Thiên 24 — Bộ 24 — Thù trào: chuyện đối đáp giễu cợt

 Phần thứ hai mươi tư: Thù trào (đối đáp lại lời chế giễu)

 Tử Do (tức Phùng Mộng Long, người soạn sách) nói: Mũi nhọn của lời nói nhắm vào người khác cũng như gió thổi vào tường, hiếm khi không dội ngược lại. Kẻ nào bị chế mà không đáp lại, nếu không phải người rất ngu thì là người rất hiểm độc. Đó chính là điều Ngư Quân Dung (tức Ngư Triều Ân, hoạn quan đời Đường, giữ chức Quan quân dung sứ) từng nói: "Nổi giận còn là thường tình, chứ cười thì không lường được."

 Vì vậy, người biết đáp lại thì không sợ bị chế giễu, còn người giỏi chế giễu lại vui khi được đáp lại. Hai bên giương cờ đánh trống đối nhau, kẻ bày trận Quán, người bày trận Nga (tên hai thế trận thời Xuân Thu, ý nói hai bên đấu khẩu như hai đạo quân dàn trận). Có khi như chiếc thuyền lớn Dư Hoàng của nước Ngô bị mất rồi lại giành về được, có khi như lá cờ nước Triệu bỗng chốc bị nhổ (Hàn Tín phá Triệu, nhổ cờ Triệu cắm cờ Hán; ý nói thua ngay tức khắc). Dẫu cho Tô Tần, Trương Nghi (hai nhà du thuyết nổi tiếng thời Chiến Quốc) sống lại, ai có thể bắn trúng ngọn kích dựng ở cửa doanh trại? (Lã Bố từng bắn trúng ngọn kích ở cửa doanh để giải hoà hai bên; ý nói không ai phân xử nổi.) Hay đó cũng là một cảnh tượng lớn cho người tựa thanh ngang trên xe mà ngắm (ý nói người đứng ngoài xem cuộc)? Vì vậy gom lại thành thiên thứ hai mươi tư: "Thù trào".

 Dương Giới

 Dương Giới là người phương Bắc, khéo ứng đối. Đỗ Công Chiêm ở Kinh Triệu (vùng kinh đô Trường An) đùa: "Ông đã họ Dương thì Dương Hoá quả đã làm nhục Khổng Tử." (Dương Hoá là gia thần nước Lỗ, từng làm khó Khổng Tử.) Giới đáp: "Ông đã họ Đỗ thì Đỗ Bá từng bắn Chu Tuyên Vương." (Đỗ Bá bị Tuyên Vương giết oan, tương truyền hiện hồn bắn chết vua.)

 Lại có Điện nội tướng quân Ngưu Tử Sung đùa: "Dê của ta có Giới (chữ "Giới" đồng âm với chữ "ghẻ"; ý nói dê bị ghẻ), e không dùng làm món ăn được." Giới đáp: "Trâu của ông đã Sung (vừa là tên Tử Sung, vừa có nghĩa là béo đầy), đúng là nên đem mổ thịt."

 Lại có Trương Sách giữ kho Thái Thương (kho lương lớn của triều đình) đùa: "Ngài vốn không có đức độ, sao lại trùng tên với Thúc Bảo?" (Thúc Bảo là tên chữ của Vệ Giới đời Tấn, người đẹp và có đức, cũng tên Giới.) Giới đáp: "Ngươi đã ít tài hiến kế, sao dám trùng tên với Bá Phù!" (Bá Phù là tên chữ của Tôn Sách, người anh hùng đất Giang Đông, cùng tên Sách.)

 Lại có Thái tử tẩy mã (chức quan hầu cận thái tử, trông coi sách vở) Tiêu Dực, người Lan Lăng, đùa: "Đày Cộng Công ra U Châu, đất phía bắc sông Dịch e không phải nơi vui vẻ." Giới đáp: "Đuổi Hoan Đâu ra núi Sùng, Giang Nam há phải đất đẹp!" (Cộng Công và Hoan Đâu là hai trong bốn kẻ ác bị vua Thuấn đày đi; một người chê đất Bắc, một người chê đất Nam.)

 Trương Duệ

 Trương Quân Tự (tức Trương Duệ) ở Ích Châu, bị Ung Khải trói lại đưa sang nước Ngô. Vũ Hầu (tức Gia Cát Lượng) sai Đặng Chi đi sứ sang Ngô, nhân tiện xin cho Duệ về. Duệ ở Ngô phải lưu lạc, trốn tránh, nên chúa Ngô chưa biết ông. Lúc sắp lên đường, chúa Ngô cho vào gặp, hỏi: "Con gái họ Trác đất Thục bỏ nhà trốn theo Tư Mã Tương Như, phong tục quý quốc sao lại như thế?" Duệ đáp: "Tôi nghĩ người con gái goá họ Trác ấy còn hơn vợ của Chu Mãi Thần." (Chu Mãi Thần là người đất Ngô, vợ chê nghèo mà bỏ đi.)

 Gia Cát Khác

 Chúa Ngô là Tôn Quyền từng mở tiệc tiếp Phí Y (sứ nước Thục). Trước đó ông dặn các quan khi Y đến thì cứ cúi đầu ăn, không đứng dậy. Y đến, Quyền vì thế ngừng ăn, còn mọi người vẫn không đứng. Y đùa: "Phượng hoàng bay đến, kỳ lân nhả miếng ăn ra; lừa la chẳng biết gì, vẫn cúi đầu ăn như cũ." Gia Cát Khác đáp: "Trồng cây ngô đồng để đợi phượng hoàng. Có con én con sẻ nào lại tự xưng là bay đến? Sao không giương cung bắn, đuổi nó về quê cũ."

 Tôn Quyền sai thái tử chế giễu Gia Cát Khác: "Khác ăn một thạch (đơn vị đo dung tích, khoảng một trăm thăng) phân ngựa." Khác thưa: "Thần được đùa với vua, vậy con có được đùa với cha chăng?" Quyền nói: "Được." Khác (nguyên văn chép nhầm là "Lạc") nói: "Xin thái tử ăn trứng gà." Quyền hỏi: "Người ta bảo khanh ăn phân ngựa, khanh lại bảo người ta ăn trứng gà, là sao?" Khác đáp: "Vì cả hai cùng ra từ một chỗ." Quyền cười lớn.

 Từ Lăng đi sứ nước Nguỵ

 Từ Lăng đến nhà khách nước Nguỵ, hôm ấy trời rất nóng. Nguỵ Thu chế giễu: "Cái nóng hôm nay hẳn là vì Từ Thường thị (Tán kỵ thường thị, chức quan hầu cận bên vua) đến." Từ đáp ngay: "Trước kia Vương Túc đến đây, mới đặt ra lễ nghi cho nước Nguỵ. Nay tôi đến thăm, lại khiến các ông biết thế nào là nóng lạnh." (Ý chê người Nguỵ vốn không biết lễ nghi, không biết gì.) Thu rất xấu hổ.

 "Nguyệt phú" và "Thu nguyệt thi"

 Vua Hiếu Vũ (nhà Tống thời Nam triều) từng hỏi Nguỵ Diên Chi: "Bài 'Nguyệt phú' (bài phú về trăng) của Tạ Trang thế nào?" Diên Chi đáp: "Trang chỉ mới biết được câu 'cách nghìn dặm, cùng chung vầng trăng sáng'." Vua gọi Trang đến, đem lời Diên Chi kể lại. Trang đáp ngay: "Diên Chi làm bài 'Thu nguyệt thi' (thơ trăng thu), cũng chỉ mới biết được câu 'sống thì xa cách lâu dài, chết thì mãi mãi không về'."

 Triệu Mạnh Phủ và Chu Thảo Song đối nhau

 Triệu Nguỵ công Mạnh Phủ có một con dấu riêng khắc chữ "Thuỷ Tinh cung đạo nhân" (người tu đạo ở cung Thuỷ Tinh). Chu Thảo Song đem câu "Mã Não tự hành giả" (chú tiểu làm việc vặt ở chùa Mã Não) đối lại, Triệu bèn không dùng con dấu ấy nữa. Sau Triệu thấy hiệu thuốc của Thôi Tiến Chi, người cùng quận với Thảo Song, treo tấm biển "Dưỡng sinh chủ dược thất" (phòng thuốc chuyên nuôi dưỡng sự sống; "Dưỡng sinh chủ" cũng là tên một thiên trong sách Trang Tử), liền lấy câu "Cảm tử quân y nhân" (thầy thuốc của đội quân liều chết) đối lại. Thôi cũng không treo tấm biển ấy nữa. Triệu nói với người khác: "Hôm nay ta mới hả giận được cho cung Thuỷ Tinh!"

