Thiên 27 — Bộ 27 — Văn hí: chuyện đùa bằng văn chương chữ nghĩa

 Phần Văn hí (đùa bằng văn chương), thứ hai mươi bảy

 Tử Do (tức Phùng Mộng Long, người soạn sách) nói: Kẻ sĩ cổ hủ chỉ chuộng văn mà kiêng đùa; kẻ sĩ tầm thường chạy theo trò đùa mà xa rời văn. Người biết lấy văn làm trò đùa ắt phải là bậc có tài. Khổng Tử lúc nhỏ chơi đùa bằng đồ tế lễ (bày bát đĩa cúng ra chơi trò tế tự), Đặng Ngải chơi đùa bằng trận thế (thuở nhỏ hễ thấy núi sông là vẽ chỗ đóng quân), Hối Ông (Chu Hy) chơi đùa bằng bát quái (tám quẻ cơ bản trong Kinh Dịch), cớ sao riêng văn nhân lại không thế? Vả lại coi văn như trò đùa thì hứng làm văn càng phóng khoáng; mà đã đùa thì phải có văn, thì con đường đùa cợt cũng hẹp lại, không sa vào thô tục. Biết đâu đây cũng là một chút giúp vào việc chữa bệnh cổ hủ, châm bệnh tầm thường vậy. Gom thành phần "Văn hí", thứ hai mươi bảy.

 Thơ ghép câu có sẵn

 Lâm Quan năm bảy tuổi, chơi đùa ngoài chợ, tự xưng là người bán thơ. Có người đùa bảo cậu vịnh chuyện đánh rắm. Cậu đọc: "Nhìn mà không thấy gọi là 'hi', nghe mà không nghe gọi là 'di'. Chẳng khác gì như từ miệng nó ra, người ta đều bịt mũi mà đi qua." (Hai câu đầu lấy từ Đạo Đức Kinh, câu ba lấy từ sách Đại Học, câu bốn lấy từ sách Mạnh Tử.)

 Sửa lời kinh Quan Âm

 Kinh Quan Âm (tức phẩm Phổ Môn trong kinh Pháp Hoa) nói: "Bị trù ẻo, bị các thứ thuốc độc, những kẻ muốn hại thân mình, hãy niệm sức thần của Quan Âm, tai hoạ sẽ quay lại dính vào chính kẻ ấy." Đông Pha cư sĩ (Tô Thức; cư sĩ là người tu Phật tại gia) nói: "Quan Âm từ bi, nếu bảo trả tai hoạ lại cho chính kẻ ấy, há phải là lòng của ngài sao?" Bèn sửa thành: "Niệm sức thần của Quan Âm, hai bên đều vô sự."

 Lời của Đông Pha tuy thú vị, nhưng không phải cách để chặn sự trù ẻo. Ý kinh sâu, ý Đông Pha nông.

 Sửa thơ họ Tô

 Thơ Tô Đông Pha: "Không việc gì, ngồi tĩnh lặng thế này, một ngày như hai ngày. Nếu sống bảy mươi năm, thì thành một trăm bốn mươi." Gần đây có người phóng khoáng đổi thành: "Không việc gì, chơi đùa thế này, một ngày như ba ngày. Nếu sống bảy mươi năm, thì thành hai trăm mười."

 Tử Do từng làm ngược lại bài thơ ấy: "Lắm việc, nhọc nhằn rối ren thế này, một ngày như một khắc (khắc: đơn vị thời gian, một ngày đêm chia làm một trăm khắc, mỗi khắc khoảng mười lăm phút). Dẫu sống chín mươi chín năm, gom lại chẳng đủ một ngày."

 Đổi chữ trong bài thơ luật cũ (thơ luật: thể thơ tám câu có niêm luật chặt chẽ)

 Ở Quảng Đông có hai cống sĩ (người đỗ kỳ thi Hội, được đưa lên triều chờ thi Đình) tranh danh, đến mức đánh nhau. Bạn bè đổi chữ một bài thơ cũ để chế giễu: "Học trò các trai phòng nam bắc phần nhiều phát điên, xuân đến tranh bảng ai nấy rối bời. Khăn lưới (khăn đan như lưới để bó tóc) bị giật thành con bướm đen, tóc bị nhuộm thành hoa đỗ quyên đỏ. Mặt trời lặn, hai người nằm vật trên gác, đêm về bạn bè cười trước đèn. Đời người có đánh thì cứ nên đánh, một gậy nào từng xuống tới chín suối (cõi chết)." (Bài gốc là thơ tảo mộ tiết Thanh minh của Cao Trứ: "Đầu núi nam bắc lắm ruộng mả, Thanh minh tảo mộ ai nấy rộn ràng. Tro giấy bay thành bướm trắng, máu lệ nhuộm thành hoa đỗ quyên đỏ. Mặt trời lặn cáo nằm trên mộ, đêm về con cái cười trước đèn. Đời người có rượu nên say, một giọt nào từng xuống tới chín suối.")

 Đổi chữ trong bài tuyệt cú cũ (tuyệt cú: thơ bốn câu)

 Nguyên Vi Chi (Nguyên Chẩn, nhà thơ đời Đường) bị giáng chức đi Giang Lăng, qua Tương Dương, ban đêm gọi danh kỹ đến uống rượu thật say. Lúc sắp chia tay, làm thơ rằng: "Cành hoa soi bên nước lại soi bên đê, cũng chiếu sông trong cũng chiếu bùn. Nhắn gió đông hãy khéo nâng niu, đêm qua từng có phượng hoàng đậu." Đời Tống, Tạ Sư Hậu làm phó quan ở Tương Dương, nghe nói một doanh kỹ (kỹ nữ thuộc quan phủ, hầu rượu trong yến tiệc công) thân với hai tên lại nhỏ; người kỹ nữ này xin ông viết lên quạt, ông bèn dùng thơ Nguyên Chẩn sửa câu cuối thành: "Đêm qua từng có quạ già đậu."

 Trương tướng công người Nam Xương và Triệu tướng công người Lan Khê (tướng công: tiếng gọi tôn kính bậc tể tướng) đều bất hoà với Trương Giang Lăng (tức Trương Cư Chính, thủ phụ đời Vạn Lịch). Hai ông từ chức Hàn lâm bị giáng làm châu đồng (chức quan phó ở cấp châu), sau nhiều lần thăng, đều vào Nội các (cơ quan đầu não giúp vua xử lý chính sự thời Minh, người trong đó được coi như tể tướng) vào năm Tân Mão. Vương Nguyên Ngự (Vương Tích Tước) người Thái Thương lúc ấy đang cầm quyền nước, làm thơ đùa hai ông: "Lầu rồng gác phượng, thành chín lớp, đê cát mới đắp, lạy tướng công. Ta sang ta vinh, các ông chớ thèm, mười năm trước là hai châu đồng." (Đê cát: đời Đường, tể tướng mới nhậm chức thì quan phủ đắp đường bằng cát từ nhà đến cửa thành cho đi.)

 Sách "Tây Đường kỷ văn" chép: "Đêm qua giặc núi Âm Sơn gầm như gió, trong trướng giật mình dậy ông râu đen. Trời sáng chẳng đợi toàn quân xuất trận, liền vung roi vàng quất ngựa sắt." Bài thơ này không rõ ai làm, người vùng biên truyền tụng nhiều. Có người tên Trương Sư Hùng ở Lạc Dương, thích nói lời ngọt để nịnh người, dân Lạc Dương gọi là "ông ông mật". Gặp lúc ông làm quan nơi biên ải, một đêm có tin giặc Hồ xâm phạm biên giới, Sư Hùng hoảng hốt sợ hãi, mặc hai lớp áo da nằm núp trong hang đất. Người đất Tần gọi hang đất là "thổ không". Có người sửa bài thơ trước để chế ông: "Đêm qua giặc núi Âm Sơn gầm như gió, trong trướng giật mình dậy ông ông mật. Trời sáng chẳng đợi toàn quân xuất trận, cứ mặc áo da chui vào hang đất."

