp Giang Hoài đã lâu, nay xin ông cho hẳn." Bá nói: "Tôi già rồi, làm quan coi châu, thứ này đã vô dụng, xin tặng." Chàng tạ từ, Bá hỏi: "Định đi đâu?" Chàng nói: "Sắp đến Giang Lăng yết kiến ông cậu họ là Lư thượng thư." Bá hỏi: "Thượng thư tên gì?" Chàng đáp: "Hoằng Tuyên." Bá cười lớn: "Tú tài lại nhầm rồi! Ông Lư chính là cậu họ ruột của tôi, sao lại mạo nhận cả cái này?" Chàng hoảng sợ tạ: "Đã nhờ ông cho mượn thơ, thì xin mượn luôn cả ông cậu họ ở Kinh Nam một thể." Bá cười lớn rồi cho đi.
Trộm thơ
Dương Hành lúc đầu ở ẩn trên núi Lư Sơn, có kẻ trộm văn của ông mà thi đỗ. Về sau Hành cũng đỗ, gặp người ấy, hỏi: "Câu 'Từng tiếng hạc kêu bay lên trời' còn không?" Đáp: "Câu ấy tôi biết anh quý nhất, nên không dám trộm." Hành nói: "Thế thì còn tha thứ được."
Tranh thơ
Tế tửu Quốc tử giám đời Đường là Tân Hoằng Trí có bài thơ: "Chàng như cỏ bên sông, gặp xuân lòng lại mọc thêm; Thiếp như gương trên đài, soi rồi mới rõ ràng." Học sĩ cùng phòng là Thường Định Tông sửa chữ "mới" thành chữ "càng", thế là hai người tranh nhau bài thơ, ai cũng bảo là mình làm. Bèn làm đơn đưa lên bác sĩ (quan dạy học ở Quốc tử giám); La Đạo Tông xử rằng: "Xưa có chuyện năm chữ định lời biểu (?), lấy lý lẽ xác đáng làm hay. Nay vì một chữ mà tranh bài thơ, thì lấy người có nhiều lời hơn làm chủ. Bài thơ thuộc về Hoằng Trí, chữ 'càng' trả lại cho Định Tông."
Thơ của Trương Quai Nhai (Trương Vịnh, danh thần đời Tống) có câu: "Chỉ hận thái bình không một việc." Tiêu Sở sửa chữ "hận" thành chữ "may", bèn được gọi là "thầy một chữ". Vậy thì "lấy người có nhiều lời hơn làm chủ" vẫn chưa phải là lời xác đáng.
Chê thơ
Trương Suất mười sáu tuổi đã làm hơn hai nghìn bài phú, tụng (các thể văn vần). Ngu Nột thấy thì chê. Suất bèn đốt hết trong một buổi, rồi làm thơ khác đưa xem, giả nói là thơ của Thẩm Ước (văn hào thời Nam triều). Nột lại câu nào cũng khen, không chữ nào không hay. Suất nói: "Đây là thơ tôi làm đấy!" Nột thẹn, lui ra.
Hàn Xương Lê (Hàn Dũ) đi thi, gặp đề "Không giận lây, không phạm lỗi lần hai" (lời Khổng Tử khen Nhan Hồi), bị Lục Tuyên công (Lục Chí) đánh trượt. Năm sau Lục công lại làm chủ khảo, vẫn ra đề ấy. Hàn chép lại bài cũ, không sửa một chữ, Lục công hết lời khen ngợi, xếp đỗ đầu. Với tài của Hàn, với con mắt của Lục, mà văn chương còn không có giá nhất định như thế, thì sao lại trách Ngu Nột!
Họa thơ Thiếu Lăng
Trên đường qua hẻm núi Quỳ có bài thơ Đỗ Thiếu Lăng (Đỗ Phủ) đề, gieo vần chữ "thiên" (trời), được treo trên xà nhà; từ đời Đường đến đời Tống không ai dám họa lại. Một viên giám ty (quan giám sát một lộ) đi qua, họa vần, viết chữ to bên cạnh. Sau có người cũng họa vần để chế giễu, hai câu cuối viết: "Nghĩ ông lúc ngâm nga vung bút, Ngó quanh không ai, gan to bằng trời."