 Tô và Lưu

 Lưu Cống Phủ về già mắc bệnh hủi, mũi sụp xuống, lại từng bị phạt tiền vì hoạ thơ của Tô Tử Chiêm (Tô Thức, tức Tô Đông Pha; khi Tô bị án vì thơ, những người hoạ thơ với ông đều bị phạt). Trong niên hiệu Nguyên Hựu, hai người cùng làm tòng quan (quan hầu cận bên vua).

 Cống Phủ kể: "Trước kia ở Tào Châu có tên trộm đêm lẻn vào nhà người ta, trong nhà không có gì, chỉ có mấy quyển sách. Tên trộm ngại về tay không, bèn lấy mấy quyển ấy đi, hoá ra là thơ năm chữ, bảy chữ do một cử tử (người đi thi) làm. Hắn đem đến hiệu cầm đồ để cầm. Chủ hiệu là người hiếu sự, thích thơ ấy, cầm đọc không rời tay. Hôm sau tên trộm bị bắt, nha lại đến lấy sách. Chủ hiệu đút lót nha lại để lén chép lại. Nha lại giục gấp, lại hỏi duyên cớ. Chủ hiệu nói: 'Tôi thích lời thơ, định hoạ lại.' Nha lại bảo: 'Thơ của giặc thì không nên hoạ với nó!'"

 Tử Chiêm cũng nói: "Lúc trẻ đọc sách, tôi biết kha khá chuyện xưa. Có lần Khổng Tử đi ra ngoài. Hai học trò là Nhan Uyên và Trọng Do (tức Tử Lộ) đi qua chợ, bỗng gặp thầy. Tử Lộ nhanh nhẹn, nhảy tót lên cây. Nhan Uyên chậm chạp, nhìn quanh không có chỗ nào trốn, bèn nấp sau cái cột đá giữa chợ. Thầy đi rồi, người trong chợ cho rằng đó là chỗ bậc hiền đã đến, bèn đổi tên cột ấy là 'Tháp tránh Khổng Tử'." (Chơi chữ: "tránh Khổng Tử" đọc gần giống "lỗ mũi", ý chế cái mũi sụp của Lưu.) Người ngồi đó cười lăn.

 Sói và lừa

 Các lão (quan đại thần trong Nội các triều Minh, ngang tể tướng) Viên Nguyên Phong cùng làm quan một triều với Quách Đông Dã. Quách đùa Viên: "Hôm nay cửa Đông báo có một con vượn chạy vào, cửa Tây lại báo có một con sói chạy vào. Đã biết đều là sói, vậy thì vượn cũng giống sói ư?" (Chơi chữ: "vượn" đồng âm với họ Viên, ý chế Viên là loài sói.) Viên đáp: "Hôm nay có người xin tôi đề chữ biển cho nhà ở. Tôi hỏi nhà ở đâu. Người ấy đáp: ở ngoài đồng phía đông thành quách. Tôi bèn đề là: 'Quách Đông Dã Lư' (lều ngoài đồng phía đông thành)." (Chơi chữ: "lư" là lều, đồng âm với "lư" là con lừa; ý thành "Quách Đông Dã là con lừa".)

 Đào Cốc đi sứ Ngô Việt

 Đào Cốc khi ở viện Hàn lâm, nghĩ mình đã dốc sức lâu năm, mong được trọng dụng, bèn nhờ đồng liêu nhân dịp dò ý vua. Nghệ Tổ (tức Tống Thái Tổ) nói: "Quan Hàn lâm thảo chiếu chỉ đều tra theo bản cũ của người trước, đúng như tục ngữ gọi là 'vẽ quả bầu theo mẫu' mà thôi."

 Cốc bèn đề một bài tuyệt cú (thơ bốn câu) ở sảnh Ngọc Đường (tức viện Hàn lâm): "Chức quan phải nhờ gốc gác mà có, tài năng chẳng màng xưa nay không; buồn cười cho Đào học sĩ ở Hàn lâm, năm năm vẽ quả bầu theo mẫu." Nghệ Tổ thấy, coi khinh vì ông có ý oán trách.

 Sau ông đi sứ nước Ngô Việt, Trung Ý vương (vua nước Ngô Việt là Tiền Thục) mở tiệc đãi. Nhân ăn món du mâu (một loài cua biển lớn), ông hỏi về giống loài của nó. Trung Ý sai dâng lên hơn mười loại, từ cua du mâu cho đến loài cua đồng nhỏ. Cốc nói: "Con cua sau kém con cua trước!" để châm biếm Trung Ý không bằng Tiền Lưu (ông nội của Trung Ý, người lập ra nước Ngô Việt). Tiệc sắp tàn, có người dâng canh bầu mời. Cốc không cầm đũa. Trung Ý cười nói: "Thời tiên vương, đầu bếp giỏi nấu món canh này, nay cứ theo mẫu cũ mà nấu dâng lên đấy." Cốc lặng thinh.

 Nguyên Phủ đáp lại Âu công

 Lưu Nguyên Phủ về già lấy vợ lần nữa. Âu công (Âu Dương Tu) làm thơ đùa: "Nhà tiên nghìn năm sao mà dài, cõi đời nổi trôi luống sợ ngày tháng vội; hoa đào trong động chớ cười nhau, chàng Lưu nay đã là chàng Lưu già." (Dùng tích Lưu Thần vào núi Thiên Thai gặp tiên nữ.) Nguyên Phủ nhận thơ không vui, nghĩ cách trả đũa.

 Trước kia Âu công và Vương Củng Thần đều là con rể của Tiết Giản Túc công. Âu công trước lấy người chị của phu nhân họ Vương, sau lại lấy người em, nên Củng Thần có câu đùa: "Rể cũ làm rể mới, dượng lớn hoá dượng nhỏ."

 Một hôm ba người gặp nhau, Nguyên Phủ kể: "Xưa có ông đồ dạy học trò đọc Kinh Thi bản họ Mao, đến câu 'uỷ di uỷ di' (dáng đi ung dung; chữ 'di' ở đây viết bằng chữ 'xà' là con rắn). Học trò đọc theo âm gốc là 'xà'. Ông đồ giận, trách: 'Chữ xà phải đọc là di (đồng âm với di là dì), chớ đọc sai nữa!' Hôm sau, học trò đi xem kẻ ăn mày múa rắn, ăn cơm xong mới đến. Thầy hỏi: 'Sao đến muộn?' Đáp: 'Gặp người múa dì, con theo mọi người đứng xem. Trước múa dì lớn, sau múa dì nhỏ, vì thế đến trễ.'" Âu công cũng phải bật cười.

 Xét văn bia mộ của Giản Túc công thì chính Vương Củng Thần mới là người hai lần làm con rể ông. Thế mà các sách Thi thoại đều nói là Âu công, chưa hiểu vì sao.

 Hà Thừa Thiên

 Hà Thừa Thiên tuổi đã già mới làm Trước tác tá lang (chức quan phụ việc biên soạn quốc sử). Các tá lang khác đều là con nhà danh giá, tuổi còn trẻ. Tuân Bá Tử chế giễu, gọi ông là "vú nuôi". Hà nói: "Ông phải nói là 'phượng hoàng dắt chín con' chứ, sao lại nói 'vú nuôi'?"

 Vương và Phạm

 Vương Văn Độ và Phạm Vinh Kỳ thường cùng đến chỗ Giản Văn (về sau là Tấn Giản Văn Đế). Phạm lớn tuổi hơn, còn Vương tước vị cao hơn. Rốt cuộc Vương đi sau Phạm. Vương nhân đó nói với Phạm: "Sàng lên dê lên, trấu lép bay ra trước." Phạm đáp: "Vo lên đãi lên, sạn sỏi lắng ở sau."

