Thiên 25 — Bộ 25 — Tắc ngữ: chuyện câu đáp khiến người cứng họng

 Phần "Tắc ngữ" (những câu nói chặn họng người khác, khiến họ cứng lời), thứ hai mươi lăm

 Tử Do (tức tác giả) nói: Việc trong thiên hạ đã từ lời nói mà sinh ra thì cũng có thể từ lời nói mà dứt đi. Chẳng thấy chuyện người bắn cung sao? Một người bắn xuyên được lá cây dương (tài bắn tuyệt đỉnh, trăm phát trăm trúng), thì trăm người khác đều treo cung lên. Vì sao? Vì không còn ai hơn được nữa. Mỗi người một bụng, mỗi người một miệng, ai cũng như Nam Việt vương tự xưng vương cho mình (ý nói ai cũng tự cho ý mình là nhất). Nếu không có một người thật sự rất sáng suốt, lòng sáng như gương, lời tuôn như sông, đủ sức khoá lưỡi thiên hạ và bảo họ "không phải thế", thì những kẽ nứt, lỗ hổng, những cái chén rò kia làm sao bịt lại được! Còn như kẻ bày điều quái lạ ngoài lẽ phải, cố dồn người ta vào thế bí, thì đó là cái khôn của gã sĩ ở Doanh Khâu (xem chuyện cuối phần này), ta chẳng lo gì. Nay gom lại thành phần "Tắc ngữ", thứ hai mươi lăm.

 Cúng núi Linh Sơn và thần Hà Bá

 Nước Tề bị hạn lớn, Tề Cảnh công muốn làm lễ cúng núi Linh Sơn để cầu mưa. Án Tử (tể tướng nước Tề) nói: "Không được. Núi Linh Sơn lấy đá làm thân, lấy cây cỏ làm tóc. Trời lâu không mưa, tóc sắp cháy khô, thân sắp nóng bỏng, lẽ nào nó lại không muốn mưa? Cúng nó thì được ích gì?" Cảnh công hỏi: "Vậy cúng Hà Bá (thần sông) có được không?" Án Tử đáp: "Không được. Hà Bá lấy nước làm nước nhà, lấy cá với ba ba làm dân. Trời lâu không mưa, trăm sông cạn kiệt, nước nhà sắp mất, dân sắp chết hết, lẽ nào thần ấy lại không muốn mưa? Cúng thì được ích gì!"

 Lạc Hoạt Ly thích dũng mãnh

 Mặc Tử nói với Lạc Hoạt Ly: "Tôi nghe nói ông thích dũng mãnh." Lạc đáp: "Đúng vậy. Hễ tôi nghe làng nào có kẻ dũng sĩ, tôi nhất định tìm đến đánh nhau và giết hắn." Mặc Tử nói: "Người trong thiên hạ, ai cũng giữ gìn cái mình thích và trừ bỏ cái mình ghét. Nay ông nghe làng nào có dũng sĩ là đến đánh giết, thế là ghét dũng mãnh chứ đâu phải thích dũng mãnh."

 Bắn chim sẻ

 Một hôm, Tống Nghệ Tổ (tức Tống Thái Tổ, vua khai quốc nhà Tống) cầm ná ra vườn sau bắn chim sẻ. Có một viên quan nói có việc gấp xin vào gặp. Đến khi gặp thì chỉ là việc thường. Vua hỏi: "Việc này có gì là gấp?" Viên quan đáp: "Ít ra cũng gấp hơn việc bắn chim sẻ."

 Cấm đồ nấu rượu

 Thục Tiên chủ (Lưu Bị) có lần vì hạn hán mất mùa mà cấm nấu rượu. Quan lại lục soát nhà dân thấy có đồ nấu rượu, cho rằng họ định nấu, nên định xử phạt. Lúc ấy Giản Ung đang theo Tiên chủ đi chơi, thấy một đôi nam nữ đi trên đường, bèn nói với Tiên chủ: "Hai người kia định làm chuyện dâm dục, sao không trói lại?" Tiên chủ hỏi: "Sao biết được?" Ung đáp: "Vì họ có sẵn 'đồ nghề' làm chuyện ấy." Tiên chủ cười lớn, ra lệnh tha cho những người bị bắt vì có đồ nấu rượu.

 Cấm củi thông

 Thời Đường Chiêu Tông, Lý Mậu Trinh nắm độc quyền buôn bán dầu để lấy tiền nuôi quân, nhân đó cấm luôn củi thông (vì dân đốt củi thông để soi sáng thay dầu). Người phường chèo Trương Đình Phạm nói: "Chi bằng cấm luôn cả ánh trăng." Mậu Trinh bật cười, bỏ lệnh cấm.

 Bức tranh "Mẹ họ Đào cắt tóc"

 Đời Nguyên, Nhạc Trụ lúc tám tuổi xem họa sư Hà Trừng vẽ bức "Mẹ họ Đào cắt tóc" (chuyện mẹ Đào Khản nhà nghèo, cắt tóc bán lấy tiền đãi khách), bèn chỉ vào chiếc vòng vàng trên tay bà mà vặn rằng: "Có cái này thì đổi được rượu, cần gì phải cắt tóc?" Hà Trừng rất xấu hổ, lập tức sửa lại.

 Áo mới

 Hoàn Xung không thích mặc áo mới. Một lần tắm xong, vợ cố ý đưa áo mới cho Xung. Xung nổi giận, giục mang đi. Vợ lại mang trở lại, nhắn rằng: "Áo không qua lúc mới thì lấy đâu ra lúc cũ?" Hoàn Xung cười, mặc vào.