Dương Hùng bắt chước Kinh Dịch, Vương Thông bắt chước sách Luận Ngữ, thì riêng thơ Đỗ Thiếu Lăng lại không được bắt chước sao? Gần đây có người đề thơ trên vách điện chùa Hổ Khâu, cuối bài viết "Mỗ cúi đầu kính viết". Có người đùa, viết nối bên dưới: "Kính dâng lão tiên sinh Hổ Khâu sửa giúp." Cũng đủ một trận cười.
Cao Hà Phong
Ở Bạch Môn (Nam Kinh) có gã buôn tên Cao Hà Phong, thích đem những câu quê mùa bôi lên vách chùa, mà chẳng có chỗ nào không đến. Tình cờ các quan ngự sử đi chơi chùa Kê Minh, một vị đạo trưởng (tiếng các ngự sử gọi nhau) chỉ bài thơ trên vách, đùa vị ngự sử họ Cao: "Cao Hà Phong này chắc là người trong họ nhà ông? Không thì sao có tài hay đến thế?" Ông Cao hỏi sư trụ trì: "Đây là hạng người gì? Nên bắt về đeo gông bêu cho mọi người xem!" Hà Phong nghe được câu ấy, thuê mấy người đi khắp các chùa rửa thơ, rồi lẩn trốn mấy tháng liền.
Lục Cư Nhân
Lục Cư Nhân thường bảo người ta: "Ta đọc sách đến lúc đắc ý, thấy một đám mây lành ẩn hiện trên đầu, người khác không thấy được. Một hôm đọc lời chú giải Kinh Thi, thấy có chỗ không ổn, định sửa. Bỗng trong mộng thấy Ni phụ (Khổng Tử) chắp tay đứng trước mặt, gọi tên chữ của ta mà nói: 'Lục Trạch Chi, Chu Hy sai rồi, ngươi nói đúng!'" Một người bạn đùa: "Phải chăng thể chất trời sinh của ông vốn yếu?" Cư Nhân hỏi: "Sao vậy?" Bạn đáp: "Tôi thấy mắt ông hoa mờ, lại còn mộng mị đảo điên đấy!" Cư Nhân đỏ mặt, không nói nữa.
Tứ bản luận
Chung Hội soạn sách "Tứ bản luận", bàn về bốn quan hệ giữa tài năng và bản tính: giống nhau, khác nhau, hợp nhau, tách nhau. Vừa viết xong, ông rất muốn cho Kê công (Kê Khang) xem. Bỏ sách vào trong áo, đã định đưa rồi, lại sợ bị bắt bẻ, giữ trong áo không dám lấy ra, đứng ngoài cửa từ xa ném vào, rồi quay lưng chạy vội.
Thằng bé này dạy được!
Đòi thề
Tôn Khiên đời Bắc Tề học vấn nông cạn, đức hạnh mỏng manh, từng hỏi Ôn Tử Thăng: "Văn của ông so với tôi thế nào?" Tử Thăng khiêm tốn đáp: "Không bằng ông." Khiên đòi ông phải thề. Tử Thăng cười: "Đã biết là kém ông, cần gì phải thề thốt." Khiên nói: "Ông không chịu thề, thì sự thật đã rõ rồi."
Thi bắn cung
Năm Khai Nguyên thứ bảy, vua cho trăm quan bắn cung. Viên ngoại lang ty Kim bộ là Lư Dực và Lang trung ty Chức phương là Lý Dư đều không giỏi bắn, tên bắn không tới bia, vậy mà còn tranh nhau xem ai hay ai dở. Dư đùa: "Tên của tôi và của Lư đều ba mươi bước." Người xung quanh không hiểu. Dư nói: "Tên của Dư cách bia ba mươi bước, tên của Lư cách tên Dư ba mươi bước."
Hạc phá chuyện
Bành Uyên Tài ngờ nghệch, thích nói ngoa, từng nuôi hai con hạc; khách đến thì khoe: "Đây là chim tiên. Loài chim đều đẻ trứng, riêng giống này đẻ con." Nói chưa dứt, người làm vườn báo: "Đêm qua hạc đẻ một quả trứng to bằng quả lê." Uyên Tài đỏ mặt, quát đuổi đi. Con hạc ấy duỗi hai chân, nằm phục dưới đất hồi lâu. Uyên Tài lấy gậy dọa cho nó đứng dậy, nó lại đẻ thêm một quả trứng nữa. Uyên Tài bèn than thở: "Hạc cũng phá đạo!" (ý là hạc làm hỏng chuyện, vừa là làm hỏng cả đạo tiên).