 Chúc Thạch Lâm

 Cấp sự (Cấp sự trung, quan can gián và xét duyệt tấu chương) Chúc Thạch Lâm từng làm bác sĩ (học quan dạy ở trường huyện) ở Hoàng Pha. Có lần ông vào phủ, ngồi cạnh huyện lệnh Hoàng Cương họ Lưu. Huyện lệnh trong lòng coi thường ông, lại bực vì ông cứng cỏi thẳng thắn, nói: "Ở quê tôi có một kẻ sĩ viết câu phá đề (câu mở đầu bài văn bát cổ, nói gọn ý của đề), đề bài là đoạn 'Lớn thay Nghiêu làm vua'. Câu phá rằng: 'Lấy bậc đại thánh ngang trời mà vô trạng đến tột cùng trong thiên hạ.'" (Chơi chữ: "vô trạng" vừa nghĩa "không thể tả nổi", vừa nghĩa "hỗn láo vô lễ", ý chê Chúc.)

 Chúc nói: "Tôi cũng có một câu phá, đề là 'Bất đắc dĩ mà đến nhà Cảnh Sửu ngủ trọ'. Câu phá rằng: 'Ở vào chỗ chẳng biết làm sao, gặp phải người chẳng dính dáng gì.'" Các quan cùng ngồi cười lăn. Năm sau Chúc thi đỗ, còn Lưu qua kỳ khảo xét huyện lệnh thì bị cách chức làm dân.

 Vương Thanh

 Vương Thanh xuất thân là duyện lại (thư lại giúp việc ở nha môn), lúc đầu chỉ được bổ chức thấp, nhưng có tài lạ, dần dần thăng đến Đồng tri (quan phó, giúp việc tri phủ) phủ Gia Hưng. Nhờ đốc thúc việc đắp đê biển có công, ông được cất lên làm Thiêm hiến (Thiêm sự Án sát, quan giám sát hình án) vùng Lưỡng Hoài. Được hơn nửa năm thì xin nghỉ về.

 Khi còn ở Gia Hưng, ông cùng quan thái thú (tri phủ) đến dâng hương ở Văn miếu (miếu thờ Khổng Tử). Thái thú đùa, chỉ tượng Tiên sư (Khổng Tử) hỏi ông: "Có nhận ra vị lão tiên sinh này không?" Thanh đáp: "Nhận ra chứ, lão tiên sinh này nhân phẩm rất cao, chỉ có điều chưa từng thi đỗ." Thái thú lặng thinh.

 Chỉ biết khoe đỗ đạt, chẳng bàn đến nhân phẩm; vị lão tiên sinh này, thái thú hoá ra lại chẳng nhận ra.

 Làm quan chậm hay nhanh

 Chu Thái nước Nguỵ làm thái thú Tân Thành. Tư Mã Tuyên Vương (Tư Mã Ý) sai Chung Dục đến đùa: "Ông cởi áo vải ra làm quan (ý nói bắt đầu ra làm quan) ở phủ chính mới ba mươi sáu ngày, đã che lọng cai giữ một quận có binh mã. Kẻ ăn mày ngồi xe nhỏ, sao mà nhanh thế!" Thái đáp: "Ông là con của bậc danh công, lại có chút văn chương, thế mà vẫn chỉ giữ chức lại. Khỉ cưỡi trâu đất, lại sao mà chậm thế!"

 Lục binh tào và Trương cấp sự

 Một hôm Lục Thức Trai (tên là Dung) cùng Cấp sự họ Trương dự tiệc, chơi đầu hồ (trò ném mũi tên vào bình), ném trúng vào quai bình (quai bình gọi là "tai"). Cấp sự nói: "Quả là Lục binh tào (quan coi việc binh), ra tay liền trúng Thiếp Mộc Nhĩ." (Chơi chữ: "thiếp mộc nhĩ" vừa nghĩa "dính vào tai gỗ", vừa là tên một tướng Mông Cổ.) Thức Trai đáp: "Tiếc thay Trương cấp sự, ngậm miệng thường học Ma Đâu Kiên." (Ma Đâu Kiên là tượng người bịt miệng, răn cẩn thận lời nói; ý chê cấp sự là quan can gián mà chẳng dám nói.) Cấp sự có vẻ thẹn.

 Phí thị lang đối đáp

 Phí Hoằng làm Thị lang (quan phó một bộ), anh ông làm Phụng thường (quan coi lễ nhạc tế tự). Trong một buổi tiệc công, hai anh em vì phận anh em lớn nhỏ mà đổi chỗ ngồi cho nhau. Lưu Cẩn vừa đi qua, nói: "Tú tài họ Phí lấy dê đổi trâu." (Câu trong sách Mạnh Tử.) Ông đáp: "Trung quý họ Triệu chỉ hươu bảo là ngựa." (Trung quý là hoạn quan; Triệu Cao, hoạn quan nhà Tần, chỉ con hươu bảo là ngựa để thử quần thần; Lưu Cẩn cũng là hoạn quan lộng quyền.)

 Các thị lang đùa nhau

 Trong khoảng niên hiệu Cảnh Thái, các quan phụ tá hai bộ Binh và Hình họp ngồi với nhau. Lúc ấy ông Vu Khiêm làm Thượng thư bộ Binh, ông Du Sĩ Duyệt làm Thượng thư bộ Hình. Thị lang bộ Hình đùa Thị lang bộ Binh: "Ông Vu là Đại tư mã (tên gọi cổ của Thượng thư bộ Binh; chữ 'mã' là ngựa), thì ông chẳng phải là Thiếu tư lư (quan nhỏ coi lừa) sao?" Thị lang bộ Binh đáp ngay: "Ông Du là Đại tư khấu (tên gọi cổ của Thượng thư bộ Hình; chữ 'khấu' là giặc), thì ông chẳng phải là Thiếu tư tặc (quan nhỏ coi trộm) sao?"

 Phó sứ Thôi Doãn là em của Kinh Sơn hầu Thôi Nguyên. Lúc mới thi đỗ, ông cùng bạn đồng khoa là Vương Doãn Tu, con của thị lang Vương Dần, đến thăm một bậc tiền bối cùng làng với Vương. Người ấy hỏi Thôi là ai. Vương nói: "Là em của phò mã Thôi. Anh y là phò mã (phụ mã, chồng công chúa; chữ 'mã' là ngựa), còn y là phò lừa." Thôi đáp: "Đây là con của Vương thị lang (chữ 'lang' đồng âm với 'sói'). Cha y là thị sói, còn y là thị chó."

 Tẩy mã

 Lưu Định Chi được thăng chức Tẩy mã (chức quan ở phủ thái tử; nghĩa đen là "rửa ngựa"). Trong buổi chầu, ông gặp Thiếu tư mã (Thị lang bộ Binh) Vương Vĩ. Vương đùa: "Thái bộc (cơ quan trông coi ngựa xe của triều đình) nhiều ngựa, quan Tẩy mã phải rửa từng con một." Lưu cười đáp: "Đâu chỉ ngựa của Thái bộc, các quan tư mã mà không sạch, tôi cũng phải rửa."

 Thái thường khanh và Đại học sĩ

 Trần Sư Triệu được cất làm Thái thường (Thái thường tự khanh, quan đứng đầu sở coi lễ nhạc tế tự) ở Nam Kinh. Học trò họp nhau đưa tiễn, có người rơi nước mắt. Đại học sĩ (quan Nội các, ngang tể tướng) Lý Tây Nhai (Lý Đông Dương) ngồi trong tiệc, làm một vế: "Thầy trò nặng lòng chia biệt, chẳng thăng ông làm Thái thường khanh thì cũng thôi." Ông đáp ngay: "Vua tôi khó bề gặp gỡ, cứ bổ tôi làm Đại học sĩ thì có sao?" Cả tiệc cười lăn.

 Xét: Trần Âm người Bồ Điền, đỗ cùng bảng với Lý Đông Dương, tính rộng rãi dễ dãi. Khi ở Hàn lâm, phu nhân từng thử ông. Gặp lúc khách đến, ông gọi trà, phu nhân bảo: "Chưa nấu." Ông nói: "Thôi cũng được." Lại gọi trà khô, phu nhân bảo: "Chưa mua." Ông nói: "Thôi cũng được." Khách ôm bụng cười. Người đương thời nhân đó gọi ông là "Trần Thôi Cũng Được".