 Dùng câu thơ cũ

 Ở Hàng Châu có một phụ nữ, chồng chết chưa hết thất (thất: tục cúng người chết bảy ngày một lần, đủ bảy lần là bốn mươi chín ngày) đã đi lấy chồng, bị kiện lên quan; bà nhờ ông Kim, chức biên tu (quan ở viện Hàn lâm lo việc biên soạn sử sách), làm người trung gian. Lúc sắp xử, ông Kim giả vờ hỏi quan xét án: "Bọn này việc gì vậy?" Quan đáp: "Chồng chết chưa hết thất, đã lấy anh Vương bán bút nhà đối diện." Ông Kim nói: "Trăng dời bóng hoa lên lan can, sắc xuân khiến người ngủ không được." (câu thơ của Vương An Thạch, ý nói xuân tình khó nén). Quan cười, xử theo mức nhẹ nhất.

 Sửa câu thơ cũ mà dùng

 Phương Vu Lỗ, người Huy Châu, làm giàu bằng nghề làm mực, giao du nhiều với quan lại sĩ phu. Có quý nhân ở kinh đô gửi nhung Lan Châu cho Phương; lúc ấy đã là tháng tư mùa hạ, Phương vội may thành áo mặc để khoe với khách. Có người làm thơ chế: "Yêu chết đi được nhung Thát Đát (?) Lan Châu, gửi đến sau xuân, vội vàng may. Rét quay lại thì chờ đến chết trận tuyết mùa hoa đào, ấm thấu thì sinh ghét gió bay tơ liễu. Bỗng ngẩn người nhặt mấy sợi lông mảnh (?), có lúc đắc ý ưỡn ngực cao. Thường ngày cũng một Phương Vu Lỗ như nhau, vừa mặc áo nhung liền khác hẳn." (Hai câu cuối nhại thơ Đỗ Lỗi: "Thường ngày cũng một vầng trăng trước song như nhau, vừa có hoa mai liền khác hẳn.") Có người nói bài thơ này do Uông Nam Minh (Uông Đạo Côn) làm.

 Một nhà giàu ở Thái Thương mời khách, Vương Nguyên Mỹ (Vương Thế Trinh) cũng dự. Món ăn có ba ba thối và quả lê sống. Nguyên Mỹ nói: "Trên đời muôn việc sầu khổ, không gì bằng ba ba chết với lê sống." (đọc theo tiếng Hán, "ba ba chết với lê sống" nghe giống "tử biệt sinh ly" — chết thì vĩnh biệt, sống thì chia lìa). Khách ngồi cười ồ.

 Thơ rút chữ

 Thạch Mạn Khanh (Thạch Diên Niên, đời Tống) thi đỗ, có người kiện trường thi, khảo lại thì đánh trượt mấy người, Mạn Khanh có trong số đó. Lúc đang họp mặt với các bạn đồng niên (những người cùng đỗ một khoa), sứ giả đến thu lại sắc điệp (giấy chứng nhận bổ nhiệm do vua ban). Mọi người đều khóc mà đứng dậy, riêng Mạn Khanh vẫn cười nói đến hết tiệc. Hôm sau, những người bị đánh trượt được nhận chức "tam ban tá chức" (một chức võ quan thấp kém, mang tính tạm mượn). Mạn Khanh làm thơ: "Không tài thôi cứ làm tam ban tá, lĩnh bổng sao bằng lục sự tham. Từ nay khỏi xưng hương cống tiến, hẵng phải phi ngựa đông tây nam." (Mỗi câu đều cố ý cắt chữ cuối của một cụm quen: "tam ban tá chức", "lục sự tham quân" — một chức quan văn nhỏ, "hương cống tiến sĩ" — người được địa phương tiến cử đi thi, "đông tây nam bắc"; câu cuối ý là phải rong ruổi khắp nơi.)

 Thơ yết hậu (kiểu thơ cắt bỏ phần cuối của một câu quen thuộc, người đọc tự đoán ra chữ bị giấu hoặc chú ý vào chữ cuối, ý chính nằm ở đó)

 Có người tên Thời Thiếu Loan mời thầy dạy học mà không giữ lễ với thầy, khiến thầy tranh cãi rồi bỏ đi. Có người dùng những câu quen thuộc (?) làm thơ yết hậu chế: "Chủ nhân Thiếu Loan 'ngày lành giờ tốt' (chữ cuối là 'thời', trùng họ Thời của chủ), tiền thúc tu (lễ vật, tiền công trò nộp cho thầy) thì 'cha nhiều mẹ ít' (chữ cuối là 'ít': tiền công ít ỏi). Thân hình giống 'dạ xoa tiểu quỷ' (chữ cuối là 'quỷ'), lòng dạ như 'kiếm ngắn giáo dài' (chữ cuối là 'giáo': lòng dạ nhọn hiểm (?)). Ba chén rượu tối là 'vàng sinh ở sông Lệ' (câu trong Thiên tự văn, chữ cuối là 'nước': rượu nhạt như nước), hai bát cơm sáng là 'Chu Phát, Thương Thang' (Chu Vũ vương tên Phát, vua Thang nhà Thương; chữ cuối là 'thang', đồng âm với 'canh': chỉ có nước canh loãng). Cuối năm tính sổ là 'Tác Hàm Tịch' (trong sách Bách gia tính có câu 'Tác Hàm Tịch Lại', chữ bị giấu là 'Lại', đồng âm với 'quỵt'), tiếng bốp chát là 'một trận đánh nhau' (chữ cuối là 'đánh')."

 Tương truyền có bài thơ chế giám sinh (học trò Quốc Tử Giám, thời ấy nhiều người nộp tiền mà được vào): "'Binh xa bọc da' (câu sách Mạnh Tử 'binh xa bọc da ba trăm lạng', chữ giấu là 'lạng' — lạng bạc) (?) mua được cái mũ cao lớn hẳn hoi; 'trước song cửa sổ của Chu Tử' (câu 'trước song cửa Chu Tử, cỏ không cắt', chỉ Chu Đôn Di) là bụng đầy cỏ rác (ý: bụng rỗng, dốt nát). Có một sớm 'cao, tằng, tổ, khảo' (các bậc tổ tiên; chữ cuối 'khảo' đồng nghĩa với 'thi'), thì 'rực rỡ thay có văn chương' (câu Luận Ngữ) — văn chương chẳng có mảy may."

 Thư viện Cầu Trung ở Vân Gian được dựng để thờ Phương Chính Học (Phương Hiếu Nhụ, trung thần đầu đời Minh, bị giết). Một hôm thư viện tổ chức quan phong (kỳ khảo sát học trò của quan học), có nho đồng (học trò chưa đỗ kỳ thi vào trường) xin dự thi; Trương quận hầu (tiếng gọi quan tri phủ) sai quan học bác (quan dạy học ở trường phủ) đến thư viện thi, niêm phong hai đề: một đề là "nơi sức người thông tới", một đề là "mũi đối với mùi". Người đương thời nói: "Trường thi là thư viện Cầu Trung, giám trường là Phương Hiếu Nhụ. Chẳng thấy 'nơi sức người', chỉ nghe 'mũi đối với'." (Giấu chữ "thông" và chữ "mùi" — ý nói bài làm chẳng thông, chỉ ngửi thấy mùi thối; lại bảo giám trường là người đã chết, tức là ma.)

 Thơ yết hậu dùng Thiên tự văn (sách vỡ lòng gồm một nghìn chữ không trùng nhau, bốn chữ một câu)

 Sách "Khải nhan lục" chép: Đời Đường, Phong Bão Nhất làm huyện úy (quan coi việc trị an trong huyện) huyện Lịch Dương; có người khách ghé qua, mặt vàng, người thấp, lại đau mắt và nghẹt mũi. Bão Nhất dùng lời Thiên tự văn chế: "Mặt làm 'trời đất đen' (câu đủ là 'trời đất đen vàng', giấu chữ 'vàng'), mũi có 'Nhạn Môn tía' (câu đủ là 'Nhạn Môn tía, ải', chữ 'ải' cũng nghĩa là 'tắc, nghẹt'). Đã không 'bên trái thông tới cung Thừa' (câu đủ là 'bên trái thông tới điện Thừa Minh', giấu chữ 'minh' — sáng, ý nói mắt không sáng), sao còn nhọc 'đừng bàn điều kia' (câu đủ là 'đừng bàn cái ngắn của người', giấu chữ 'ngắn', ý nói người lùn)?"