Dương Thúc Tử (Dương Hỗ) có con hạc múa giỏi, từng khoe với khách. Khách thử bảo lùa nó ra, nó xù lông ủ rũ, không chịu múa. Vậy thì hạc vốn quen không chiều theo hứng người. Tử Do nói: "Chính vì không chiều theo người, nên mới là chim tiên." Lưu Viên Chi đời Tấn, thuở nhỏ được Ân trung quân (Ân Hạo) biết đến, tiến cử lên ông Dữu. Ông Dữu vui vẻ nhận làm phụ tá. Đến khi nói chuyện, thấy không xứng với kỳ vọng, bèn gọi y là "hạc của Dương công" (chỉ người có tiếng mà không có tài thật).
Tiêu Thiều
Tiêu Thiều lúc nhỏ có mối tình "cắt tay áo" (chỉ tình đồng tính nam, theo điển vua Hán Ai Đế cắt tay áo để khỏi đánh thức Đổng Hiền đang ngủ gối lên) với Dữu Tín. Đến khi Tiêu làm Thứ sử Dĩnh Châu, Dữu lên Giang Lăng, ghé qua thăm, Tiêu tiếp Dữu rất nhạt nhẽo. Mời vào dự tiệc, Tiêu cho Dữu ngồi giường riêng, ra vẻ tự kiêu. Dữu không chịu nổi; rượu say, ông đi thẳng lên giường của Tiêu, nhìn thẳng vào mặt Thiều nói: "Dáng mạo quan lớn hôm nay khác xa ngày trước." Thiều rất thẹn.
Miệng nhọn
Chiêm Đại Hòa, tự Kiên Lão, lên kinh; thi tỉnh (kỳ thi ở bộ Lễ) xong, vì vướng chút tội liên lụy mà bị giải xuống Đại lý tự (cơ quan xét xử án cao nhất). Lý Truyền Chính, tự Đoan Sơ, đang làm Thiếu khanh (phó quan Đại lý tự), cầm bút xét án. Chiêm kêu van. Lý dùng lời tục mắng: "Mày miệng nhọn thế này, đúng là người tốt lắm!" rồi tha hồ làm khốn làm nhục. Về sau Chiêm được thả, hai người không tin tức gì của nhau suốt mười năm. Lý làm Chuyển vận sứ (quan coi thuế khóa, vận tải một lộ) Hoài Nam, đến lúc mãn nhiệm thì Kiên Lão từ chức lang quan ra thay. Gặp nhau, Lý không nhớ chuyện cũ, nói: "Lang trung trông như người quen cũ, phải chăng từng gặp ở chốn triều đường? Phong thái đường đường, chẳng phải như ngày trước!" Kiên Lão đáp: "Phong thái đường đường thì tôi không tự thấy được. Chỉ không biết so với trước kia miệng có còn nhọn không?" Lý mới sực nhớ, rất thẹn.
Nhà sư râu dài
Thời nước Thục tiếm xưng (nhà Tiền Thục), có một vị trưởng lão (sư cả) để râu dài, dẫn hơn trăm đồ chúng từ miền sông hồ vào Thục, trước hết đến yết kiến Xu mật sứ (quan nắm việc quân cơ) Tống Quang Tự. Tống hỏi: "Sao không cạo râu?" Đáp: "Cạo tóc để trừ phiền não, giữ râu để tỏ ra là đấng trượng phu." Tống giận lắm: "Ta không có râu, lẽ nào là đàn bà sao?" Bèn vái mời ra, đợi cạo râu xong mới dẫn vào chầu vua. Đồ chúng đông, lần lữa mười ngày, bất đắc dĩ sư phải cạo râu mà vào. Đồ chúng thẹn vì thầy mất khí tiết, đều bỏ đi hết. Người Thục đặt câu: "Làm việc sao mà ngu? Bỏ mất bộ râu dài."