 Tăng quảng và Kiểm thảo

 Lý Cổn, tự Tử Điền, người huyện Nội Hương, làm Kiểm thảo Hàn lâm (chức quan tra xét, biên soạn sử sách ở viện Hàn lâm). Em ông tên Ấm, tự Tập Mỹ, mãi mắc kẹt ở bậc tăng quảng sinh (học trò trường phủ huyện được tuyển thêm ngoài số chính thức). Cổn gửi thư cho Ấm: "Mày năm nay tăng quảng, sang năm tăng quảng, chẳng biết đã tăng (thêm) được bao nhiêu? quảng (mở rộng) được bao nhiêu?" Ấm gửi thư đáp: "Anh hôm nay kiểm thảo, mai kiểm thảo, chẳng biết đã kiểm (tìm) được cái gì? thảo (xin) được cái gì?"

 Quan chấm thi và thí sinh

 Theo phép nhà Đường, ngày thi của cử nhân (người dự thi), khi trời tối được đốt ba cây nến. Quan chủ khảo Quyền Đức Dư ngồi dưới rèm đùa: "Ba cây nến cháy hết, đốt tàn tim gan cử tử." Một cử tử liền đáp: "Bài phú tám vần làm xong, làm vỡ mật quan thị lang."

 Sư Tán Ninh và những người khác

 Sư Tán Ninh lời lẽ biện bác tung hoành, không ai bẻ nổi. Bấy giờ có An Hồng Tiệm, văn từ hay và nhạy, rất thích làm thơ chế giễu. Có lần đi trên phố, ông gặp Tán Ninh cùng mấy nhà sư đi theo. Hồng Tiệm chỉ vào mà giễu: "Cái bọn mà Trịnh Đô quan chẳng ưa (thơ Trịnh Cốc có câu: 'Yêu sư nhưng không yêu sư mặc áo tía'), lúc nào cũng kéo thành đội." Tán Ninh đáp ngay: "Cái lũ mà Tần Thuỷ Hoàng chưa chôn sống hết (ý chỉ nho sĩ), đâu đâu cũng kết thành bầy."

 An Hồng Tiệm vốn thích đùa. Cha của Thị lang Lăng Sách từng làm chức sở do (chức lại nhỏ sai vặt ở trấn). Người cha dắt con đến lạy Hồng Tiệm, xin đặt tên. Hồng Tiệm đặt tên là "Giáo Chi" (dạy nó), ý là ám chỉ gốc gác của đứa trẻ là con nhà sở do (?). Về sau Sách rất ôm hận ông.

 Phan Lãng thường đùa Huệ Sùng: "Thầy Sùng, thầy nên lo chuyện tù tội đi. Đêm qua tôi mơ thấy thầy lạy tôi, phải chăng thầy sắp hoàn tục?" Huệ Sùng đáp: "Đó là tú tài phải lo chuyện tù tội đấy. Huệ Sùng là sa môn (người xuất gia). Huệ Sùng lạy tức là sa môn đảo (ngã sấp). Tú tài chẳng phải sắp bị đày ra đảo Sa Môn sao?" (Chơi chữ: "đảo" là ngã, cũng đồng âm với "đảo" là hòn đảo; đảo Sa Môn là nơi đày tội nhân thời Tống.)

 Chùa Bao Sơn ở Thái Hồ, Tô Châu. Có nhà sư tên Thiên Linh học rộng, thông văn chương. Một tú tài giễu: "Chữ 'trọc' (cũng dùng để chế thầy tu đầu trọc) viết thế nào?" Sư đáp ngay: "Chữ 'tú' (trong 'tú tài') quẹo đuôi lại là thành." (Hai chữ này chỉ khác nhau ở nét cuối.)

 Tăng lục (chức quan trông coi việc tăng ni) Huệ Giang và Trung thư Trình Tử Tiêu (một đạo sĩ) đều biện bác nhanh nhạy. Giang vốn béo, gặp trời nóng thì cởi trần. Tiêu thấy, nói: "Tăng lục đùi đàn tỳ bà." Giang đáp: "Tiên sinh đầu kèn tất lật (một loại kèn ống nhỏ)." Lại thấy mấy con lạc đà, Tiêu chỉ một con lớn nói: "Con này hẳn là đầu đà." (Đầu đà là người tu khổ hạnh theo đạo Phật; chơi chữ với "lạc đà".) Giang đáp: "Bọn này sinh sôi cũng có trước có sau. Con này là tiên sinh (vừa nghĩa 'sinh trước', vừa là cách gọi đạo sĩ), chứ chẳng phải đầu đà."

 Sư Quán Hưu có tài ứng biến. Đạo sĩ Đỗ Quang Đình muốn bẻ mũi nhọn của ông, mỗi lần gặp đều rình cử chỉ của ông mà trêu. Một hôm, hai người thả ngựa trên đường lớn, ngựa của Quán Hưu ỉa ra phân. Quang Đình gọi liền: "Đại sư! Đại sư! Tràng hạt rơi xuống đất kìa!" Quán Hưu thong thả nói: "Đại hoàn đan! Đại hoàn đan!" (Đại hoàn đan là viên thuốc tiên tròn do đạo sĩ luyện.)

 Nho tượng

 Có người thợ mộc khá biết chữ, tự xưng là "nho tượng" (thợ nhà nho). Có lần ông trông coi thợ làm việc ở một đạo quán, một đạo sĩ đùa: "Thợ xưng là nho tượng, vậy là nho quân tử hay nho tiểu nhân?" (Luận Ngữ: "Hãy làm nho quân tử, đừng làm nho tiểu nhân.") Người thợ đáp ngay: "Người gọi là đạo nhân, vậy là đạo ngạ quỷ hay đạo súc sinh?" (Theo đạo Phật, ngạ quỷ đạo là cõi quỷ đói, súc sinh đạo là cõi loài vật, đều là những cõi luân hồi xấu.)

 Những câu đối khéo xưa nay

 Lưu Tiềm Phu

 Dương Bình Chu (tên là Đống) từ chức xu duyện (thư lại ở Xu mật viện, cơ quan coi việc quân) ra làm thái thú Bồ Dương. Anh em Lưu Tiềm Phu (tên là Khắc Trang) đều là sử quan đang ở quê. Quan và sĩ trong quận họp nhau ở công quán. Vương Cù Hiên (tên là Mại) đùa: "Biên tu lớn, biên tu nhỏ, cùng dự hội biên tu." (Biên tu là chức quan soạn sử.) Tiềm Phu nói: "Muốn đối lại không khó, chỉ xin đừng giận." Vương xin nghe. Ông bèn nói: "Thông phán trước, thông phán sau (?), chỉ nghe tiếng thông phán." (Thông phán là chức quan phó ở châu phủ.) Vì Vương năm lần được bổ thông phán mà chưa lần nào đến nhậm chức.

 Vương lại từng tách chữ trong tên Lưu ra để đùa: "Anh Mười, hai mươi năm trước sao mà tráng (khoẻ mạnh) thế, hai mươi năm sau sao mà chẳng tráng?" Lưu đáp: "Anh Hai, hai mươi năm trước sao mà ngộ (gặp thời) thế, hai mươi năm sau sao mà chẳng ngộ?" (Chơi chữ theo mặt chữ: chữ "tráng" gần với chữ "Trang" trong tên Khắc Trang, chữ "ngộ" gần với chữ "Mại" trong tên Vương Mại.)

 Đông Pha và Phật Ấn

 Phật Ấn vốn là người theo nhà Nho, sách gì cũng đọc, thân với Đông Pha. Thời vua Thần Tông, triều đình cầu mưa chống hạn, sai các nhà sư vào cung làm lễ. Đông Pha bảo Phật Ấn giả làm thị giả (người hầu sư) để vào xem việc lớn. Vua thấy ông vóc dáng khôi ngô, bèn ban cho cạo đầu làm sư. Trong lòng ông khá ôm hận.

 Một hôm Đông Pha đùa: "Trước đây tôi từng bàn với ông về thơ cổ, như câu 'thỉnh thoảng nghe chim gõ kiến, ngỡ là sư gõ cửa', lại như câu 'chim ngủ cây bên ao, sư gõ cửa dưới trăng', lúc nào cũng lấy 'chim' đối với 'sư'. Không ngờ hôm nay chính thân ông lại phạm phải." ("Chim" cũng là tiếng tục chỉ dương vật.) Phật Ấn đáp: "Cho nên hôm nay lão tăng mới được đối với học sĩ." (Ý: sư đối với chim, vậy học sĩ chính là "chim".) Đông Pha cười lớn.