 Mặt Bành Tổ dài

 Hán Vũ Đế nói với quần thần: "Sách tướng (sách xem tướng mạo đoán số mệnh) nói: nhân trung (rãnh nhỏ giữa mũi và môi trên) dài một tấc thì thọ trăm tuổi." Đông Phương Sóc cười lớn. Quan có trách nhiệm tâu ông phạm tội bất kính. Sóc bỏ mũ tạ tội, nói: "Thần không dám cười bệ hạ, thật ra là cười mặt Bành Tổ dài." Vua hỏi vì sao. Sóc đáp: "Bành Tổ sống tám trăm tuổi. Nếu đúng như lời bệ hạ thì nhân trung Bành Tổ dài tám tấc, mặt dài hơn một trượng (mười thước) rồi." Vua cũng cười lớn.

 Phúc tiên

 Có tên thuật sĩ đến cầu cạnh Đường Lục Như (Đường Dần), ra sức khoe cái hay của phép tu luyện (luyện đan, luyện ra bạc vàng). Đường nói: "Phép hay như thế, sao không tự làm mà lại đem ban cho kẻ hèn này?" Thuật sĩ nói: "Tiếc là phúc phận tôi mỏng. Tôi xem người đã nhiều, cốt cách thần tiên không ai bằng ông." Đường cười: "Vậy tôi chỉ góp phần phúc tiên thôi. Tôi có căn phòng trống ở thành Bắc, rất yên tĩnh, ông cứ vào đó tu luyện, luyện xong ta chia đôi." Thuật sĩ vẫn chưa hiểu ý, ngày nào cũng đến cửa, rồi đưa một chiếc quạt xin đề thơ. Đường viết chữ to rằng: "Áo vải rách, khoác ngoài quần vải rách, gặp ai cũng khoe biết luyện bạc. Sao chẳng tự nấu ít mà tiêu, lại đi gánh nước đầu sông bán cho người."

 Lục Như từng đề vào sách "Liệt tiên truyện" (truyện các vị tiên) rằng: "Chỉ nghe giữa ban ngày bay lên trời, chưa thấy từ trời xanh bước xuống. Bỗng một ngày kia trời thủng mất, mọi người đều kêu 'a ối ối'." Cũng thú vị. Theo tục đất Ngô, trẻ con gặp chuyện đáng xấu hổ thì đều cùng vỗ tay kêu "a ối ối" (tiếng chế giễu, trêu người xấu hổ).

 Thầy thuốc dựa vào ý

 Âu Văn Trung công (Âu Dương Tu) nói với Đông Pha (Tô Thức): "Xưa có người đi thuyền gặp gió mà sinh bệnh, thầy thuốc lấy cái tay lái thuyền dùng đã nhiều năm, cạo lấy bột ở chỗ thấm mồ hôi tay người lái, trộn với chu sa và phục thần (các vị thuốc an thần, trấn kinh), sắc cho uống, bệnh liền khỏi. Mới biết nghề thuốc là ở chỗ suy ý." Đông Pha nói: "Theo lời ông thì nay học trò u mê lười biếng, nên cho chúng ăn thật nhiều tro bút mực."

 Luân hồi báo ứng

 Có người hăng say giảng về luân hồi báo ứng (thuyết nhà Phật: chết rồi đầu thai kiếp khác, làm gì thì chịu quả nấy): phải cẩn thận đừng giết hại, hễ giết một con trâu, một con lợn thì kiếp sau phải làm trâu làm lợn để đền; đến con dế con kiến cũng không ngoại lệ. Lúc ấy Hứa Văn Mục nói: "Vậy chẳng gì bằng giết người." Mọi người hỏi vì sao. Ông đáp: "Kiếp sau phải đền nợ thì vẫn còn được làm người."

 Làm nhà

 Từ Nhụ Tử, người Nam Xương, năm mười tuổi chơi với Quách Lâm Tông người Thái Nguyên. Cùng về nhà (?), trong sân nhà Lâm Tông có một cái cây, Lâm Tông muốn chặt đi, nói: "Phép làm nhà giống như chữ 'khẩu' (khung vuông). Trong chữ 'khẩu' có chữ 'mộc' (cây) thành chữ 'khốn' (khốn khó), không lành." Từ nói: "Phép làm nhà giống như chữ 'khẩu'. Trong chữ 'khẩu' có chữ 'nhân' (người) thành chữ 'tù' (giam cầm), thì có khác gì?" Quách không vặn lại được.

 Phong thuỷ của Thái Nguyên Định

 Thái Nguyên Định giỏi địa lý (thuật phong thuỷ xem đất chọn chỗ chôn cất), thường xem đất, đổi chỗ chôn cất cho người trong làng, nhưng lành dữ không phải lúc nào cũng ứng nghiệm. Đến khi ông bị giáng chức đày đi, vì bị gán vào bè đảng của Chu Hối Am (Chu Hy) và bị Hồ Hoành dâng sớ hạch tội, có người tặng thơ rằng: "Đào hết gò mả tốt nhà người, hồn oan muốn kiện chẳng đường nào. Tiên sinh nếu có tài như Nghiêu Phu (Thiệu Ung, người nổi tiếng đoán trước việc tương lai), sao chẳng nói trước mình phải đi Đạo Châu (nơi ông bị đày)?"

 Bậc đi trước có câu: "Nếu làm hại thiên lý (lẽ trời) để cầu địa lý (đất tốt), mà lại linh nghiệm thật, thì ra trời cũng sợ vợ!" (người xưa ví trời là chồng, đất là vợ). Câu này tuy đùa nhưng cũng đủ làm người mê tỉnh ngộ.