 Viên Cảnh Văn (Viên Khải) lúc đầu rất nghèo, từng đến dạy học ở một nhà giàu. Cảnh Văn tính phóng túng, phép tắc của thầy chẳng mấy giữ được, chẳng bao lâu thì xin về. Nhà ấy mời ông Trần Văn Đông (Trần Bích). Ông Trần lấy việc trước làm răn, đối với con em rất nghiêm, nhưng không có tài gì khác, chỉ giỏi viết chữ. Một hôm Cảnh Văn đến thăm, Văn Đông vừa đi vắng, bèn viết chữ to lên bàn: "Năm ngoái thầy 'chớ cậy mình' (câu đủ là 'chớ cậy cái dài của mình', giấu chữ 'dài': thầy cao), năm nay thầy 'đừng bàn điều kia' (giấu chữ 'ngắn': thầy lùn). Nếu không có mấy 'mới đặt ra văn' (câu đủ là 'mới đặt ra văn tự', giấu chữ 'chữ'), làm sao dạy được 'như con của anh em' (câu đủ là 'như con của anh em vậy', giấu chữ 'nhi' — trẻ con)?"

 Thơ của Chư Lý Trai

 Ở Phượng Lâm có Hạ Ngũ, tên là Cảnh Thiến, mời thầy Chu Tứ Duy dạy con. Vì không vừa ý, muốn mời thêm thầy khác. Vợ nói: "Sao lại thêm miệng ăn?" Chồng không nghe, lại mời La Thành Ngô. Lúc ấy Chư Lý Trai cũng dạy học ở nhà họ Hạ, đùa rằng: "Hạ Ngũ vốn là chữ 'ngũ', thêm chữ 'khẩu' (miệng) thành chữ 'ngô'. 'Tứ Duy' còn chưa đi, sao lại mời 'La'?" (chữ "La" viết gồm chữ "tứ" ở trên và chữ "duy" ở dưới). Lại nữa, Hạ Ngũ rất lùn, vợ rất cao, mỗi khi đứng cạnh nhau, đầu ông chỉ ngang ngực vợ. Lý Trai làm lời yết hậu đùa: "Quan nhân Hạ Ngũ 'đừng bàn điều kia' (giấu chữ 'ngắn'), nương tử Hạ Ngũ 'chớ cậy mình' (giấu chữ 'dài'). Có khi trước nhà gặp nhau, vừa vặn đụng phải 'quả quý có mận' (câu đủ là 'quả quý có mận, nại', giấu chữ 'nại', đọc gần giống 'nãi' — vú)."

 Lời chế của quan quảng văn (chức quan dạy học ở trường phủ, huyện)

 Cái nghèo của các thầy quảng văn, từ xưa đã có ghi chép. Gần đây phong khí của kẻ sĩ ngày càng bạc bẽo. Có thầy học ở một trường nọ, người ta biếu thịt, lại là thịt lợn chết dịch. Thầy chế: "Tú tài (học trò đã đỗ vào trường) đưa lễ, nói ra đáng thẹn. Thịt nạc một miếng, 'Nghiêu Thuấn còn' (câu Luận Ngữ đủ là 'Nghiêu Thuấn còn lấy làm lo', chữ 'lo' này cũng là chữ 'bệnh' — thịt lợn bệnh)." Lại có người dùng bạc pha đồng làm lễ ra mắt, thầy lại chế: "Thói bạc đưa lễ, chẳng quá năm phân (một phân bằng một phần trăm lạng bạc); mở niêm ra xem, 'Nghiêu Thuấn với người' (câu Mạnh Tử đủ là 'Nghiêu Thuấn với người cũng giống nhau thôi', giấu chữ 'đồng' — giống nhau, đồng âm với 'đồng' là kim loại)." Có người làm câu phá đề (câu mở đầu bài văn thi, nói gọn ý của đề): "Quan đương thời trách học trò, nói ắt xưng Nghiêu Thuấn vậy."

 Thơ cụt chân (thơ bỏ chữ cuối)

 Xưa có bài vịnh người sứt môi: "Nghe nhiều thì ngờ, thấy nhiều thì nguy, ta còn kịp thấy sử ghi, người quân tử đối với điều mình không biết." Bốn câu đều lấy từ Tứ Thư (bốn sách kinh điển của Nho gia), đều giấu chữ "khuyết" (thiếu, sứt), câu cuối lại càng lạ. (Các câu gốc trong Luận Ngữ: "nghe nhiều thì gác lại chỗ ngờ", "thấy nhiều thì gác lại chỗ nguy", "ta còn kịp thấy chỗ sử để trống", "người quân tử đối với điều mình không biết thì để trống" — chữ "gác lại / để trống" chính là chữ "khuyết".) Ở Ngô Giang có một ông già, mặt mũi giống tượng thần thổ địa (thần đất), Thẩm Ninh Am (Thẩm Cảnh), quan bộ Lại, cũng dùng thể này mà vịnh: "Vào bờ cõi thì mở mang, vào bờ cõi thì hoang vu, của báu của chư hầu có ba, điều người Địch muốn là của ta." (Các câu gốc trong Mạnh Tử đều có chữ "đất đai": "vào bờ cõi, đất đai mở mang", "vào bờ cõi, đất đai hoang vu", "của báu của chư hầu có ba: đất đai, nhân dân, chính sự", "điều người Địch muốn là đất đai của ta".) Lại ở vùng Ngô có tú tài họ Cố tên Đạt, không học mà ngông cuồng. Bạn học chế: "Ở nước ắt, ở nhà ắt, kẻ tiểu nhân dưới, chẳng thành chương chẳng." (Giấu chữ "đạt": "ở nước ắt thông đạt, ở nhà ắt thông đạt", "kẻ tiểu nhân thông đạt ở dưới", "chẳng thành chương thì chẳng đạt".) Các bài này đều ngang tài ngang sức với nhau.

 Quán Toan Trai và Giải Đại Thân

 Ở Tiền Đường có mấy sĩ nhân áo mũ chỉnh tề đi chơi suối Hổ Bào, trong lúc uống rượu làm thơ, lấy chữ "tuyền" (suối) làm vần. Trong đó có một người chỉ ngâm "suối, suối, suối" mãi không làm tiếp được. Bỗng một ông già chống gậy đi tới, hỏi duyên cớ, liền đọc ngay: "Suối, suối, suối, tung toé ngọc trai hạt nào cũng tròn. Rìu ngọc bổ ra tuỷ đá cứng, móc vàng móc ra dãi rồng già." Mọi người kinh ngạc hỏi: "Ông chẳng phải Quán Toan Trai (nhà soạn khúc nổi tiếng đời Nguyên) sao?" Đáp: "Phải, phải, phải." Bèn mời cùng uống, say khướt rồi mới đi.

 Một đạo sĩ ở Thọ Xuân đem bức chân dung nhỏ của mình xin Giải học sĩ (Giải Tấn, tự Đại Thân) đề thơ. Giải viết chữ to: "Giặc, giặc, giặc." Đạo sĩ sửng sốt. Ông viết tiếp: "Có bóng không hình bắt chẳng được. Chỉ vì trộm thuốc tiên của Lã tiên (Lã Động Tân, một vị tiên trong Đạo giáo), nay lại thành khách Bồng Lai (cõi tiên)."

 Thơ mười bảy chữ

 Thời Chính Đức, có một kẻ vô lại thích làm thơ mười bảy chữ, đụng gì cũng vịnh. Lúc ấy trời hạn, quan thái thú (quan đứng đầu một phủ) cầu mưa không thành tâm, thần không cảm ứng. Hắn làm thơ chế: "Thái thú ra cầu mưa, muôn dân đều vui mừng. Đêm qua mở cửa sổ xem: thấy trăng!" Thái thú biết, sai người bắt đến, nói: "Ngươi giỏi làm thơ mười bảy chữ à? Thử ngâm bài nữa, hay thì tha cho." Liền lấy biệt hiệu "Tây Pha" của mình ra đề. Hắn đọc ngay: "Người xưa hiệu Đông Pha, người nay hiệu Tây Pha. Nếu đem hai người so: kém xa." Thái thú giận lắm, đánh hắn mười tám roi. Hắn lại ngâm: "Làm thơ mười bảy chữ, bị đánh mười tám roi. Nếu dâng thư vạn chữ: đánh chết!" Thái thú cũng bật cười mà đuổi đi.

 Có thuyết nói: Thái thú xử hắn theo luật phỉ báng, đày đi Vân Dương. Người cậu tiễn hắn, hai người ôm nhau khóc. Khóc xong, hắn nói: "Cháu lại có thơ rồi: Bị đày đi Vân Dương, gặp cậu như gặp mẹ. Hai người cùng rơi lệ: ba hàng." Vì người cậu chột một mắt.