 Lại có chuyện truyền rằng Phật Ấn từng đến thăm Đông Pha. Ông không có nhà, gặp lúc cô em gái (Tô Tiểu Muội) đang nằm trong màn the. Phật Ấn nói: "Trong khung màn the biếc nằm giai nhân, khói lồng hoa thược dược." Tiểu Muội đáp ngay: "Trong ao nước trong tắm hoà thượng, nước ngâm quả bầu." Phật Ấn cười: "Hoà thượng được đối với giai nhân, đã là ngoài mong đợi rồi!"

 Xét chuyện này là do người đời sau hiếu sự bày ra; Đông Pha tuy phóng khoáng, Phật Ấn cũng không lẽ đi thẳng vào phòng ngủ. Lại có chuyện truyền rằng Tiểu Muội mùa hè ngủ trưa, Đông Pha đi qua. Cô đùa ngâm: "Lộ ra đùi tỳ bà, mời anh gảy một gảy." Ông đáp: "Lý lẽ chẳng đi lên được, muốn gảy cũng chẳng khó." Cũng đáng buồn cười.

 Đông Pha đề lên bức chân dung nhỏ của Phật Ấn: "Tướng Phật, tướng Phật, đem treo ngược lên, chỉ đáng làm chày giã tương (?)." Một hôm Phật Ấn cũng đề chân dung cho Đông Pha: "Tô râu, Tô râu, so trên chẳng đủ, so dưới có thừa." (Ý chế trên đầu ít tóc, dưới cằm nhiều râu.) Hai người cùng cười lớn.

 Sư công

 Cha và ông nội của Từ Chi Tài đều giỏi nghề thuốc, đời đời nối nghiệp. Tổ Hiếu Trưng đùa gọi Chi Tài là "sư công" (thầy cúng; mặt chữ là "thầy" và "ông"). Chi Tài nói: "Đã là thầy của mày, lại là ông của mày; trong ba bậc phải thờ (cha, thầy, vua), ta chiếm ngay hai." Mọi người cười lớn.

 Bánh phân khô

 Đinh Công Độ và Tiều Tông Ý trước kia cùng làm việc ở quán các (nơi chứa sách, soạn văn của triều đình), thích đùa giỡn nhau. Tiều được thăng chức, gửi thư cảm tạ Đinh. Đinh đùa: "Thư thì tôi không đáp, sẽ đem một xe bánh phân khô để đền đáp." Tiều đáp: "Được bánh phân còn hơn được thư." Hai người cùng cười lớn.

 Dây xâu tiền

 Lưu các lão (Lưu Kiện, tự Hy Hiền) từng bàn về sách vở của Khâu Văn Trang (Khâu Tuấn, tự Trọng Thâm), đùa rằng: "Khâu Trọng Thâm có một nhà đầy tiền lẻ, chỉ thiếu dây xâu." (Ý: học rộng mà không có hệ thống.) Khâu đáp: "Lưu Hy Hiền có một nhà đầy dây xâu, chỉ thiếu tiền lẻ."

 Dê và cua

 Vưu Diên Chi rất thấp nhỏ. Thọ Hoàng (vua Tống Hiếu Tông) từng hỏi: "Ngoài triều gọi khanh là quả cân, vì sao vậy?" Ông thưa: "Quả cân tuy nhỏ mà cân lạng rõ ràng." Vua thích lắm. Dương Thành Trai (Dương Vạn Lý) từng đùa gọi Vưu Diên Chi là con cua biển. Diên Chi thì gọi Thành Trai là con dê (chữ "dương" là dê, đồng âm với họ Dương).

 Một hôm hai người ăn món lòng trắng dê. Diên Chi nói: "Bí giám (Bí thư giám, quan coi thư viện triều đình) có tim gấm ruột thêu (ví văn chương hay đẹp), vậy mà cũng bị người ta ăn." Thành Trai cười ngâm: "Có ruột cho người ăn, hận gì, còn hơn kẻ không ruột mà ăn người." Đời gọi con cua là "công tử không ruột". Cả bàn cười lớn.

 Lương Bảo và Triệu Thần Đức

 Lương Bảo thích chế giễu đùa cợt. Đến Bối Châu, nghe nói Triệu Thần Đức giỏi chế giễu, ông liền cho gọi đến. Bảo mặt rất đen, ngồi tựa án trên sảnh chờ. Chốc lát Thần Đức bước vào, hai mắt đều đỏ. Vừa đến trước thềm, Bảo liền nói: "Triệu Thần Đức, trên trời đã không mây, sao chớp lại nháy loạn chẳng có chừng mực?" (giễu đôi mắt đỏ chớp chớp). Thần Đức đáp: "Vừa vào cửa, sau án chỉ thấy một thỏi mực."

 Bảo lại nói: "Quan trên bắt nộp chu sa (một loại khoáng màu đỏ), nửa con mắt cũng đủ nộp cho cả một nước." Thần Đức lại đáp: "Mài ngón tay út của ông, bôi được cả phía bắc đàn Thái xã." (Thái xã là đàn tế thần đất của quốc gia, theo lệ phía bắc tô màu đen.) Bảo không đối lại được, thẹn thùng cảm tạ rồi cho về.

 Âu Dương và Trưởng Tôn

 Âu Dương Tuân người gầy nhỏ, rất xấu xí, nhưng thông minh hơn người. Vua Đường Thái Tông từng mở tiệc đãi các cận thần, bảo họ chế giễu lẫn nhau để làm vui. Trưởng Tôn Vô Kỵ giễu Tuân trước: "Nhún vai thành chữ 'sơn', rụt vai chẳng ló đầu. Ai bảo trên gác Kỳ Lân (nơi vẽ hình các công thần), vẽ một con khỉ này?" Tuân đáp ngay: "Rụt đầu cho lưng ấm, quấn đũng sợ bụng lạnh. Chỉ vì lòng mờ mịt, nên mặt tròn quay." Thái Tông cười nói: "Tuân không sợ Hoàng hậu nghe thấy sao?" (Vô Kỵ là anh ruột của Hoàng hậu.)

 Tiên sinh vá môi

 Phương Can bị sứt môi, quan hữu ty (quan phụ trách việc thi cử) cho rằng không thể cho đỗ, ông thi liền hơn mười khoa đều trượt, bèn về ở ẩn ở hồ Giám. Mấy chục năm sau, gặp được thầy thuốc vá môi cho thì tuổi đã già, người ta gọi ông là "Tiên sinh vá môi".

 Ông lại có tính thích chọc ghẹo người. Có lần ông cùng Chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ ở huyện) họ Lý ở Long Khâu uống rượu. Mắt Lý có màng mộng, Can đổi tửu lệnh (luật chơi trong cuộc rượu) để giễu: "Anh đồ nghèo uống rượu chấm muối, quan võ uống rượu chấm tương. Chỉ thấy ngoài cửa dựng rào, chưa thấy trong mắt che bình phong." Lý đáp: "Anh đồ nghèo uống rượu chấm muối, kẻ hầu uống rượu chấm mắm. Chỉ thấy cánh tay mặc áo lam (áo dài của nho sĩ), chưa thấy môi miệng hở như đũng quần."

 Vương Kỳ và Trương Kháng

 Vương Kỳ và Trương Kháng cùng làm việc dưới trướng của Án Nguyên Hiến (Án Thù). Trương béo to, Vương gọi ông là "thái lao" (con trâu dùng làm lễ vật tế lớn). Vương gầy nhỏ, Trương gọi ông là con khỉ. Một hôm có đoàn thuyền chở gạo đến thôn Bát Bách Lý (Tám Trăm Dặm), nước cạn phải chuyển hàng sang thuyền nhỏ, Trương đi đốc thúc. Vương nói: "Đúng là cái gọi là 'Bát bách lý bác' đấy." ("Bác" là chuyển hàng, lại đồng âm với tên con trâu quý "Bát bách lý bác" đời Tấn; ý chế Trương là trâu.) Trương đáp: "Chưa bằng 'tinh ba nghìn năm'." (ý chế Vương là khỉ thành tinh.)

 Kỳ lại từng giễu Kháng: "Trương Kháng húc tường thành chữ 'bát'." (Sừng trâu húc tường giống hình chữ "bát" là tám.) Kháng đáp ngay: "Vương Kỳ trông trăng kêu ba tiếng." (Vượn khỉ hay ngóng trăng mà kêu.)