 Cáp Lập Ma

 Năm Vĩnh Lạc thứ tư (năm 1406), nhà sư Tây Vực là Cáp Lập Ma đến kinh đô, lập đàn làm pháp sự, nhiều lần hiện điều linh dị. Quan Hàn lâm Lý Kế Đỉnh nói riêng: "Nếu ông ta đã có thần thông (phép lạ siêu phàm) thì phải tự nói được tiếng Trung Quốc chứ, sao phải đợi người phiên dịch mới hiểu?"

 Mời sư về trụ trì

 Yến Cảnh Sơ mời một vị sư nổi tiếng về trụ trì một ngôi chùa, sư từ chối vì chùa nghèo nàn tồi tàn, không làm được. Cảnh Sơ nói: "Người tài cao thì việc gì cũng dễ thôi." Sư đáp: "Nàng dâu khéo mấy cũng không nấu được cháo khi không có gạo." Cảnh Sơ nói: "Nếu có gạo thì nàng dâu vụng cũng tự nấu được."

 Đối đáp với sư

 Trong nhà Âu Dương công (Âu Dương Tu) có đứa con tên tục là Tăng ca (anh sư). Một nhà sư hỏi ông: "Ông không trọng Phật, sao lại đặt tên con như vậy?" Ông cười: "Nhà người ta muốn con dễ nuôi thường lấy vật hèn hạ đặt tên tục, như chó, quạ, trâu, dê vậy." Nhà sư cũng phá lên cười.

 Quan học bác (quan trông coi việc dạy học ở trường huyện) Côn Sơn là Trương Trác đàm luận với một nhà sư. Sư nói: "Đạo Nho tuy chính đáng nhưng không huyền diệu bằng đạo Phật. Như nhà sư phần nhiều đọc được sách Nho, còn nhà nho lại không thông kinh Phật. Triều ta người thông kinh Phật chỉ có một mình Tống Cảnh Liêm (Tống Liêm) thôi." Trương cười: "Không phải thế. Ví như chuyện ăn uống, thứ người ăn được thì chó cũng ăn được, còn thứ chó ăn thì người nhất định không ăn."

 Trọng áo cà sa

 Triệu Duyệt Đạo thôi chức tham chính (chức phó tể tướng), về nhà ở nhàn, thích tiếp sư mà từ chối kẻ sĩ. Có người học trò đến xin gặp mấy lần, người gác cổng đều không vào báo. Học trò nói: "Quan tham chính lại kính trọng hòa thượng đến thế sao?" Người gác cổng đáp: "Sư tầm thường thì cũng bình bình, tướng công chỉ trọng cái áo cà sa thôi." Học trò nói: "Cái áo lam (áo của học trò) của tôi lại rẻ rúng thế sao?" Người gác cổng đáp: "Cũng là một nửa nể mặt Phật." (ý câu tục ngữ "không nể mặt sư cũng nể mặt Phật"). Học trò nói: "Thì cũng phải nể một nửa mặt Khổng phu tử chứ."

 Biện về ma

 Nguyễn Tuyên nghe người ta nói người chết thì thành ma, riêng ông cho là không có, nói: "Nay những người thấy ma đều bảo ma mặc quần áo lúc còn sống. Nếu người chết thành ma thì quần áo cũng có ma sao?"

 Vương Nhược Sinh bác lại: "Người ta nằm mơ cũng mặc quần áo, chẳng lẽ quần áo cũng biết nằm mơ?" Tôi cho rằng quần áo lúc sống là nơi tinh thần khí lực nương gửi vào, nên có thể hiện ra một cách linh ảo, đó chính là chỗ chứng tỏ có ma.

 Sách "Quỷ Đổng" biện về Mười vua cõi âm

 Phật nói Diễm Ma La (vị vua cai quản cõi chết) cai quản một thế giới Tố Ha (cõi Ta-bà, tức cõi người đang sống); trong tam thiên đại thiên thế giới (theo nhà Phật là một hệ gồm vô số thế giới), Tố Ha chỉ là một. Nam Thiệm Bộ (châu lục nơi loài người ở) lại chỉ là một châu trong Tố Ha mà thôi. Nay gọi sai thành Diêm La. Lại các kinh như "A Hàm" chép có mười tám vua, mỗi vua coi một ngục, đều là thuộc quan của Diêm La. Còn thuyết Mười vua thì không biết từ đâu ra. Chuyển Luân Vương (vị vua lý tưởng cai trị bốn châu lớn của thế gian) làm vua bốn cõi thiên hạ, vốn không cai quản cõi âm, vậy mà cũng bị xếp vào Mười vua. Còn như các vua Tống Đế, Ngũ Quan cũng đều vô căn cứ. Lại nữa, trong bảy lần bảy ngày (bốn mươi chín ngày sau khi chết) mà phải qua bảy vua, còn từ lễ tiểu tường (giỗ đầu, tròn một năm) trở về sau hai năm chỉ qua có hai vua, sao chỗ thưa chỗ dày chênh lệch đến thế?

 Bàn về thần và Phật

 Giản Bình vương Tuấn đời Bắc Ngụy năm tám tuổi hỏi quan bác sĩ (quan dạy kinh sách) Lư Dụ: "Sách nói 'tế thần như thần có mặt', vậy là có thần hay không có thần?" Lư đáp: "Có." Tuấn nói: "Có thần thì phải nói 'thần có mặt', cần gì thêm chữ 'như'?"

 Trương Thương Anh, tự là Thiên Giác. Một đêm cầm bút, vợ là bà họ Hướng hỏi làm gì. Ông đáp: "Định viết bài 'Luận không có Phật'." Bà Hướng nói: "Đã không có thì còn luận cái gì?" Ông giật mình vì câu ấy mà thôi không viết. Về sau đọc Đại Tạng kinh (bộ tổng tập kinh điển Phật giáo) mà có chỗ tỉnh ngộ, bèn viết "Luận hộ pháp" (bài luận bảo vệ đạo Phật).