 Bút đùa của Ngô và Địch

 Tiến sĩ Ngô Lan ở Hoắc Sơn tài cao mà coi đời như trò chơi, mang chức chủ sự (quan cấp thấp trong các bộ) mà ở quê. Một người giàu trong làng đem tượng Đại Sĩ (Bồ Tát Quan Âm) đến xin lời tán (bài văn ngắn ca ngợi, đề trên tranh tượng). Ông viết: "Một bà bà tốt, thế gian đâu có. Bên trái một con gà, bên phải một bình rượu. Chỉ sợ ruồi bâu, cắm lên một cành liễu." (cố ý gọi chim anh vũ là gà, bình nước cam lộ là bình rượu, cành dương liễu là cành đuổi ruồi). Lại có người đem tranh Thọ tinh (vị thần chủ về sống lâu) xin đề; tranh có tùng cao, trăng sáng, hạc đen, hươu trắng, rùa thiêng. Ngô đề: "Một cành tùng che nửa vầng trăng, một con chó vàng dính đầy tuyết. Nếu không có ông già cầm gậy đuổi, diều hâu bay đến quắp mất ba ba."

 Địch Vĩnh Linh tình cờ đi qua Tĩnh Giang, người ta đều gọi ông là "tướng công". Lúc ấy có một tên lại cũng ngồi đó, cũng được gọi là tướng công. Địch nghĩ người ta không kính mình hơn. Sau có người đưa quạt xin thơ, tên lại cầm bút đề trước luôn. Đến lượt Vĩnh Linh, ông cố làm ra vẻ không biết làm, đề: "Núi chẳng ra núi, nước chẳng ra nước, trên một tấm ván hai con quỷ. (Cảnh trên quạt: một thuyền hai người, một người thổi sáo, một người chèo.) Một đứa thổi ống thổi lửa, một đứa duỗi cái giò. Doạ cho gà mái bay lên trời. (Trên quạt vẽ chim nhạn.) Thế gian tranh nổi tiếng thấy nghìn vạn bức, chẳng biết bức này từ đâu ra." Hỏi ra mới biết là Hải Tra (hiệu của Địch Vĩnh Linh), mọi người rất xấu hổ.

 Thơ của hai anh em họ Tô

 Đông Pha đêm nghỉ ở Tào Khê, đọc "Truyền đăng lục" (sách chép truyện các thiền sư), hoa đèn (tàn bấc đèn) rơi xuống trang sách, cháy mất một chữ "tăng" (sư), ông liền lấy bút ghi lên khung cửa sổ: "Nhà núi đêm lặng lẽ, dưới đèn đọc Truyền đăng. Chẳng hay hoa đèn rụng, trà tì (hoả táng, theo phép nhà Phật) một ông tăng."

 Tô Tử Do (Tô Triệt, em Tô Đông Pha) thấy một người đàn bà chân trần giặt áo, làm thơ chế Phật Ấn (thiền sư, bạn thân của Đông Pha): "Đũa ngọc cắm sông Ngân, váy đỏ nhúng sóng biếc. Đi thêm ba năm bước, ngâm vào ổ lão tăng."

 Chú rể bảy mươi

 Vương Trĩ Nghi (Vương Sủng) bảy mươi tuổi còn cưới thiếp. Hứa Cao Dương chế: "Bảy mươi làm chú rể, hoa tàn vào phòng cưới. Sum vầy như én mùa thu, khoẻ cũng là uyên ương ốm. Đùa nước chẳng còn sức, ngậm bùn chẳng lên nổi xà nhà. Uổng phiền tấm lòng thần nữ, làm mưa bên đài Cao Đường." (Điển Tống Ngọc: thần nữ núi Vu Sơn hẹn hò với vua Sở ở đài Cao Đường, "sớm làm mây, chiều làm mưa", chỉ chuyện ân ái.)

 Thơ mắng Mạnh Tử

 Lý Thái Bá (Lý Cấu) là người hiền, có văn chương, vốn không ưa Phật, không ưa Mạnh Tử, lại thích uống rượu. Một hôm có quan to đưa biếu mấy đấu rượu, rượu nhà Thái Bá ủ cũng vừa chín. Có một sĩ nhân không có cách nào được uống, bèn làm mấy bài thơ mắng Mạnh Tử. Một bài: "Chuyện sửa kho bị rút thang chưa biết thật hư, Mạnh Kha tin chắc cũng là ngốc. Bố vợ đang còn làm thiên tử, con rể sao để em mình giết được?" (Mạnh Tử kể chuyện vua Thuấn bị cha và em là Tượng bắt lên sửa kho thóc rồi rút thang, đốt kho để giết; mà Thuấn là con rể vua Nghiêu.) Bài khác: "Kẻ ăn mày đâu từng có hai vợ? Nhà hàng xóm sao có lắm gà thế? Lúc ấy còn có thiên tử nhà Chu, cần gì lăng xăng thuyết vua Nguỵ, vua Tề." (Mạnh Tử kể chuyện người nước Tề có một vợ một thiếp mà đi xin ăn ở bãi mả, chuyện người ngày nào cũng trộm một con gà của hàng xóm; Mạnh Tử lại đi khuyên vua Nguỵ, vua Tề làm vương mà không tôn nhà Chu.) Lý xem thơ mừng lắm, giữ ông ta lại mấy ngày, chuyện trò toàn là mắng Mạnh Tử. Chẳng bao lâu rượu hết, ông ta bèn từ biệt đi. Sau nghe lại có người đưa rượu biếu, sĩ nhân lại đến, làm ba thiên "Nhân nghĩa chính luận", đại để chê bai đạo Phật. Lý xem xong, cười nói: "Văn chương của ông rất lạ, nhưng lần trước rượu bị ông uống hết, sau đó buồn tẻ lắm, lần này không dám giữ ông lại."

 Thơ con nhện

 Ca nữ Lạc Dương là Dương Trữ La, thông minh, có tài ý tứ. Dương Ngưng Thức rất thương. Lúc ấy có sư Vân Biện giỏi giảng kinh, Dương bảo sư giảng cho ca nữ nghe. Bỗng có con nhện buông tơ đong đưa trước mặt Vân Biện, Dương cười bảo ca nữ: "Thử chế cho trúng, ta biếu hai tấm lụa." Ca nữ đọc ngay: "Ăn đến bụng căng tròn, nghĩ ngợi đi quanh chùa. Giữa không trung giăng lưới, chỉ chờ giết sinh vật." Vân Biện người mập bụng to, nên nàng chế như vậy. Dương xem thơ cười ngặt nghẽo, kêu to: "Hoà thượng đưa lụa đây!" Vân Biện vừa thẹn vừa cười, đưa năm tấm lụa.

 Thơ của Dương Công Phục

 Dương Công Phục người Trường Hưng, làm Đại lý thiếu khanh (quan phó của Đại lý tự — cơ quan xét lại các vụ án lớn) ở Nam Kinh, sống ở kinh đô rất nghèo, nhà nuôi một con lợn, ngày ngày sai đứa đầy tớ ra bờ hồ Huyền Vũ vớt bèo rong làm thức ăn. Lúc ấy Ngô Tư Am đang cầm ấn Đô sát viện (cơ quan giám sát, đàn hặc quan lại), vì chỗ ấy sát công đường của mình nên cấm. Dương đùa làm bài thơ nhỏ gửi: "Dưới đê Thái Bình, bên hồ Hậu, chẳng phải ruộng tổ nhà ông. Mấy chấm bèo trôi còn chẳng dung được, sao trong bụng chèo được thuyền?" Tục ngữ có câu: Trong bụng tể tướng chèo được thuyền (ý nói bậc đại thần phải có lòng rộng lượng).

 Chế Lâm Hoà Tĩnh

 Ẩn sĩ Lâm Hoà Tĩnh (Lâm Bô, đời Tống) ngạo mạn với Hứa Động. Hứa chế: "Trong chùa bưng cơm chay như chuột đói, giữa rừng ho hắng như khỉ già. Nhà giàu đưa quà thì vươn cổ như ngỗng, khách hay tới cửa thì rụt đầu như ba ba."