 Ngô Nguyên Thự và Vương Ngọc Phong

 Ngô Nguyên Thự ở Tô Châu mặt rỗ, có râu; Vương Ngọc Phong ở Bồ Điền mặt méo, mắt nhiều lòng trắng. Vương đùa: "Mặt rỗ râu ria, đá bụng dê (một loại đá xốp lỗ chỗ) cắm ngược cỏ bồ." Ngô đáp: "Má méo mắt trắng, chén ốc biển nạm lệch hạt ngọc trai." Hai người làm cùng một bộ, ai nghe cũng vỗ tay.

 Tô Tiểu Muội

 Đông Pha có cô em gái nhỏ, giỏi làm từ phú, nhanh trí, giỏi biện bác, trán rộng mà dô. Đông Pha từng đùa: "Gót sen chưa ra khỏi gác thơm, trán điểm hoa mai đã lộ trước bình phong." Cô em liền đáp: "Muốn gõ răng mà tìm chẳng thấy chỗ, chợt nghe trong đám lông có tiếng vọng ra." Vì Đông Pha nhiều râu ria nên cô cũng đùa lại như vậy. Lúc ấy cô mới mười tuổi.

 Có thuyết khác nói cô đáp: "Năm ngoái một giọt lệ tương tư, đến nay chảy mãi chưa tới má", vì Đông Pha có cái cằm dài.

 Nhiều râu

 Hôm sinh nhật Lý Tòng Nghiễm, trong số khách đến mừng, người của trấn Tần Phượng thì xấu mà nhiều râu, người của trấn Nguỵ Bác thì trẻ, đẹp như mỹ nhân. Người Nguỵ Bác đùa: "Hôm nay không may phải ngồi cạnh Đại vương cỏ nước (chế bộ râu rậm như cỏ)." Người Tần Phượng đáp: "Phu nhân chớ nhiều lời." Bốn bên đều cười.

 Từ Chi Tài

 Nguỵ Thu đùa Từ Chi Tài: "Mặt ông như cái phương tướng (hình nộm thần dữ đi đầu đám tang để trừ tà) của nhà nghèo." Chi Tài đáp: "Nếu thế thì đó chính là đồ tang của ông."

 Trương Huyền Tổ

 Trương Huyền Tổ tám tuổi bị sún răng. Các bậc tiền bối biết cậu khác thường, đùa rằng: "Miệng cậu sao lại có cái lỗ chó?" Cậu đáp: "Chính là để các ông chui ra chui vào đấy."

 Hai tướng công Nghiêm và Cao

 Nghiêm tướng công ở Thường Thục mặt rỗ; Cao tướng công ở Tân Trịnh làm văn thường nghĩ sẵn bản nháp trong bụng. Hồi trước hai người lần lượt ở Hàn lâm, Cao đùa Nghiêm: "Đậu của ông ở trên mặt." Nghiêm đáp ngay: "Cỏ của ông ở trong bụng." (Chữ "thảo" vừa là bản nháp, vừa là cỏ; ý chế bụng như bụng trâu ngựa.)

 Dương mai và khổng tước

 Con nhà họ Dương ở nước Lương mới sáu tuổi mà rất thông minh. Khổng Quân Bình đến thăm cha cậu, gặp lúc cha vắng nhà, bèn gọi cậu ra. Cậu bày hoa quả mời khách, trong có quả dương mai. Khổng chỉ vào quả ấy bảo cậu: "Đây là quả nhà cậu." Cậu đáp: "Cháu chưa nghe khổng tước (chim công) là chim nhà ông."

 Ngu Ký

 Ngu Ký mới mấy tuổi. Có khách đến thăm cha, gặp Ký ở cửa, đùa: "Cậu họ Ngu, ắt là kém trí." (Họ Ngu đồng âm với chữ "ngu" là dại.) Ký đáp: "Nghĩa chữ còn chẳng phân biệt được, sao lại chẳng phải là ngu?" Khách rất thẹn.

 Hà và Cố

 Hà Thoả đời Tuỳ năm tám tuổi. Cố Lương đùa: "Chữ Hà của ngươi là 'hà' trong lá sen, hay 'hà' trong nước sông?" Thoả đáp: "Tiên sinh họ Cố, là 'cố' trong bền chắc, hay 'cố' trong cũ mới?" Mọi người lấy làm lạ.

 Quách và Tằng

 Cấp sự Tằng Biện ở Thái Hoà đang uống rượu với Công bộ Quách Khải thì giễu: "Mày là da thuộc của chó dê, hay da thuộc của hổ báo?" (Luận Ngữ có câu: "Da thuộc hổ báo cũng như da thuộc chó dê"; chữ "khoách" là da thuộc, gần với họ Quách.) Quách đáp: "Ông sao lại đem tôi so với cái ấy!" (Câu trong sách Mạnh Tử, nguyên văn có chữ "tằng", trùng với họ Tằng.)

 Hai cây liễu và một cây dương lẻ

 Liễu Cơ và Liễu Ngang ở triều Bắc Chu đều từng giữ chức vụ quan trọng. Khi Tuỳ Văn Đế nhận ngôi nhường, cả hai đều bị đưa ra làm quan ở ngoài. Bấy giờ Dương Tố đang nắm quyền, đùa nói với Cơ: "Hai cây liễu đều gãy cả." Cơ đáp: "Chẳng bằng cây dương lẻ một mình vươn cao." (Chữ "dương" là cây dương, đồng âm với họ Dương; ý ngầm cây cao đứng một mình dễ đổ.)

 Quy và Bì

 Bì Nhật Hưu đến thăm Quy Nhân Thiệu mà không gặp, bèn làm bài thơ về con rùa (chữ "quy" là rùa, đồng âm với họ Quy) để giễu: "Xương cứng hình tàn biết mấy thu, thây xác rốt cuộc chẳng phong lưu. Da trơ chết rồi khoan khắp cả, chỉ vì cả đời chẳng ló đầu." (Xưa dùng mai rùa khoan đốt để bói.) Quy làm bài thơ về quả cầu da (quả bóng da bơm hơi; chữ "bì" là da, đồng âm với họ Bì) để giễu lại: "Tám mảnh da nhọn cắt khâu thành cầu, ngâm trong nước rồi nhào trên lửa. Một bụng hơi rỗi thường giữ mãi, chuốc đá chuốc đấm chẳng lúc thôi."

 Lư và Địch

 Địch Nhân Kiệt đùa người đồng liêu là lang quan Lư Hiến: "Ông thêm chữ 'mã' (ngựa) vào thì thành con lừa." (Chữ "Lư" thêm bộ mã thành chữ "lư" là lừa.) Hiến đáp: "Bổ đôi ông ra giữa thì thành hai con chó." (Chữ "Địch" tách ra có bộ khuyển là chó.) Kiệt nói: "Chữ Địch là bộ khuyển đứng cạnh chữ hoả (lửa)." Hiến đáp: "Chó đứng cạnh lửa là chó luộc chín."

 Dòng giống Hàn Lư

 Phù Kiên (vua nước Tiền Tần) sai Hàn Bác đi sứ nước Tấn. Bác có tài ăn nói, Hoàn Ôn sai Điêu Di giễu ông. Di nói với Bác: "Ông là dòng giống của Hàn Lư (tên một con chó săn giỏi của nước Hàn thời Chiến Quốc)." Bác cũng nói: "Ông là dòng giống của Hàn Lư." Ôn cười: "Điêu nói thế vì ông họ Hàn. Ông ấy họ Điêu, sao lại là dòng giống Hàn Lư được?" Bác đáp: "Minh công chắc chưa nghĩ tới, con cụt đuôi chính là Điêu." (Chữ "Điêu" giống chữ "đao" mà thiếu nét, tựa con chó cụt đuôi (?).) Cả tiệc đều cười.

 Thôi Quý Khuê

 Thôi Quý Khuê (tên là Diễm) ở Ký Châu, chín tuổi đã dự khoa tú tài. Bấy giờ Trần Nguyên Phương làm thứ sử (quan đứng đầu một châu), chê cậu còn nhỏ. Diễm nói: "Xưa Hạng Thác tám tuổi đã làm thầy Khổng Tử, nay cháu tự tiếc là tuổi đã quá rồi." Nguyên Phương đùa: "Dòng họ cháu với Thôi Trữ (quyền thần nước Tề, từng giết vua) là gần hay xa?" Diễm đáp: "Như minh công với Trần Hằng (cũng là quyền thần nước Tề, từng giết vua) vậy."