 Tô công bàn về Phật

 Phạm Thục công không tin Phật, Tô công (Tô Thức) thường gặng hỏi vì sao không tin. Phạm đáp: "Cả đời tôi việc gì không tận mắt thấy thì không tin." Tô nói: "Ông làm sao được như thế. Giả sử ông bị bệnh, mời thầy thuốc bắt mạch, thầy bảo 'hàn' (bệnh do lạnh) thì ông uống thuốc tính nóng, bảo 'nhiệt' (bệnh do nóng) thì ông uống thuốc tính mát. Ông có bao giờ thấy được cái mạch rồi mới tin đâu?"

 Ca nữ hát hay

 Quách Tẩy mã (tẩy mã: chức quan hầu cận thái tử) vào Lạc Dương, nghe ca nữ hát, khen hay mãi. Thạch Quý Luân (Thạch Sùng) hỏi: "Khúc gì vậy?" Quách đáp: "Không biết." Quý Luân cười: "Không biết sao lại nói là hay?" Quách nói: "Ví như gặp Tây Thi, cần gì phải biết họ tên rồi mới biết là đẹp?"

 Đổi khúc đổi điệu, thế thì đổi họ cũng là đổi mặt sao? Ví dụ này sai rồi.

 Xem đèn

 Đêm Nguyên tiêu (rằm tháng giêng), phu nhân của Tư Mã Ôn công (Tư Mã Quang) muốn ra ngoài xem đèn. Ông nói: "Nhà mình cũng có đèn." Phu nhân nói: "Còn xem cả người đi chơi nữa." Ông cười: "Thế tôi là ma à?"

 Phạm Văn Chính (Phạm Trọng Yêm) muốn xin về hưu, con cháu xin sửa sang vườn tược. Ông nói: "Tây Đô (Lạc Dương) vườn nhà người ta nối nhau san sát, ai ngăn ta đến chơi?" Ý câu nói cũng giống chuyện trên.

 Hát và khóc

 Tư Mã Ôn công mất, đúng dịp lễ đại hưởng ở Minh đường (lễ tế trời lớn của nhà vua tại điện Minh đường), các quan trong triều phải trai giới (ăn chay, giữ mình sạch trước khi tế) nên không kịp đến phúng viếng. Lễ ban ân xá vừa xong, Tô Tử Chiêm (Tô Thức) dẫn các bạn đồng liêu đến viếng. Trình Di một mực cản, dẫn câu trong Luận Ngữ "ngày nào Khổng Tử đã khóc thì không hát" để ngăn (vì sáng đó các quan đã hát nhạc trong lễ tế). Tử Chiêm nói: "Đâu có nói ngày đã hát thì không được khóc."

 Cơm gạo đỏ

 Sách "Xư Trai nhã hước" chép: Gần đây có người bạn đang để tang mẹ, tình cờ ăn cơm gạo đỏ. Một nhà nho hủ lậu cho rằng người có tang không nên ăn thế. Hỏi vì sao thì đáp: "Màu đỏ là màu vui mừng." Người bạn nói: "Vậy những ai ăn cơm gạo trắng đều đang có tang hết sao?"

 Thuyết mới của nhà lý học

 Các nhà lý học (học phái Nho học đời Tống chuyên bàn về "lý" – đạo lý gốc của vạn vật) hay đưa ra thuyết mới. Có người giải câu "bốn mươi tuổi mà còn bị người ghét thì đời cũng thế thôi" rằng: "Người đến tuổi ấy mà còn thấy có kẻ đáng ghét thì biết là đức chưa tiến." Chu Nguyên Phu cười: "Sách nói 'chỉ người có lòng nhân mới biết yêu người và biết ghét người', vậy chắc câu ấy là lúc ba mươi chín tuổi."

 Lời của nhà đạo học

 Có một nhà đạo học (người theo học phái lý học) hay nói: "Trời không sinh ra Trọng Ni (Khổng Tử) thì muôn đời như đêm dài." Lưu Hàn lâm tên Hài nói: "Thảo nào các thánh nhân từ thời Hy Hoàng (Phục Hy, vua thời thượng cổ) trở về trước, suốt ngày phải thắp nến mà đi!"

 Hài tính khắc nghiệt nhưng có tài ăn nói. Lúc chia gia sản, Hài xin cha là Cự Đường công một người đầy tớ giỏi việc. Cha lại cho người anh. Hài tranh. Cha nói: "Anh em như tay trái tay phải, bên nào chẳng thế?" Một hôm cha hơi ốm, đúng lúc Hài đến thăm, ông duỗi tay phải bảo gãi ngứa. Hài cố ý gãi tay trái. Cha nói: "Nhầm rồi." Hài đáp: "Tay trái tay phải, bên nào chẳng thế?" Ngay cả với người thân mà cũng trả miếng như vậy!

 Sách "Liệt Tử": tranh luận về mặt trời

 Khổng Tử đi về phía đông, thấy hai đứa trẻ tranh cãi mặt trời xa hay gần. Một đứa nói: "Lúc mặt trời mới mọc to như bánh xe, lúc giữa trưa nhỏ như cái mâm. Chẳng phải lúc mọc gần người, vì gần thì thấy to, xa thì thấy nhỏ sao?" Đứa kia nói: "Lúc mặt trời mới mọc thì mát lạnh, lúc giữa trưa nóng như thò tay vào nước sôi. Chẳng phải lúc mọc xa người, vì xa thì mát, gần thì nóng sao?" Khổng Tử không phân xử được.