 Ông già bốn mươi

 Âu Dương Trọng người Lư Lăng làm tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh) Vân Nam, vì không cấp đủ lương quân mà bị cách chức về. Mỗi lần qua quán dịch (trạm nghỉ dọc đường dành cho quan lại), ông đều đề thơ lên vách, đại để là lời oán hận; lúc ấy ông mới bốn mươi tuổi mà ký là "Nhai Ông viết". Có người giấu tên viết hai bài tuyệt cú sau thơ ông: "Lời oán khắp chốn bay đầy tường, nghe nói tiên sinh bị đuổi về. Bốn mươi xưng ông cũng chẳng sớm, người đời bảy mươi xưa nay hiếm." "Tuý Ông nghìn xưa xưng bậc thầy văn chương, hôm nay Nhai Ông tình cờ cùng họ. Lại muốn ngang danh nên tự nhận già, thế gian sao có ông già bốn mươi?" (Tuý Ông là hiệu của Âu Dương Tu, đại văn hào đời Tống.)

 Gần đây khảo ra: Âu Dương Tu người Lư Lăng bị giáng đi Trừ Châu, lấy hiệu là Tuý Ông, khi ấy cũng chỉ mới bốn mươi tuổi, người làm thơ không biết điều đó. Dẫu vậy, việc quan trung thừa (tiếng gọi tôn quan tuần phủ, ở đây chỉ Âu Dương Trọng) trộm tự sánh mình với bậc thầy văn chương, quả thật đáng chê.

 Tiền Hạc Than

 Trạng nguyên Tiền Hạc Than (Tiền Phúc) đã về quê. Có khách nói kỹ nữ họ Trương ở Giang Đô đẹp làm xao xuyến lòng người, ông vội sửa soạn hành trang đi tìm. Đến nơi thì nàng đã thuộc về một lái buôn muối. Ông liền đến gõ cửa. Lái muối trọng tài danh của ông, ngay hôm ấy mời uống rượu. Ông nhân lúc uống rượu xin được gặp nàng. Lái muối cho kỹ nữ ra, áo quần trắng tinh, sáng như trăng thu; lại bảo nàng đưa khăn lụa trắng xin ông để lại câu thơ mới. Ông liền đề: "Áo lụa nhạt, váy lụa nhạt, mày ngài vẽ nhạt, môi tô nhạt. Tiếc thay cả người đều là nhạt, sao lại lấy kẻ bán muối?"

 Âu Dương Cảnh

 Có nhà sư tên Kim Loan, xin Âu Dương Cảnh viết thư gửi trưởng lão Ngọc Phong để tiến cử mình. Cảnh niêm thư rồi viết: "Kim Loan (loan vàng) xin thư gửi Ngọc Phong (núi ngọc), vàng ngọc gặp nhau giá gấp bội. Rốt cuộc chẳng can gì đến chuyện dây leo, quả bầu tự đi quấn quả bầu." (đầu sư trọc như quả bầu: sư với sư tự lo cho nhau, chẳng dính dáng gì đến mình).

 Ăn nấm

 Nhà thơ Trình Cừ Nam ở Tùng Dương là người khôi hài, cùng ăn cơm chay với sư Giác Ẩn. Đang ăn nấm, Giác Ẩn nhờ Cừ Nam làm thơ vịnh nấm. Ông đọc ngay bốn câu: "Đầu trọc lóc, chân như cái đinh, chỉ hợp với đậu phụ và rau chân vịt. Đức Thích Ca thấy cười ha hả: nấu chết biết bao nhiêu hành cước tăng (nhà sư đi du phương khắp nơi)." Người nghe cười ngặt nghẽo.

 Hai bài thơ của Đường giải nguyên (giải nguyên: người đỗ đầu kỳ thi Hương; ở đây chỉ Đường Dần, tự Bá Hổ)

 Quan huyện Ngô sai lính đến Hổ Khâu thu trà. Lính đòi hỏi quá nhiều, không được như ý, bèn gièm nhà sư. Quan huyện đánh sư ba mươi gậy, lại đóng gông. Sư cầu cứu Đường Bá Hổ, Bá Hổ không nhận lời. Một hôm đi qua chỗ sư, ông đùa đề lên tấm gông: "Quan sai lính lệ đi thu trà, chỉ cần bạc nén, không cho nợ. Huyện bắt về đánh ba mươi gậy, mâm vuông bưng ra quả dưa hấu to." (cái đầu trọc nhô lên giữa tấm gông vuông như quả dưa trên mâm). Quan huyện hỏi ra, biết là bút của Đường giải nguyên, cười mà tha cho sư.

 Bá Hổ từng đi chơi gặp mưa, ghé vào nhà một tên lính lệ. Hắn xin giấy bút nhờ vẽ, Đường bèn vẽ mấy trăm con ốc biển, đề lên trên: "Vật biển nào từng kể đến ngươi, cũng theo mâm cỗ vào cửa quan. Nghìn gọi vạn kêu chẳng chịu ra, đợi đến lúc gõ vào đít hang." (ốc phải gõ đít vỏ mới khều ra được; ý chế lính lệ gọi không ra, phải ăn đòn mới chịu).

 Việc sai đi lấy thiềm tô (nhựa độc tiết ra từ tuyến da con cóc, dùng làm thuốc)

 Thái y viện (cơ quan y tế của triều đình) có việc sai người đi lấy thiềm tô, khi đi nghi trượng, người theo hầu rất oai. Một viên viện phán (quan phó của Thái y viện) muốn khoe với bạn, đi vòng đường ghé qua. Bạn làm thơ chế: "Ngựa trắng tua đỏ ra khỏi cấm thành, trống chiêng vang trời, cờ ngũ sắc vây quanh. Xuyên rừng vượt bụi đầy hào khí, bắt được con cóc, nặn hỏng cả mắt."

 Mơ thấy lươn

 Quan tế tửu (người đứng đầu Quốc Tử Giám) họ Vương ở Nam Kinh từng tư thông với một giám sinh; người ấy bỗng mơ thấy con lươn chui ra từ háng, đem kể với người khác. Người ta nhân đó làm câu: "Người nọ một giấc mơ thật kỳ quặc, lươn vàng chui mông, việc đáng ngờ. Chắc là học sĩ Hàn lâm họ Vương, đêm khuya đến thăm người quen cũ." Xem sách "Nhĩ đàm".

 Thơ của Ứng Lý Bình

 Ứng Lý Bình làm huyện lệnh Đức Hoá, mãn kỳ khảo (hết nhiệm kỳ, được xét công trạng để thăng giáng), bộ Lại cho thi làm bài luận; văn hay mà tướng mạo không ra gì, nên không được xếp hạng trên. Ông bèn đề thơ trước cửa kinh đô: "Làm quan chẳng cần văn chương hay, chỉ cần râu ria với béo cao. Lại có một điều đáng cười nữa, áo quần hồ cứng đơ đơ." Không ghi tên họ. Viên lại trình lên trủng tể (quan thượng thư bộ Lại), ông nói: "Đây ắt là tri huyện Ứng." Bèn thăng làm quan ở ty Khảo công (ty lo việc xét công trạng quan lại).

 Thợ may đội mũ đai

 Có người làm nghề may áo, nhờ đút lót mà được thưởng mũ đai (mũ áo của người có phẩm hàm). Cố Hà Sơn chế: "Gần đây đường làm quan quá hồ đồ, cố đem thợ may làm sĩ phu. Cánh mũ mềm một sớm gió thổi rách, lộ rõ hai cái vòng cán kéo."

 Chu tú tài

 Chu Mặc ở Đông Đô chưa từng làm chủ mời khách bao giờ. Một hôm ông mời khách, bỗng gió mưa nổi lên cùng lúc. Tống Ôn đùa: "Nắng gắt gây hại đã thành tai ương, may có Chu tú tài mở tiệc. Chớ bảo trời cao không cảm ứng, nên mới cho gió mưa cùng kéo đến." Xem sách "Văn tửu thanh thoại".

 Long cung hải tạng (kho tàng nơi cung rồng dưới biển; thường dùng chỉ kho kinh Phật)

 Thời Chính Đức, một viên ngự sử (quan giám sát) đi tuần xét ở Chiết Giang, lấy "Long cung hải tạng" ra đề thi, lại nói: "Ai nhớ xuất xứ thì đứng sang bên đông, không nhớ thì lui sang bên tây." Hai bên đông tây mỗi bên một nửa. Rồi bài của những người đứng bên đông làm không vừa ý, chẳng ai được thưởng. Người bên tây làm thơ chê: "Hành lang đông chớ cười hành lang tây, ta cười hành lang đông uổng công bận rộn. Hải tạng long cung chẳng phần các anh, mọi người cứ theo ta qua sông Tiền Đường."