Trần Trường
Dương Thành làm quan ở Đạo Châu, nhà không có của để dành, chỉ đồ dùng hằng ngày là không thiếu. Thế nhưng khách mà khen vật gì đẹp, ông liền vui vẻ đem tặng. Có người tên Trần Trường, cứ đợi lúc ông vừa lĩnh lương tháng thì đến khen tiền và lụa đẹp, tháng nào cũng được của.
Người dân Lâm An
Tiểu thuyết chép: ở Lâm An có người dân họ Thẩm, nhà ở ngõ Quan, tự mở quán rượu, lại mua kho rượu ở lầu Phong Lạc ngoài cửa Tiền Đường, ngày ngày đến trông việc bán rượu, có khi ngủ lại đó. Đầu niên hiệu Thuần Hi, bỗng có một chiếc thuyền lớn đậu lại ban đêm. Năm vị quý nhân áo gấm mũ hoa gõ cửa vào, lên lầu đòi uống rượu; thị nữ ca múa đông vui đến mức người trong nghề chưa từng thấy. Rượu tàn, họ sai ban thưởng, trịnh trọng cảm tạ. Chàng Thẩm vừa tham vừa ranh, biết đó là "Ngũ Thông thần" (năm vị tà thần trong tín ngưỡng dân gian Giang Nam, tương truyền hay ban của cải bất chính), bèn lạy lục mãi, xin được chút phú quý nhỏ. Khách cười, gật đầu, gọi một tên lính chạy nhanh đến, nói thầm hồi lâu. Lính đi, chốc lát vác về một túi vải trao cho Thẩm; sờ thử thì toàn là đồ đựng rượu bằng bạc. Thẩm mừng lắm, lạy nhận. Chẳng mấy chốc gà gáy, khách đi. Thẩm không ngủ lại nữa, sợ mang của quý trong người mà mắc tội, bèn để nguyên trong túi mà đập bẹp, lại buộc thật chặt. Đợi trời sáng vác về nhà, vợ còn nằm, y gấp gọi dậy (?), nói: "Mau tìm cái cân lại đây, ta được của trời cho rồi!" Vợ kinh ngạc nói: "Nửa đêm tôi nghe trong tủ có tiếng động lạ, dậy xem thì chẳng thấy gì, đang nghi ngờ, phải chăng chính là cái này?" Mở khóa tủ ra thì trống trơn. Thì ra đồ dùng ở cả hai nơi, đêm nào cũng gom vào trong tủ này. Thần thấy y tham lam ngu dại nên trêu cho mà thôi. Thẩm phải thuê thợ sửa lại, tốn mấy chục nghìn tiền, xấu hổ không dám ra khỏi thành suốt mấy chục ngày.
Nhiếp Dĩ Đạo xử vụ tiền giấy
Nhiếp Dĩ Đạo từng làm quan coi một huyện ở Giang Hữu. Có người sáng sớm đi bán rau, nhặt được mười lăm đĩnh tiền giấy Chí Nguyên (tiền giấy nhà Nguyên phát hành trong niên hiệu Chí Nguyên; đĩnh là đơn vị tính tiền), về dâng mẹ. Mẹ giận nói: "Phải chăng mày ăn trộm rồi lừa tao? Huống chi nhà ta chưa từng có thứ này, tai họa sắp đến ngay thôi. Mau đem trả lại!" Con vâng lời mang đến chỗ đã nhặt, quả gặp người đang tìm tiền, bèn trả cho người ấy. Người ấy lại nói: "Ta vốn mất ba mươi đĩnh!" Cãi nhau mãi không thôi, hai bên kéo nhau đến trước mặt Nhiếp. Nhiếp tra hỏi người trong làng, biết lời người con là thật, bèn xử: "Người mất thì mất ba mươi đĩnh, người nhặt thì nhặt mười lăm đĩnh, vậy không phải tiền của ngươi! Tự đi tìm chỗ khác." Rồi cấp số tiền ấy cho người mẹ hiền để dưỡng già. Người nghe đều hả dạ.
Nhà sư đề vách
Thượng thư Hoắc Thao từng muốn lấy đất chùa làm nhà, nhờ huyện lệnh đuổi sư đi. Sư đi, viết lên vách: "Nhà học sĩ dời vào chùa sư, Vợ ông hội nguyên (người đỗ đầu thi hội) nằm phòng lão tăng." Hoắc thẹn, bỏ ý định.