 Không đọc sách

 Vương Kinh công (Vương An Thạch) mới làm tham chính, coi triều đình như không có ai, một sớm ban hành tân pháp, trừng mắt với các quan mà nói: "Bọn này chỉ vì không đọc sách thôi!" Triệu Thanh Giản công cùng làm tham tri chính sự, một mình bẻ lại: "Ông nói sai rồi! Như thời Cao Dao, Quỳ, Tắc, Khế (các bề tôi hiền thời vua Nghiêu, vua Thuấn), có sách gì mà đọc?" Kinh công im lặng.

 Sách "Tự thuyết"

 Vương Kinh công soạn sách "Tự thuyết" (sách giải nghĩa chữ Hán theo các bộ phận ghép thành chữ), giải thích gượng ép, bịa đặt. Lưu Cống Phủ hỏi: "Thân trâu khoẻ hơn hươu, hươu chạy nhanh hơn trâu. Thế mà chữ 'bôn' (chạy nhanh) ghép bằng ba chữ 'trâu', chữ 'thô' (to thô) ghép bằng ba chữ 'hươu', nghĩa đều ngược cả, là vì sao?" Pha công (Tô Đông Pha) cũng hỏi: "Lấy roi tre quất ngựa thành chữ 'đốc' (chữ gồm 'trúc' ở trên, 'mã' – ngựa ở dưới), vậy không biết lấy roi tre quất chó thì có gì mà 'cười' (chữ 'tiếu' – cười, gồm 'trúc' trên và phần giống chữ 'khuyển' – chó ở dưới)?" Lại có lần đưa chữ "pha" (dốc) ra hỏi Kinh công nghĩa gì. Kinh công đáp: "Pha là da của đất" (chữ gồm 'thổ' – đất và 'bì' – da). Pha công cười: "Vậy chữ 'hoạt' (trơn) là xương của nước à?" (chữ gồm 'thuỷ' – nước và 'cốt' – xương). Kinh công đều không đáp được.

 Đông Pha lại có lần nói với Kinh công: "Chữ 'cưu' (chim cưu) có bộ 'cửu' (chín) cũng có lý do đấy." Kinh công mừng rỡ hỏi ngay. Đông Pha nói: "Kinh Thi có câu: 'Chim cưu kêu trên cây dâu, con nó có bảy con.' Thêm mẹ thêm cha vào là vừa đúng chín." Trương Văn Tiềm từng hỏi Trương An Đạo (tên Phương Bình): "Tư Mã Quân Thực (Tư Mã Quang) nói thẳng là Vương Giới Phủ (Vương An Thạch) không hiểu việc, là thế nào?" An Đạo nói: "Anh chỉ cần đi xem sách 'Tự thuyết' là biết." Văn Tiềm nói: "Sách 'Tự thuyết' cũng chỉ có hai ba phần không hợp ý người thôi." An Đạo nói: "Nếu thế thì anh cũng có bảy tám phần không hiểu việc rồi."

 Thiên "Mục thệ"

 Đời Đường, Cao Định năm bảy tuổi đọc sách đến thiên "Mục thệ" (lời thề của Chu Vũ vương ở đất Mục trước khi đánh vua Trụ, trong Kinh Thư), hỏi: "Sao lại lấy bề tôi đánh vua?" Cha là Cao Dĩnh đáp: "Là thuận theo mệnh trời, hợp với lòng người thôi." Định nói: "Sách viết: 'Ai theo lệnh thì được thưởng trước miếu tổ, ai không theo lệnh thì bị giết ở đàn xã (đàn tế thần đất).' Thế mà gọi là hợp lòng người sao?" Dĩnh không trả lời được.

 Bàn thơ

 Lý Tây Nhai (Lý Đông Dương) có bài thơ "Lầu Nhạc Dương", trong đó có câu: "Câu 'Ngô Sở, càn khôn' là câu thơ của thiên hạ, ý 'giang hồ, lang miếu' là tấm lòng người xưa" (ý nhắc câu thơ Đỗ Phủ tả lầu Nhạc Dương có chữ "Ngô Sở", "càn khôn", và ý văn Phạm Trọng Yêm: ở chốn triều đình thì lo cho dân, ở nơi giang hồ thì lo cho vua). Dương Văn Ý công hết lời khen ngợi. Có một bạn đồng liêu không cho là phải, bác rằng: "Câu 'Ngô Sở, càn khôn' vốn hay ở chữ 'nứt' và chữ 'nổi' (nguyên câu Đỗ Phủ: 'Ngô Sở phía đông nam nứt tách, càn khôn ngày đêm trôi nổi'). Nay bỏ hai chữ ấy đi thì không thấy cái hay nữa." Dương nói: "Vậy phải viết thành 'câu Ngô Sở đông nam nứt càn khôn ngày đêm nổi của thiên hạ' mới đủ sao?"

 Phương Đường Lăng tên Hào, đang làm hiến phó (phó quan án sát, coi việc hình pháp và giám sát) Quảng Đông, vào kinh chúc mừng. Trương Côn Lôn sơn nhân làm thơ tiễn ông. Phương nói: "Thơ ông tuy hay nhưng không thật với tình cảnh, như không có núi mà nói núi, không có nước mà tả nước, chẳng vui mà phơi phới, chẳng buồn mà sầu thương. Thơ tôi tuy dở nhưng tình và cảnh đều thật." Trương đáp: "Nhà thơ dùng lời uyển chuyển, gửi ý vào cảnh vật. Như Văn vương nhớ hậu phi (ý bài 'Quan thư' trong Kinh Thi), đâu nhất thiết phải ra bãi sông mà thấy chim thư cưu? Lại như tiễn đưa, cần gì phải mang theo trăm vò rượu mà viết 'rượu trong trăm vò, món nhắm có măng với bồ'? Nếu cứ theo thật thì chỉ có một bình rượu cũ, ít đậu phụ với mì căn thôi." Người kinh đô nghe chuyện đều cười lớn.