 Lư và Lục

 Lư Chí tự Tử Thông, người Phạm Dương, là con út của Thượng thư Lư Đĩnh. Giữa chỗ đông người, ông hỏi Lục Sĩ Hành (Lục Cơ): "Lục Tốn, Lục Kháng là gì của ông?" Lục đáp: "Như ông với Lư Dục, Lư Đĩnh vậy." (Lư Chí gọi thẳng tên ông nội và cha của Lục Cơ là vô lễ, nên Lục Cơ gọi thẳng tên ông nội và cha của Lư Chí để đáp lại.)

 Con của họ Tạ và họ Lưu

 Tạ Thược, con của Tạ Trang, có lần cùng Lưu Tuấn, con của Lưu Miện, uống rượu, mời nhường nhau mãi. Tuấn nói: "Con của Tạ Trang thì không thể bảo là không biết uống." Thược đáp: "Nếu gặp đúng người ấy thì tự khắc có thể chìm đắm trong rượu suốt mười ngày." (Chữ "miện" là chìm đắm trong rượu, trùng tên cha Lưu Tuấn.) Tuấn thẹn.

 Con của họ Ân và họ Hà

 Ân Thuần cùng Hà Úc ăn chung, canh rau thuần (một loại rau nước) đã hết. Úc nói: "Thêm canh thuần cho Ân." (Lời nói gọi thẳng tên Ân Thuần.) Úc là con của Tư không Hà Vô Kỵ. Thuần thong thả đặt đũa xuống nói: "Sao chẳng kiêng nể gì cả!" (Câu "hà vô kỵ đạn" chứa tên Hà Vô Kỵ.)

 Con của họ Dữu và họ Tôn

 Dữu Viên Khách, con của Dữu Dực, đến thăm Tôn Giám (tức Tôn Thịnh). Gặp Tề Trang (con Tôn Thịnh) đang ở ngoài, tuy còn nhỏ mà có thần thái. Dữu thử cậu: "Tôn An Quốc (tên tự của Tôn Thịnh) ở đâu?" Cậu liền đáp: "Ở nhà Dữu Trĩ Cung (tên tự của Dữu Dực)." Dữu cười lớn: "Các nhà họ Tôn thật là thịnh, có đứa con như thế!" (Chữ "thịnh" là tên Tôn Thịnh.) Cậu lại đáp: "Chẳng bằng các nhà họ Dữu dực dực!" ("Dực dực" là rực rỡ, chữ "dực" là tên Dữu Dực.) Về nhà, cậu nói với người khác: "Ta vẫn hơn, được gọi tên cha thằng ấy những hai lần."

 Vương Từ

 Vương Tăng Kiền ở Lang Gia có con trưởng là Từ, mười tuổi. Từ cùng bạn cùng lứa là Thái Ước vào chùa lễ Phật, đúng lúc thấy các sa môn đang sám hối. Ước đùa: "Các sư hôm nay sao mà kiền kiền (thành kính chăm chăm) thế?" ("Tăng... kiền" ghép thành tên Tăng Kiền, cha của Từ.) Từ đáp ngay: "Cậu vô lễ như vậy, làm sao hưng thịnh được tông họ Thái?" (Câu này chứa tên Thái Hưng Tông.) Ước là con của Thái Hưng Tông. Tạ Siêu Tông thấy Từ tập viết, nói: "Chữ cậu so với chữ ông Kiền thế nào?" Từ đáp: "Chữ của Từ so với của cha, như gà so với phượng." Siêu Tông là con của Tạ Phượng.

 Ngũ bá và tảng khoái

 Cha của Dữu Thuần đời Tấn từng làm ngũ bá (lính cầm roi đi trước dẹp đường cho quan). Ông cha của Giả Sung từng làm tảng khoái (người làm mối lái mua bán ở chợ). Giả Sung bày tiệc rượu mà Thuần chưa đến. Sung nói: "Ông đi thường ở trước người ta, nay sao lại đến sau?" Thuần đáp: "Có chút việc chợ búa chưa xong, nên đến sau."

 Đáp lại lời đùa của ông ngoại

 Vương Úc có con là Huyến, sáu tuổi, đọc Luận Ngữ đến câu "Nhà Chu soi theo hai đời trước". Hà Yển (theo sách là ông ngoại) nói: "Có thể đổi câu sau thành 'gia gia hồ văn tai'." (Câu gốc là "úc úc hồ văn tai" — rực rỡ thay văn vẻ. Chữ "Úc" trong tên cha cậu đồng âm với "úc" là rực rỡ; vùng Ngô, Thục gọi cha là "gia".)

 Huyến nói: "Tên của bậc tôn trưởng, sao có thể đem ra đùa? Thà nói 'gió của ông thổi qua cỏ, cậu ắt rạp'." (Câu gốc là "gió thổi trên cỏ, cỏ ắt rạp"; Huyến thay chữ "thượng" bằng "ông" để chỉ Hà Thượng Chi, thay chữ "yển" là rạp bằng "cậu" để chỉ Hà Yển, ngầm trả đũa mà không gọi thẳng tên.) Cha của Hà Yển là Hà Thượng Chi, chính là ông ngoại của Huyến.

 Hai ông Thân và Hứa

 Ông Hứa Quốc và ông Thân Thời Hành hẹn nhau đến một nơi để bàn việc công. Thân đến nhà Hứa giục đi. Hứa nói: "Bây giờ mới là giờ ngọ, đã đi rồi sao?" (Câu này chứa chữ "thời" và "hành", tức tên Thời Hành.) Thân đáp: "Đã đem thân hứa với nước thì không thể không như thế." (Câu này chứa tên Hứa Quốc.)

 Đạt Nghị và Vương Đạt

 Đạt Nghị và Vương Đạt cùng làm Lang trung (quan đứng đầu một ty trong bộ). Một hôm cùng ký công văn, Vương đùa: "Mỗi lần viết chức danh, cứ lấy chữ ở trên của ông làm chữ ở dưới của tôi." (Tên Đạt Nghị có chữ Đạt ở trên, tên Vương Đạt có chữ Đạt ở dưới.) Nghị đáp: "Người quân tử đạt lên trên, kẻ tiểu nhân đạt xuống dưới." (Câu trong Luận Ngữ.)

 Lã Khuếch và Tạ Huy

 Lã Khuếch và Tạ Huy cũng lấy tên nhau ra để chế giễu. Tạ nói: "Không tài rốt cuộc vào chữ 'quảng'." (Chữ "Khuếch" bỏ bộ "thủ" — gọi là bộ "tài", đồng âm với "tài" là tài năng — thì còn lại chữ "quảng".) Lã đáp: "Chẳng mấy ngày sẽ bị sung quân." (Chữ "Huy" bỏ bộ "nhật" — "bất nhật" nghĩa là chẳng mấy ngày — thì còn lại chữ "quân".) Hai người vì thế mà sinh hiềm khích.

 Xem diễn "Tỳ bà ký"

 Đại tư mã (Thượng thư bộ Binh) Thái Kinh ở đất Mân (Phúc Kiến), lúc đầu vốn họ Trương. Một hôm ông cùng Trạng nguyên Cung Dụng Khanh dự tiệc, xem diễn tuồng "Tỳ bà ký". Đến đoạn Triệu Ngũ Nương ôm đàn tỳ bà đi xin ăn, Thái đùa Cung: "Vợ trạng nguyên sao lại đến nỗi này!" (Trong tuồng, chồng Ngũ Nương là trạng nguyên Thái Bá Giai.) Sau đến đoạn Trương Quảng Tài đi tảo mộ, Cung chỉ vào nói: "Lão này họ Trương, sao lại đi tảo mộ cho nhà họ Thái?"

 La Ẩn đối đáp

 La Ẩn cùng Cố Vân đến yết kiến Cao Biền ở Hoài Nam. Vân vốn nhã nhặn, đứng đắn, còn Ẩn tính kiêu ngạo. Cao giữ Vân lại mà lánh xa Ẩn. Ẩn muốn về Vũ Lâm, Biền cùng các mạc khách (người giúp việc dưới trướng) tiễn ông ở đình Vân. Lúc ấy đang giữa mùa hè nóng nực, ruồi xanh bay vào chỗ ngồi, Cao sai người lấy quạt xua đi. Vân nhân đó đùa Ẩn: "Ruồi xanh bị quạt quạt rời khỏi chiếu." Ẩn thấy bức tranh Bạch Trạch (con thú thần, tranh vẽ thường dán cửa để trừ tà) đóng trên cửa, liền đáp: "Bạch Trạch bị đinh đóng ghim trên cửa." Sách "Quận các nhàn đàm" cho rằng đó là chuyện của Khấu Báo và Tạ Quan, là sai.