 Vẽ chân dung

 Cha con Tưởng Tư Hiền ở Cô Tô làm nghề vẽ chân dung. Một hôm hai cha con vẽ cho nhau, đều không giống. Người đương thời chế: "Cha vẽ chân dung con, thật mà chưa giống; con truyền hình cha, giống mà chẳng thật. Ruột thịt nhà mình còn như thế, huống chi kẻ dưng qua đường." (chữ "không giống" cũng dùng để chỉ đứa con không bằng cha, con hư).

 Thơ lộng ngoã (sinh con gái; xưa sinh con gái thì cho chơi viên ngói xe chỉ)

 Trâu Quang Đại ở Vô Tích năm nào cũng sinh con gái, lần nào cũng mời Địch Vĩnh Linh đến uống. Địch làm thơ chế: "Năm ngoái mời bảo là lộng ngoã, năm nay lộng ngoã lại mời. Gửi thơ thưa lại Trâu Quang Đại: lệnh chính (vợ cả) của ông hoá ra là lò ngói."

 Rồng một mắt

 Ở vùng Ngô có một buổi họp nhỏ, đặt lệnh "tiện nghi hành sự" (được tuỳ ý xử trí), đánh quyền (trò đoán số ngón tay trong tiệc rượu) phân cao thấp, người thua sau cùng gọi là "lão nho", bị bắt đi rót rượu. Có người rót rượu đang đau mắt, một con mắt đỏ ối. Mọi người lấy chữ "hồng" (đỏ) làm vần để làm thơ, chỉ có bài của Lưu Nguyên Thanh hay nhất: "Được người khen là rồng một mắt, lạ thay mắt xanh mắt trắng chẳng giống nhau. Thương anh rót rượu khắp cả bàn, cũng tính là một chấm đỏ giữa sân." (Điển Nguyễn Tịch: nhìn người mình quý bằng mắt xanh, nhìn người mình ghét bằng mắt trắng.)

 Chữ xấu

 Lý Úc làm tòng sự (quan phụ tá) ở Kinh Nam. Có một vị quan trong triều gửi thư cho ông, chữ viết rất xấu. Lý gửi thơ đáp: "Thư đẹp nghìn dặm đến Kinh Môn, chữ chương thảo (một lối chữ thảo cổ) ngang dọc tuỳ ý bàn. Rất mang ơn chỗ cố nhân thương nhau, gặp mùa dịch bệnh cho phép đem nuốt." Ý nói chữ ấy dùng làm bùa được (bùa đốt ra tro nuốt để chữa bệnh, chữ ngoằn ngoèo như bùa).

 Thơ của Bách Tử Đình

 Năm Bính Tý niên hiệu Chí Nguyên (đời Nguyên), Tùng Giang hạn hán nặng. Nghe nói phương sĩ Thẩm Lôi Bá đạo thuật cao diệu, quan phủ sai lại mang hương và lễ vật sang Gia Hưng đón. Đến nơi, hắn rất ngạo mạn, bảo có thể gọi mưa đến ngay. Hắn lập đàn ở quán Tiên Hạc, làm phép "nguyệt bột" (một phép thuật của đạo sĩ, mượn uy sao Nguyệt Bột — một hung tinh — để hô mưa), thả thẻ sắt xuống hồ, đầm, giếng, ngày ngày bắt rắn, én đem đốt. Hoàn toàn không ứng nghiệm, xấu hổ bỏ trốn ban đêm. Hoà thượng Bách Tử Đình vốn nổi tiếng khôi hài, có một cặp câu: "Ai gọi con vịt đầu xanh ở đảo Bồng Lai, đến giết rắn xích luyện (rắn khoanh đỏ) ở Tùng Giang." Người nghe cười ngặt nghẽo.

 Tử Đình lại có bài "Thơ đáng ghét": "Thế gian vật gì đáng ghét nhất: bọ chét, chấy rận, muỗi, ruồi, chuột, giặc, sư; phu thuyền, phu xe cùng mẹ kế; củi ướt, than nổ, đèn dầu lẫn nước."

 Câu đối đùa của Đông Pha

 Lúc Đông Pha bị giáng ở Huệ Châu, ở cạnh nhà một ông thầy đồ làng. Ông này đã bảy mươi tuổi, người thiếp sinh con, bày tiệc mời Đông Pha. Đông Pha vui vẻ đến. Rượu ngà say, chủ xin thơ. Đông Pha hỏi người thiếp bao nhiêu tuổi. Đáp: "Ba mươi." Ông bèn đùa tặng một câu đối: "Mẹ hiền vừa đúng tuổi nhi lập, cha ngoan cố đã tới tuổi cổ hi." (nhi lập: ba mươi tuổi, theo lời Khổng Tử "ba mươi tuổi thì đứng vững"; cổ hi: bảy mươi tuổi, theo câu thơ "người sống bảy mươi xưa nay hiếm"; "mẹ hiền" lấy từ Kinh Thi, "cha ngoan cố" vốn dùng chỉ cha vua Thuấn.) Cả tiệc cười ồ.

 Đông Pha ở Huệ Châu, quan thái thú Quảng Châu mỗi tháng biếu sáu vò rượu, người mang rượu từng ngã làm vỡ mất. Đông Pha có thơ: "Chẳng ngờ sáu vị tòng sự Thanh Châu, lại hoá thành một tiên sinh Ô Hữu." (Thanh Châu tòng sự: tiếng lóng chỉ rượu ngon; Ô Hữu tiên sinh: nhân vật bịa trong phú của Tư Mã Tương Như, tên có nghĩa là "làm gì có".)

 Thơ "mà thôi"

 Hồng Thuấn Du làm khảo công lang (quan ở ty Khảo công), theo chiếu vua dâng lời bàn việc, chê quan đài gián (các quan ngự sử và gián quan, có nhiệm vụ can vua và đàn hặc quan lại) không làm tròn chức trách, lời lẽ rất thẳng thắn thiết tha. Trong đó có câu: "Chỗ họ rủ nhau hăng hái tiến tới không đoái hoài gì, chỉ là cung thỉnh thánh giá đến bái yết cung Cảnh Linh mà thôi." Thế là bị quan đài đàn hặc giáng chức, bảo rằng: "Kính viếng tông miếu (nhà thờ tổ tiên của vua) là việc trọng, mà Thuấn Du lại nói 'mà thôi', có ý coi nhẹ tông miếu." Nhân đó bị tước mất ba bậc quan. Thuấn Du tự làm thơ: "Chẳng nhờ được chữ 'chi', chữ 'hồ' làm nên một việc, lại vì chữ 'mà thôi' mất ba bậc quan."

 Tống Nghệ Tổ (Tống Thái Tổ) ngự đến cửa Chu Tước, chỉ tấm biển trên cửa hỏi Triệu Phổ: "Sao không chỉ viết 'cửa Chu Tước', mà lại thêm chữ 'chi'?" Phổ đáp: "Đó là trợ từ (hư từ giúp câu văn) thôi ạ." Nghệ Tổ nói: "Chi, hồ, giả, dã, trợ được việc gì?" Lời của Hồng Thuấn Du gốc ở chuyện này.

 Thơ sau khi yết bảng

 Tôn Sơn đi thi, tên đứng cuối bảng. Bạn bè gửi thư hỏi Sơn đỗ hay trượt. Ông đáp: "Cuối danh sách đỗ là Tôn Sơn, những người khác còn ở ngoài Tôn Sơn." Người đọc cười lớn.

 Vương Thập Bằng đỗ đầu chính bảng, Lý Tam Tích đỗ đầu phó bảng (bảng phụ, xếp sau chính bảng). Có người đùa kẻ đứng cuối chính bảng: "Ngẩng đầu tuy chẳng thấy Vương Thập, duỗi chân còn đạp được Lý Tam."

 Chu Sư Hậu đỗ khoa Trịnh Giải đỗ đầu, chỉ đứng trên được mỗi Trần Truyện. Ông tự làm thơ: "Có mắt chẳng dám nhìn Trịnh Giải, quay đầu còn mừng thấy Trần Truyện."