 Làng Uế

 Đời Lương, Lưu Sĩ Chương làm quan tướng (quan đứng đầu cai trị một nước chư hầu) Nam Khang. Trong quận có người họ Lại ở làng Uế (uế là dơ bẩn), đưa danh thiếp xin gặp Lưu. Lưu giễu: "Ông có gì dơ bẩn mà ở làng Uế?" Lại đáp ngay: "Chưa rõ Khổng Khâu thiếu thốn gì mà ở làng Khuyết?" (chữ "khuyết" vừa nghĩa là thiếu, vừa là cột lầu đá trước cổng). Cách miếu Khổng Tử năm trăm bước về phía đông nam có một đôi cột khuyết bằng đá, nên gọi là làng Khuyết.

 Vịnh cây liễu

 Lý Bí làm thơ chê Dương Quốc Trung: "Xanh xanh liễu cửa đông, cuối năm lại héo úa." (cây dương liễu trùng với họ Dương). Quốc Trung tâu với Minh Hoàng. Vua nói: "Vịnh cây liễu mà là chê khanh, thì vịnh cây mận (chữ "lý" là cây mận, trùng với họ Lý của nhà vua) cũng là chê trẫm được ư?"

 Tranh ruộng

 Khi Dư Túc Mẫn công làm quan ở bộ Hộ (bộ coi việc ruộng đất, hộ khẩu, thuế khoá), có hai nhà quyền thế tranh ruộng mãi chưa xong, bộ ra công văn giao ông xử. Nhà thứ nhất lấy cớ tên đất trùng với họ mình, khăng khăng cho là của cải cũ nhà mình. Ông cười: "Vậy bến Trương Gia Loan là tài sản của họ Trương sao?"

 Vô Vi Tử

 Dương Thứ Công tự đặt hiệu là Vô Vi Tử ("vô vi": không làm gì trái tự nhiên, một quan niệm của Đạo gia). Sư Phật Ấn hỏi ý nghĩa. Thứ Công đáp: "Chỉ vì tôi sinh ở quân Vô Vi thôi" (quân: một đơn vị hành chính thời Tống). Phật Ấn nói: "Nếu ông sinh ở Lư Châu thì có thể xưng là Lư Tử rồi!" (Lư Tử đọc giống "con lừa").

 Tên đất sáu chữ

 Dương Dụng Tu (Dương Thận) làm việc ở Sử quán, có viên thổ quan (quan người bản địa ở vùng dân tộc thiểu số) Hồ Quảng của Ty trưởng quan Thuỷ Tận Nguyên Thông Tháp Bình vào tiến cống. "Thuỷ Tận Nguyên Thông Tháp Bình" vốn là một tên đất sáu chữ. Có bạn đồng liêu ngờ là ba tên đất, bèn thêm vào thành "ba ty trưởng quan". Dương lấy sách "Đại Minh quan chế" ra chứng minh: "Đây là một nơi, không phải ba nơi." Bạn đồng liêu cười: "Người Sở, người Thục ở gần man di nên mới biết. Người nội địa chúng tôi không biết." Dương đùa đáp lại: "Tư Mã Thiên viết truyện Tây Nam Di, Ban Cố viết truyện Hung Nô, kể chuyện nước ngoài rõ như chỉ trong lòng bàn tay, vậy Ban Cố, Tư Mã Thiên cũng là man di sao?"

 Tranh họ nào đứng trước

 Quan lệnh Gia Cát Khôi và thừa tướng Vương Đạo tranh nhau xem họ nào đứng trước. Vương nói: "Sao người ta không nói 'Cát, Vương' mà lại nói 'Vương, Cát'?" Gia Cát nói: "Ví như người ta nói 'lừa ngựa' chứ không nói 'ngựa lừa', chẳng lẽ lừa hơn ngựa sao?"

 Cái đực, trống mái

 Chu thừa tướng cùng khách dạo trong vườn ngắm đàn hạc, hỏi: "Đây là hạc cái hay hạc đực?" Khách đứng bên nói: "Thú thì gọi đực cái, chim thì gọi trống mái." Thừa tướng nói: "Kinh Thi có câu 'cáo trống lững thững', cáo chẳng phải thú sao? Kinh Thư có câu 'gà cái gáy sáng', gà chẳng phải chim sao?" Khách không đáp được.

 Chữ "đực, cái" thì có bộ "ngưu" (trâu), chữ "trống, mái" thì có bộ "chuy" (chim), đó vốn là chỗ phân biệt chim và thú. Còn "cáo trống", "gà cái" chỉ là lời khéo của văn nhân thôi. Sách "Khảo công ký" nói: "Thiên hạ có năm loài thú lớn" (trong đó có cả loài có lông vũ), vậy chim cũng có thể gọi là thú. Sách "Lễ ký" nói: "Đười ươi biết nói nhưng vẫn không ra khỏi loài cầm thú", vậy thú cũng có thể gọi là cầm (chim). Ngũ hành (năm yếu tố cấu thành vạn vật theo triết học cổ: kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ) có "mộc" (cây) mà không có "thảo" (cỏ), vậy cỏ cũng có thể gọi là cây. Thiên "Hồng Phạm" (một thiên trong Kinh Thư) nói "các loài cỏ tốt tươi" mà không nhắc đến cây, vậy cây cũng có thể gọi là cỏ.