 Hồ Đán

 Xá nhân (quan thảo chiếu chỉ) Hồ Đán uống rượu vào là mặt đỏ. Học sĩ Tạ Bí đùa: "Mặt xá nhân như màu áo bào." Bấy giờ Hồ mặc áo bào màu đỏ. Hồ đáp: "Lòng học sĩ giống cái mũ phốc đầu." (Mũ phốc đầu là mũ quan màu đen; ý chê lòng đen tối.) Tạ vì thế tái mặt.

 Đạo nhân Thiết Quan

 Đạo nhân Thiết Quan là Trương Cảnh Hoà, một phương sĩ (người theo thuật tu tiên, bói toán) ở Giang Hữu (vùng Giang Tây), dựng lều ở dưới núi Chung Sơn. Lương quốc công Lam Ngọc mang rượu đến thăm, đạo nhân mặc áo quê ra đón. Ngọc cho là ông coi thường mình, không vui. Rượu qua một tuần, Ngọc đùa: "Tôi có một vế, mời tiên sinh đối: 'Chân đi giày cỏ đón khách, túc hạ vô lễ'." ("Túc hạ" nghĩa đen là dưới chân, cũng là tiếng gọi người đối diện.) Đạo nhân chỉ cái chén gáo dừa Ngọc đang cầm, đáp: "Tay cầm gáo dừa làm chén, tôn tiền bất trung." ("Tôn tiền" nghĩa đen là trước chén rượu, cũng là cách nói trước mặt bậc tôn quý; ý nói kẻ ấy bất trung.) Về sau Ngọc quả nhiên bị giết vì tội mưu phản.

 Hai ông Dương và Lý

 Thuý Ông (Dương Nhất Thanh) mùa đông khí huyết vẫn thịnh, còn Tây Nhai (Lý Đông Dương) thì sợ rét. Hai ông ngồi cùng nhau, Tây Nhai cứ dậm chân xuống đất thành tiếng. Thuý Ông nói: "Đất đóng băng, vó ngựa kêu lộc cộc." Tây Nhai thấy ông thở ra hơi như hơi nước bốc, đùa lại: "Trời giá rét, mõm lừa hơi phả mù mịt."

 Lục phong công đối đáp

 Lục phong công (người được phong tước nhờ con làm quan) ở Thái Thương, cha của Lục Hồ, da đen mà răng trắng, chơi thân với một hương thân (quan lại về sống ở làng) tên là Kim Văn. Một hôm Lục đến nhà Văn, Văn vái chào rồi đùa: "Voi đen trong miệng ngậm răng trắng." Lục vừa vái xong, liền đáp ngay: "Rùa đen trên lưng bày vân vàng." ("Vân vàng" chính là "kim văn", tên của người kia.)

 Những điều kiêng theo vùng đất

 Lý Thời từng lấy câu "Gà khô một mình chiếm hết vị Giang Nam" để đùa Hạ Ngôn. Hạ đáp ngay: "Bọn ngựa reo làm trống trơn đàn ngựa Ký Bắc." ("Ngựa reo" là bọn cướp đường hay bắn tên có tiếng kêu; câu này mượn ý văn Hàn Dũ: Bá Lạc đi qua đồng Ký Bắc thì đàn ngựa trống không.) Người ta chế người Giang Tây là "gà khô", người vùng kinh kỳ là "ngựa reo", nên hai ông mỗi người nhắm vào đó mà đùa.

 Lý Tây Nhai khi ở Hàn lâm, cùng một học sĩ người Hà Nam đùa nhau. Ông Hà Nam đến thăm Lý, thấy dưới hiên phơi cá khô, giễu: "Nắng sớm chiếu xiên qua đầu học sĩ." Lý đáp ngay: "Gió thu đang rót vào tai tiên sinh." Vì người Hồ Quảng bị chế là "đầu cá khô", người Hà Nam bị chế là "giặc trộm lừa", lại có tục ngữ "gió thu rót tai lừa" (ý nói nghe như gió thoảng ngoài tai). Chuyện này thấy trong sách "Cựu vũ ký đàm". Sách "Nhĩ đàm" cho là chuyện của Cao Trung Huyền và Trương Thái Nhạc, là rất sai.

 Lưu Bảo gặp cô gái và bà già

 Lưu Đạo Chân (tên là Bảo) gặp lúc loạn lạc, phải tự kéo thuyền bên sông. Thấy một cô gái hái sen, ông giễu: "Con gái sao không lo khung cửi thoi dệt mà đi hái sen?" Cô gái đáp: "Đàn ông sao không cưỡi ngựa vung roi mà đi kéo thuyền?" Đạo Chân lại có lần ăn chung một mâm cơm đạm bạc với người khác, thấy có bà già mặc áo xanh dắt hai đứa con đi qua. Đạo Chân giễu: "Dê xanh dắt hai dê con." Bà đáp ngay: "Hai con lợn chung một máng."

 Hai kỹ nữ Chân Châu và Dương Châu

 Phong tục các vùng Giang, Hoài, Mân, Chiết, nơi nào cũng có những tiếng kiêng chung, như Hàng Châu kiêng "Phật nhi", Tô Châu kiêng "thằng ngốc", Thường Châu kiêng "Âu gia"..., dân thường hễ ai phạm phải là đến nỗi đánh nhau. Trong niên hiệu Tuyên Hoà, kỹ nữ Chân Châu đến Duy Dương (tức Dương Châu) đón quan thái thú mới. Thái thú Dương Châu bày tiệc rượu, tập hợp đông đủ kỹ nữ, nhạc công của cả hai châu. Dương Châu kiêng tiếng "sứt tai", Chân Châu kiêng tiếng "đầu que củi".

 Kỹ nữ Dương Châu cậy mình ở phủ lớn, coi thường châu nhỏ phụ thuộc, nên cố ý bảo lính lo trà rượu nhóm lửa cho bốc khói. Cô sai tiểu đồng đến răn, rồi khói vẫn không dứt, bèn gọi lính đến trách: "Khách quý bày tiệc ở đại sảnh, sao đốt than không cẩn thận, lại để lẫn đầu củi!" Mắng đi mắng lại mấy lần. Kỹ nữ Chân Châu cười nói với người lính: "Người ta ba bốn lần sai bảo, sao không nghe? Mày có tai hay không có tai?" Kỹ nữ Dương Châu rất xấu hổ.

 Khai gian quê quán để thi tiểu thí

 Có người Hoa Đình khai gian quê quán là Thượng Hải để dự tiểu thí (kỳ thi cấp huyện, phủ). Tức vì bị người Thượng Hải không dung, anh ta viết chữ to ở đường lớn: "Nếu ta là bậc đại hiền, người ta có gì mà chẳng dung? Nếu ta chẳng hiền, thì sao lại cự tuyệt người?" (Mượn lời trong Luận Ngữ.) Người Thượng Hải viết đáp lại: "Nếu ta là bậc đại hiền, cần gì phải rời nước cha mẹ? Nếu ta chẳng hiền, thì đi đâu mà chẳng bị ba lần truất bỏ?" (Cũng mượn lời trong Luận Ngữ, chuyện Liễu Hạ Huệ.)

 Hươu kêu ở núi Đới Phủ

 Tư không (một trong những chức quan đứng đầu triều đình) Nghiêm Chấn, người huyện Diêm Đình, Tử Châu, nhà ở tựa lưng vào núi Đới Phủ. Hễ có hươu kêu thì trong nhà họ Nghiêm ắt có một người chết. Một hôm ông cùng người anh họ bên ngoại ngồi ngoài đồng, nghe hươu kêu. Người anh họ nói: "Trong núi Đới Phủ hươu lại kêu." Nghiêm nói: "Lúc này chắc đến lượt anh họ rồi." Người anh họ nối lời: "Anh họ đâu phải con nhà họ Nghiêm, phải là anh Ba với anh Tư." Chẳng mấy ngày sau, con cháu nhà họ Nghiêm quả nhiên có một người chết. Thật là lạ thay!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video