 Kỹ nữ to lớn, kỹ nữ gầy gò

 Đỗ Mục làm mạc liêu (quan phụ tá trong phủ) ở Tuyên Châu. Lúc ấy có một tửu kỹ (kỹ nữ hầu rượu) béo to, Mục tặng thơ: "Bàn Cổ (?) (vị thần khai thiên lập địa, thân hình khổng lồ) thuở ấy có cháu xa, đến nay còn khoe khoang dòng dõi. Một xe đất trắng đem trát mặt, mười tấm lụa hồng vá quần rách. Trong chùa Ngoã Quan gặp vết chân, trước núi Hoa Nhạc thấy dấu tay (truyền thuyết nói trên núi Hoa có dấu bàn tay khổng lồ của thần Cự Linh). Chớ khóc lóc buồn rầu khó lấy chồng, đợi ta viết thư hỏi thần núi." Cùng thời với Đỗ Mục có Thôi Vân Nương, làm tửu củ (người cầm lệnh rượu trong tiệc) ở Lễ Châu, hình dáng gầy gò, mỗi khi đùa cợt thì bắt phạt khách; lại cậy giọng hát, tự cho mình có tài hát như người đất Dĩnh (điển người hát hay ở kinh đô nước Sở). Lý Tuyên Cổ ngay trong tiệc ngâm một bài, khiến nàng phải ngậm miệng. Thơ rằng: "Việc gì đáng buồn nhất? Vân Nương chỉ tự cho mình là lạ. Nắm tay gầy ném lệnh vội, cái miệng dài cất tiếng hát chậm. Chỉ thấy vai lấn lên tóc mai (?), chỉ lo xương đâm thủng da. Chớ có đứng giữa cửa, trên cửa có Chung Quỳ." (Chung Quỳ: thần bắt quỷ, tranh thường dán trên cửa; ý nói nàng gầy xấu như ma, đứng ở cửa sẽ bị Chung Quỳ bắt.)

 Trương Bát sượng

 Ở Bắc Đô có một kỹ nữ nhan sắc đẹp nhưng cử chỉ sượng sùng, người địa phương gọi là "Trương Bát sượng" (chữ "sinh" vừa nghĩa là sống, chưa chín, vừa nghĩa là sượng, lạ lẫm). Nhân dịp yến tiệc, nàng xin thơ của xử sĩ (người có học mà ở ẩn không làm quan) Nguỵ Dã. Dã tặng: "Nàng là Trương Bát sống ở miền Bắc, ta là Nguỵ Tam chín ở châu Tây. Chớ lạ trước chén chẳng cười nói, nửa sống nửa chín chưa từng quen nhau." Có bản chép câu cuối là "cũng khó hợp (?)".

 Kỹ nữ nghèo

 Chàng Ngô mê một kỹ nữ, nhà nàng rất nghèo. Bạn là Lý Vân Khanh làm thơ tả việc ấy: "Đáng cười thay chốn Lê Viên (chốn ca kỹ), lại thành nơi vắng vẻ. Ngay mặt đường làm chỗ khách ngồi, sát vách là nhà bếp. Cột nhà treo cây đèn, gạch mộc xây lò lửa. Ba bức màn ám khói đen, một cái giường cũ kỹ. Đệm cỏ chất dày cộm, chăn bông lùng nhùng phồng. Sào tre làm giá áo ngắn, khăn tay vải gai thì dài. Bàn song lục (một trò chơi cờ) không đủ quân ngựa, bàn cờ thiếu hai con tướng. Sợ hãi chi vô cùng lắm, chẳng thể vậy đương nổi (?)." (câu cuối cố ý xếp lộn xộn các hư từ khách sáo trong thư từ). Một thời người ta truyền nhau cười. Chàng Ngô xấu hổ, bèn thôi lui tới.

 Thông phán (quan phó ở phủ, chuyên trách một việc như lương thực)

 Có người từ tri huyện được chuyển làm thông phán coi lương. Một vị lang trung (quan đứng đầu một ty trong các bộ) làm thơ mừng: "Tuyệt diệu không gì bằng chuyển làm phán thông, quan châu báo đến cửa khí thế sao hùng. Trong hàng ban mừng được đứng trước quan thôi quan (quan xét án ở phủ), tôn quý cần gì thèm ông đồng tri (quan phó thứ nhất ở phủ)? Huyện thừa, chủ bạ xưng vãn sinh (học trò hậu bối) với mình nay đã hết, giáo quan chờ chầu hầu cứ việc thong dong. Lại có một điều đáng thèm nữa, xuống kho thì thư lại đứng thành hàng đông tây." Về sau vị lang trung cũng bị giáng làm thông phán Tế Nam, còn người làm thông phán trước kia (người được mừng) đang làm quan ở Đức Châu, là thuộc cấp của ông. Khi lang trung đến nhậm chức, quan thuộc đầy nhà, người kia liền viết bài thơ ấy, cầm cuộn trục đến mừng. Đến khi kể ra duyên cớ, ai cũng cười ngặt nghẽo.

 Thơ tên vị thuốc

 Trần Á thích dùng tên vị thuốc để làm thơ; từng làm tri huyện Tường Phù, họ hàng bạn cũ nhiều kẻ nhờ cậy mượn xe bò. Ông bèn làm thơ: "Đất gần kinh đô nên lắm người quen biết (kinh giới — tên vị thuốc, đồng âm với 'đất gần kinh đô'), nhờ mượn thường ngày chẳng lúc nào thôi (toàn yết — bọ cạp nguyên con, đồng âm với 'không lúc nào thôi'). Chỉ xem trước xe, trên cổ trâu (xa tiền tử — hạt mã đề, nghĩa đen là 'hạt trước xe'), mười nhà thì năm nhà trâu trụi da (ngũ gia bì — tên vị thuốc, đồng âm 'năm nhà da')." Á từng nói: "Tên thuốc dùng vào thơ, chẳng gì là không được, nhưng xoay chuyển uốn lượn sao cho chữ nào cũng hợp lý thì tuỳ ở người." Có người hỏi: "Diên hồ sách dùng được không?" Ông ngẫm nghĩ hồi lâu, ngâm: "Trong tay áo bào vải giắt tấm danh thiếp, đến đâu cũng dây dưa đòi bậy người ta." (tách "diên hồ sách" thành "dây dưa" và "đòi bậy"). Câu này có thể tặng cho bọn học trò nghèo đi khắp nơi xin xỏ các quan.

 Trần Á có trăm bài thơ tên thuốc, như: "Gió mưa trước hồ gần (tiền hồ), song cửa nửa mùa hạ mát (bán hạ)"; "Đánh cờ vì rét tháng chạp phải hà hơi vào tay mà đánh (kha tử), áo chê xuân ấm nên co lại mà may (súc sa — tức sa nhân)". Bài "Vịnh tóc bạc": "Nếu như đầu đạo sĩ không bạc (đạo nhân đầu), Lão Quân ngày ấy phải đầu đen (ô đầu)." Bài "Tặng nhà sư phơi mình cầu mưa": "Không mưa mà để quá nửa mùa hạ (bán hạ), ắt sẽ bị phơi thành quả bầu khô (hồ lô ba)." Những câu này được truyền tụng nhiều nhất.

 Bốn bài thơ trong "Tang ký sinh truyện" của Tiêu Phong Nghi cũng hay, nhưng rốt cuộc kém phần lạ và khéo (?).

 Thơ nói lắp (thơ mà các chữ khi đọc theo tiếng Hán đều có cùng phụ âm đầu, đọc lên như người nói lắp)

 Đông Pha làm thơ nói lắp đùa Vương cư sĩ ở Vũ Xương: "Bên bờ sông ở cao, cửa ngõ khoá chặt; tự cày cấy, treo kinh trên sừng trâu (điển Lý Mật vừa chăn trâu vừa đọc sách). Sào tre buộc thuyền, cỏ lác cỏ năn ngăn cách; kèn trống quân đi qua, gà chó giật mình. Cởi áo ngắm cảnh, mỗi người ngồi xoạc chân; múa kiếm hoạ ca, mấy lần nâng chén. Bà vợ cài trâm gai dọn gỏi, khuấy ồn ào; nồi khô lại cạo, nấu canh dưa ngọt." (Các chữ trong nguyên văn khi đọc theo tiếng Hán đều mở đầu bằng âm "k" hoặc "g".)