 Gia Cát Khác

 Tôn Quyền mở tiệc lớn đãi các tướng, sai Gia Cát Khác đi mời rượu. Lần lượt đến Phụ Ngô tướng quân Trương Chiêu, ông đã ngà ngà say nên không chịu uống, nói: "Đây không phải là lễ phụng dưỡng người già." Tôn Quyền bảo Khác: "Khanh cứ làm cho Trương công đuối lý thì ông ấy sẽ uống." Khác liền vặn Trương: "Xưa Thượng Phụ (Khương Thái Công) chín mươi tuổi vẫn cầm cờ, cầm búa chỉ huy quân, chưa xin về già. Nay việc quân thì tướng quân ở phía sau, việc ăn uống thì tướng quân ở phía trước, sao lại bảo là không phụng dưỡng người già?" Trương không nói được gì, bèn uống cạn chén.

 Từng có con chim đầu bạc đậu trước điện nước Ngô. Tôn Quyền hỏi quần thần: "Đây là chim gì?" Gia Cát Nguyên Tốn (Gia Cát Khác) đáp: "Chim này tên là Bạch đầu ông (ông đầu bạc)." Trương Chiêu tự thấy mình già nhất trong buổi, ngờ là Khác giễu mình, bèn nói: "Khác lừa bệ hạ đấy, chưa từng nghe có chim tên Bạch đầu ông. Thử bảo Khác tìm cho ra chim Bạch đầu mẫu (bà đầu bạc) xem." Nguyên Tốn nói: "Có chim tên là anh mẫu (con vẹt, chữ 'mẫu' trùng nghĩa với 'mẹ'), chưa chắc đã có con đối lại. Thử bảo ngài Phụ Ngô tìm cho ra chim anh phụ (vẹt cha) xem." Trương không đáp được.

 Phạm lệnh cấm đi đêm

 Khi Trương Quán coi phủ Khai Phong, có người phạm lệnh cấm đi đêm, lính tuần trói đem đến. Quán hỏi: "Có ai làm chứng không?" Lính tuần đáp: "Nếu có người làm chứng thì người đó cũng phạm lệnh cấm đi đêm rồi."

 Công văn bắt châu chấu

 Tiền Mục Phủ làm huyện lệnh Như Cao, gặp năm hạn hán, châu chấu nổi lên, riêng huyện lệnh Thái Hưng nói dối với quan quận rằng: "Trong huyện không có châu chấu." Ít lâu sau châu chấu bùng lên dữ dội, quan quận gạn hỏi. Huyện lệnh hết lời chống chế, bèn nói: "Huyện tôi vốn không có châu chấu, đều từ Như Cao bay sang cả." Rồi còn gửi công văn bắt huyện Như Cao phải ra sức bắt, đừng để lan sang huyện bên. Mục Phủ nhận công văn, phê rằng: "Châu chấu vốn là thiên tai, chẳng phải do huyện lệnh bất tài. Đã từ huyện nhỏ của tôi bay sang, xin quý huyện áp giải về đây." Có sách chép là chuyện của Mễ Nguyên Chương, là sai.

 Mũ to của cử nhân

 Phép của các vua đời trước: quan ở kinh từ hàng tam phẩm trở lên mới được đi kiệu. Các quan khoa đạo (các quan giám sát, can gián trong triều) phần nhiều cưỡi ngựa, về sau đều lén đi kiệu cả. Vương Hoá làm tuần án (quan đi tuần xét) Chiết Giang, có một cử nhân đội mũ to vào yết kiến. Quan tuần án không vui, bèn hỏi: "Cử nhân đội mũ to bắt đầu từ năm nào?" Người kia đáp: "Bắt đầu từ năm lão đại nhân đi kiệu."

 Huyện lệnh Tây An

 Du Quân Tuyên tính lười, được bổ làm quan huyện Tây An thuộc Cù Châu. Bạn khuyên: "Thanh liêm, cẩn thận thì ông thừa rồi, chỉ có điều ở nơi xung yếu thì không thể không chăm chỉ." Du hỏi: "Sao biết là xung yếu?" Bạn đáp: "Đó là đất bốn ngả (?). Nếu không, sao lại gọi là Cù Châu (chữ 'cù' nghĩa là ngã tư đường)?" Du nói: "Đó là ấp yên ổn ở một góc. Nếu không, sao lại gọi là Tây An (phía tây yên ổn)?" Bạn không vặn lại được.

 Huyện lệnh tham

 Có viên huyện lệnh tham ô, quan giám ty (quan giám sát các quan địa phương) muốn cách chức. Trần Cừ làm trung thừa (quan đứng đầu việc giám sát ở địa phương), cười nói: "Đất này nghèo khổ, không như quê ông, có tham thì 'mực' cũng chẳng đầy túi đâu." (chữ "mặc" là mực, cũng chỉ sự tham ô). Quan giám ty nói: "Ăn cướp nhà nghèo thì lẽ nào lại không có tội!"

 Hải Thuỵ không phải thánh nhân

 Hải Trung Túc (Hải Thuỵ) làm tuần phủ Giang Nam, xử lý ruộng đất nhà cửa của Hoa Đình công (Từ Giai, cựu tể tướng, người Hoa Đình), kẻ thi hành làm hơi quá tay, khiến nhà ấy không chịu nổi. Các thân sĩ (người có học vị, quan chức ở địa phương) đều đứng ra gỡ rối cho Hoa Đình, nói với Hải: "Thánh nhân không làm điều quá đáng." Hải sầm mặt: "Các ông lại không biết Hải Thuỵ không phải thánh nhân sao?" Các thân sĩ đều run chân lui ra.