Chữ đổi dê
Đời Tống, Hàn Tông Nho tính tham ăn; mỗi lần được một bức thư tay của Đông Pha (Tô Thức), lại đem đến chỗ điện soái (quan chỉ huy cấm quân) Diêu Lân đổi lấy mấy cân thịt dê. Hoàng Lỗ Trực (Hoàng Đình Kiên) đùa Đông Pha: "Xưa chữ của Hữu quân (Vương Hy Chi) là chữ đổi ngỗng, nay chữ của ông phải gọi là chữ đổi dê." Ông đang ở Hàn lâm viện, một hôm bận rộn soạn văn mừng sinh nhật. Tông Nho lại gửi thư, mong có thư trả lời. Người đưa thư giục đòi rất gấp, ông cười nói: "Về nhắn quan nhà ngươi: hôm nay cấm giết mổ."
Lừa xin nghỉ
Hồ Toản là kép hát thời Đường Chiêu Tông, thích đánh cờ. Ông thường một mình cưỡi lừa, ngày ngày đến nhà một người bạn cũ đánh cờ, phần nhiều sáng đi tối về. Mỗi lần ông đến, chủ nhà đều dặn gia đồng: "Đem lừa của đô tri (người đứng đầu phường hát trong cung) ra sân sau cho ăn!" Hồ rất cảm kích, tối lại cưỡi lừa về. Một hôm bất chợt có lệnh vời vào cung, Hồ vội vàng đòi lừa; đến khi dắt ra thì nó thở hồng hộc, mồ hôi đầm đìa, hóa ra đang kéo cối xay cho chủ nhà, Toản mới biết xưa nay vẫn thế. Sáng hôm sau ông đi bộ đến. Chủ nhà lại sai đem lừa đi cho ăn như trước. Hồ nói: "Hôm nay con lừa không đến được." Chủ nhà hỏi: "Sao vậy?" Hồ đáp: "Từ hôm qua về, nó bị chóng mặt buồn nôn, đứng ngồi không nổi, xin nghỉ để tĩnh dưỡng." Chủ nhà cũng cười lớn.
Lâm Thúc Đại
Lâm Thúc Đại ở Gia Hưng tính keo kiệt, nhưng hay giao du với danh sĩ để cầu tiếng. Khi đãi quan to thì món ăn rất phong phú, còn ngoài ra chỉ có mì nước chay mà thôi. Một hôm, ông mời Hoàng Đại Si (Hoàng Công Vọng, danh họa đời Nguyên) đến vẽ tranh, các văn sĩ tụ họp đông đủ, thế mà món ấy lại được dọn ra. Lời chê đùa nổi lên tứ phía, Thúc Đại nén thẹn, vái Phan Tử Tố xin đề thơ vào tranh. Phan liền viết: "Ông lão vẽ tranh như giảng pháp, Tiện tay vẽ ra món nào cũng hay. Nước đẹp non đẹp bôi trát hết, Mặt bà lão chẳng hề thoa phấn." Đại Si cười: "Nước đẹp non đẹp là nói quan to; mặt bà lão không thoa phấn là nói mì chay." (mì chay và mặt mộc cùng gọi là "tố diện"). Chưa dứt lời, Phan lại thêm một câu: "Chư Phật Bồ Tát Ma ha tát!" Mọi người không hiểu. Phan nói: "Đây là câu sám hối của nhà sư." Cả nhà cười ồ. Thúc Đại mấy ngày liền xấu hổ không dám gặp khách.
Tiền phúng xin để dùng việc khác
Đinh Phúng ham sắc, bị bệnh liệt người, thường sai thị nữ dìu ra tiếp khách. Khách về, ông không tiễn được, mỗi lần sai một con hầu thay lời cảm tạ, vì thế khách đến thăm càng đông. Rồi có tin đồn Phúng chết, các quan ở kinh tranh nhau đến phúng viếng, ý muốn dòm ngó. Phúng ra cảm tạ: "Rượu thì đủ để uống, còn tiền phúng xin để dành dùng việc khác. Ngày sau lỡ có chuyện chẳng may, khỏi phiền các ông tốn kém lần nữa."