 Bà già què

 Điền Ba ở Tắc Hạ (nơi các học giả nước Tề tụ hội bàn luận), khẳng định Tam vương (ba vua thánh đời Hạ, Thương, Chu) mà phủ nhận Ngũ đế (năm vua thời thượng cổ), một ngày làm cả nghìn người đuối lý: tài biện luận của ông không ai cãi lại được. Đệ tử là Cầm Hoạt Ly ra ngoài gặp một bà già què. Bà chắp tay hỏi: "Cậu có phải học trò của Điền Ba không? Hẳn đã học được tài biện luận của Ba. Già có một điều rất ngờ, muốn hỏi cậu." Cầm Hoạt Ly nói: "Bà cứ nói, tôi giảng giải được lẽ ấy." Bà nói: "Bờm ngựa mọc hướng lên mà ngắn, đuôi ngựa mọc hướng xuống mà dài, là vì cớ gì?" Cầm Hoạt Ly cười: "Cái đó dễ hiểu thôi. Bờm vươn lên trên, thế ngược mà mạnh nên ngắn. Đuôi rủ xuống dưới, thế xuôi mà nhún nhường nên dài." Bà nói: "Vậy tóc người vươn lên trên, là ngược, sao lại dài? Râu rủ xuống dưới, là xuôi, sao lại ngắn?" Hoạt Ly ngẩn người, bèn nói: "Cái học của tôi chưa đến được chỗ ấy, để tôi về hỏi thầy. Mong bà ở lại đây, tôi sẽ có lời đáp." Rồi vào gặp Điền Ba, nói: "Vừa rồi ra ngoài gặp một bà già què, hỏi về chuyện bờm ngắn đuôi dài, con lấy lẽ ngược xuôi mà đáp, như thế có được không?" Ba nói: "Rất hay." Hoạt Ly nói: "Nhưng bà ấy lại hỏi tiếp: râu xuôi mà ngắn, tóc ngược mà dài, thì con không đáp được. Mong thầy giảng cho." Ba cúi đầu nghĩ hồi lâu, rồi gọi Hoạt Ly theo thứ bậc mà rằng: "Cầm Cả! Cầm Cả! Đang yên đang lành chẳng có chuyện gì, thì bớt ra vào ngoài đường đi!"

 Giắt dây vào gặp vua

 Đại phu nước Tề là Chu Thạch Phủ mưu phản, Tề Tuyên vương giết đi, lại muốn diệt cả họ. Họ Chu đông đúc, đều đến sân nhà Ngải Tử khóc lạy, xin ông vào cầu xin vua. Ngải Tử nói: "Kiếm được một sợi dây thì có thể thoát." Họ Chu tưởng là nói đùa, nhưng cũng không dám hỏi lại, lui về tìm dây thừng đem biếu. Ngải Tử giắt ba thước dây vào người rồi vào gặp vua, nói: "Kẻ làm phản chỉ có một Thạch Phủ, họ hàng hắn có tội gì mà phải giết?" Vua nói: "Phép của tiên vương không dám bỏ. Sách luật có ghi: ai cùng họ với kẻ phản nghịch thì giết không tha." Ngải Tử dập đầu nói: "Thần cũng biết là nhà vua bất đắc dĩ. Nhưng trộm có một điều: năm trước công tử Vu đem đất Hàm Đan đầu hàng nước Tần, chẳng phải là em cùng mẹ của nhà vua sao? Vậy nhà vua cũng thuộc họ của kẻ phản nghịch, theo lẽ phải bị liên đới, xin nhà vua ngay hôm nay tự xử, đừng tiếc thân mình mà làm hỏng phép của tiên vương." Nhân đó dâng sợi dây ngắn ba thước. Vua cười, đứng dậy nói: "Tiên sinh thôi đi, quả nhân tha cho họ rồi."

 Gã sĩ ở Doanh Khâu

 Có gã sĩ ở Doanh Khâu tính chậm hiểu, lại thích vặn vẹo mà không trúng lẽ. Một hôm đến gặp Ngải Tử, hỏi: "Phàm dưới gầm xe lớn và trên cổ lạc đà thường treo chuông lục lạc, là vì cớ gì?" Ngải Tử đáp: "Xe và lạc đà là vật rất to, lại hay đi đêm, chợt gặp đường hẹp khó tránh nhau, nên nhờ tiếng chuông mà nghe thấy nhau để liệu đường tránh." Gã sĩ nói: "Trên tháp Phật cũng treo chuông lục lạc, chẳng lẽ tháp cũng đi đêm mà phải tránh nhau sao?" Ngải Tử nói: "Ông không hiểu lẽ đến thế ư! Phàm chim chóc hay làm tổ trên chỗ cao, phân rác bừa bãi, nên chuông trên tháp là để doạ chim chóc, sao đem so với xe với lạc đà được?" Gã sĩ nói: "Đuôi chim ưng, chim cắt cũng gắn chuông nhỏ, có con chim nào làm tổ trên đuôi chim ưng, chim cắt đâu?" Ngải Tử cười lớn: "Lạ thật, sao ông chậm hiểu thế! Chim ưng, chim cắt khi vồ mồi có lúc bay vào rừng, dây buộc chân bị cành cây quấn vào, lúc nó vỗ cánh thì nghe tiếng chuông mà lần tìm được. Đâu phải để phòng chim chóc làm tổ!" Gã sĩ nói: "Tôi từng thấy người đưa đám tang cầm chuông vừa lắc vừa hát, chưa hiểu ý nghĩa gì, nay mới biết là sợ bị cành cây quấn vào, để tiện lần tìm. Nhưng không biết dây buộc chân người đưa đám làm bằng da hay bằng chỉ?" Ngải Tử bực mình đáp: "Người đưa đám là để dẫn đường cho người chết, vì người chết lúc sống thích vặn vẹo bắt bẻ, nên lắc chuông cho cái xác vui thôi!"

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video