Rể bị bắt
Người đời Đường có tục chọn rể ngay dưới bảng thi (ngày yết bảng, nhà quyền quý chọn người thi đỗ làm rể), gọi là "loan tế" (rể bị xẻo, ý nói bị tranh nhau giành như miếng thịt), phần nhiều bị thế lực ép buộc chứ không phải ý muốn. Có một thiếu niên phong thái đẹp đẽ, được một nhà quý tộc ưa thích, sai đám đầy tớ vây kéo về nhà. Thiếu niên vui vẻ đi theo, chẳng chút từ chối. Đến nơi, người xem đông như bức tường. Chốc lát có người mặc áo tía đeo ấn vàng ra nói: "Tôi có đứa con gái khá ngoan, xin gả cho quân tử." Thiếu niên cúi mình nói: "Kẻ hèn mọn được gửi thân nơi cửa cao, thật là may mắn. Xin đợi tôi về nhà bàn với vợ con xem thế nào?" Mọi người cười lớn rồi tan.
Nữ nô của Lý Dữu
Quan sát sứ (quan giám sát một vùng gồm nhiều châu) Hồ Nam là Lý Dữu có một nữ nô tên Khước Yếu, dung mạo đẹp, khéo ăn nói. Lý có bốn người con, gọi là Đại lang, Nhị lang, Tam lang, Ngũ lang, ai cũng muốn ăn nằm với nàng mà không được. Một đêm tiết Thanh minh, Đại lang gặp nàng trong bóng hoa anh đào, bèn níu lấy đòi ăn nằm. Khước Yếu lấy chiếu đệm trao cho, nói: "Cậu hãy ra góc đông nam của sảnh mà đợi." Lại gặp Nhị lang trêu ghẹo, nàng nói: "Cậu hãy ra góc đông bắc của sảnh mà đợi." Lại gặp Tam lang cầu xin, nàng nói: "Cậu hãy ra góc tây nam của sảnh mà đợi." Lại gặp Ngũ lang nắm tay không chịu buông, nàng nói: "Cậu hãy ra góc tây bắc của sảnh mà đợi." Bốn chàng đều ôm chiếu đệm được trao, mỗi người đến một góc. Lát sau, Khước Yếu đốt đuốc, mở toang cửa soi vào, nói: "Bọn ăn mày kia, sao dám vào đây tìm chỗ ngủ!" Bốn chàng đều vứt đồ mang theo, che mặt bỏ chạy.
Thư sinh ở Diêu Giang
Đổng thái sử kể: có một thư sinh ở Diêu Giang sai tiểu đồng trong trường vào nhà trong, xin bà chủ một sợi tóc. Bà chủ lấy làm lạ, bèn ra chuồng ngựa sau nhà nhổ một sợi lông đuôi ngựa đực đưa cho. Đêm đến, gã viết bùa làm phép (bùa mê để quyến rũ người có sợi tóc), con ngựa trong chuồng nổi cơn động đực dữ dội, giật đứt dây cương, vừa chạy vừa hí đến thư phòng, xông thẳng vào thư sinh. Thư sinh hoảng sợ, nhảy lên xà nhà. Ngựa cũng nhảy theo, nhà cửa tường vách bị đạp đổ hết. Thư sinh bèn chui thủng mái nhà xuống, chạy vội rồi nhảy xuống một cái giếng cạn. Ngựa cũng nhảy theo, chẳng bao lâu cắn chết gã. Ai thấy cũng hả dạ.
Không bị cắn chết thì cũng phải xấu hổ mà chết.
Cô gái trong thành
Sách Yên hà tiểu thuyết chép: trong thành có một cô gái, đã hứa gả cho một nhà giàu ở quê. Đến ngày nhà trai sang đón, tối hôm ấy cô gái mất tích, thì ra đã tư tình với người khác rồi bỏ trốn như Vu Thần (người nước Sở thời Xuân Thu, bỏ trốn cùng người đẹp Hạ Cơ). Sáng ra, người nhà không biết tính sao, đành tạm lấy cớ cô gái bị bệnh gấp để từ chối. Nhưng khách đến đón đã biết rõ hết. Bên nhà rể, tiệc cưới vừa bày, khách khứa đông đúc, ai cũng nghển cổ chờ. Đến khi người đi đón về thì im lìm. Chủ nhà hỏi những người đi theo, không ai đáp được. Người làm mối lấy tay áo che miệng, ghé tai báo: "Cô dâu đi ra ngoài một chút (?)."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video