 Một cử nhân nói lắp, Tạ Tại Hàng (Tạ Triệu Chiết) và Từ Hưng Công (Từ Bột) mỗi người tặng ông bài tuyệt cú để làm khó. Tạ tặng hai bài: "Liễu xanh, lầu rồng cũ, dây leo đường núi mát. Sương về đồng hồ nước sen lạnh, hai hàng lệ rơi chàng Lưu." Và: "Núi Lê đường nối nối, Lan Lăng lầu chồng chồng. Lưu lạc thương lạnh lẽo, xe chàng biếng đến dừng." Hưng Công tặng một bài: "Lưu luyến quan lệnh Lan Lăng, đầm đìa hai hàng lệ nóng. Dây leo núi mát đùa nước thác, liễu đường xanh nối liền lầu." (Các chữ trong nguyên văn hầu hết đều mở đầu bằng âm "l".)

 "Phản Tửu châm" (bài châm nói ngược về rượu; châm: thể văn răn dạy)

 Sách Hán thư chép: Trần Tuân và Trương Tủng thân nhau, nhưng tính nết khác nhau. Tủng sống nghèo, không có khách khứa, còn Tuân thì ngày đêm say sưa hò hét. Trước đó, Hoàng môn lang (chức quan hầu cận trong cung) Dương Hùng làm bài "Tửu châm" để can Hán Thành Đế, giả làm khách rượu vặn hỏi kẻ sĩ giữ phép tắc rằng: "Ví với đồ vật, ngươi như cái bình. Xem chỗ ở của bình, ở ngay mép giếng. Ở chỗ cao nhìn xuống sâu, hễ động là gần nguy. Rượu không dính miệng, chứa đầy nước trong lòng. Không được tự do qua lại, bị dây thừng kéo đi. Một sớm bị vướng mắc (chữ ở đây bị hỏng, theo lời chú đọc như 'huyền', nghĩa là treo, tức như nói vướng víu) (?), bị va vào gạch thành giếng (lời chú: gạch xây thành giếng), thân rơi xuống suối vàng, xương thịt thành bùn. Cách mình tự dùng như thế, chẳng bằng cái si di (lời chú: túi da để đựng rượu). Si di trơn tru, bụng to như bầu. Suốt ngày đựng rượu, người ta lại mượn đi mua rượu. Thường được làm đồ dùng của nước, gửi trên xe theo hầu (lời chú: xe theo hầu của thiên tử thường chở rượu và thức ăn). Ra vào hai cung, lo việc nhà công. Do đó mà nói, rượu có lỗi gì đâu?" Tuân mừng lắm, bảo Tủng: "Ta với anh cũng giống như thế đấy!"

 "Phản Kim nhân minh" (bài minh nói ngược lại bài minh khắc trên tượng người vàng; minh: thể văn khắc lên đồ vật để tự răn. Bài minh gốc ở miếu nhà Chu khắc trên tượng người vàng bị niêm miệng ba lớp, răn người phải cẩn trọng lời nói.)

 Tôn Sở làm "Phản Kim nhân minh": "Trước thềm bên trái thái miếu (nhà thờ tổ tiên của vua) nhà Tấn có tượng người bằng đá, há miệng thật to, trên ngực viết: Ta là người nhiều lời thời xưa. Chớ nói ít; nói ít thì việc ít, đời sau lấy gì mà thuật lại? Chỉ có lập ngôn (để lại lời hay) thì tên tuổi mới lâu dài, sao lại trơ trơ như hòn đất, tự bịt miệng mình!"

 Bắt chước Xuân Thu

 Họ Mạc ở Nguyệt Hà, Tráp Xuyên được gọi là dòng họ danh giá, đời đời nổi tiếng về kinh Xuân Thu (bộ sử biên niên nước Lỗ, tương truyền do Khổng Tử soạn, lời văn rất gọn). Một người họ Mạc đến một tửu lầu uống rượu, thấy trên vách đề: "Mùa xuân, tháng giêng theo lịch nhà vua, công cùng phu nhân hội ở lầu này." Đó là do kẻ khinh bạc dẫn kỹ nữ đến uống mà đề (bắt chước lối văn Xuân Thu). Ông Mạc liền cầm bút đề tiếp bên dưới: "Mùa hạ hạn lớn, mùa thu đói kém, mùa đông mưa tuyết, công mất. Người quân tử nói: 'Không lường đức, không lượng sức, chết vì đói rét là đáng lắm thay!'" Người xem cười lớn.

 Mộ chí của măng

 Phó Dịch bị bệnh mà chưa từng hỏi thầy thuốc. Bỗng một hôm say ngủ, choàng dậy nói: "Ta chết rồi chăng!" Liền tự viết văn mộ chí (bài văn ghi về người chết, chôn theo trong mộ): "Phó Dịch, người núi xanh mây trắng, vì say mà chết, than ôi!" Đào Cốc đùa bắt chước, làm "Mộ chí của măng": "Biên Huyễn Tiết, tự Thuý Trung, là dòng dõi họ Lang Can ở rừng Tấn, chết vì nước sôi. Dựng bia ngày... tháng... năm Kiến Long." (tên họ chơi chữ: "mép, đốt giả", "giòn bên trong", "lang can" chỉ cây trúc; "chết vì nước sôi" là măng bị luộc.)

 "Khúc trung nguyệt lệnh" (Nguyệt lệnh: thiên trong sách Lễ ký chép thời tiết, công việc của từng tháng; "khúc trung": trong xóm ca kỹ)

 Viên chỉ huy (chức võ quan) Trần Đạc giỏi chế giễu, làm bài "Khúc trung nguyệt lệnh". Phần tháng hai có câu: "Tháng này, rệp bò ra, hơi thối trong rãnh bốc lên, ủng của kỹ nữ hoá thành giày." (nhại lối Nguyệt lệnh: "tháng này, sâu bọ ngủ đông đều cựa quậy... chim ưng hoá thành chim cưu".)

 Quẻ Cổn (quẻ bịa ra, "cổn" nghĩa là lăn tròn, ý chỉ kẻ xoay xở trơn tru, ba phải)

 Cuối đời Tống, Phan Thuần ở Hoài Nam đùa làm "quẻ Cổn" (nhại lối văn Kinh Dịch). Lời rằng: "Cổn: hanh (hanh: hanh thông, suôn sẻ), làm được việc nhỏ, cũng làm được việc lớn. Lời thoán (?) (lời giải nghĩa tên và ý của quẻ) rằng: Cổn thì hanh thông; trời đất lăn mà bốn mùa vận hành, mặt trời mặt trăng lăn mà ngày đêm sáng, trên dưới lăn mà muôn việc thành. Ý nghĩa thời của Cổn lớn lắm thay! Lời tượng (lời giải hình tượng của quẻ) rằng: Trên đất có cây, là Cổn; người quân tử theo đó mà dung thân, giữ chặt chức vị. Sơ lục (hào thứ nhất, là hào âm; mỗi quẻ có sáu hào — sáu vạch — đếm từ dưới lên, 'lục' chỉ hào âm, 'cửu' chỉ hào dương): lăn, ra cửa không lỗi. Tượng rằng: Ra cửa liền lăn, còn lỗi gì? Lục nhị (hào thứ hai, hào âm): chuyền trên đầu trục sắt. Tượng rằng: Chuyền trên đầu trục sắt, thiên hạ đều đi được. Lục tam (hào thứ ba): người quân tử suốt ngày lăn lăn, nguy nhưng không lỗi. Tượng rằng: Suốt ngày lăn lăn, tuy nguy mà không lỗi vậy. Cửu tứ (hào thứ tư, hào dương): mô lăng (nói nước đôi, không rõ ràng), tốt. Tượng rằng: Cái tốt của mô lăng là vì biết theo thời. Lục ngũ (hào thứ năm): lăn như thần. Tượng rằng: Lục ngũ lăn như thần, là thạo việc đời. Thượng lục (hào trên cùng): có khi được ban tước cao, thiên hạ chê cười. Tượng rằng: Nhờ lăn mà được tước, cũng chẳng đáng kính." Bài này trúng ngay căn bệnh nan y của đời gần đây, có thể gây cười.

 Phú về Vi xá nhân

 Năm Thiên Thành (niên hiệu đời Hậu Đường), Lư Văn Tiến trấn giữ Đặng Châu, các tân khách mở tiệc tiễn. Xá nhân (chức quan lo việc văn thư) Vi Cát tuổi già, không đủ sức cầm cương; say rồi, ngựa lồng chạy vào rừng dâu, bị cành ngang móc mất khăn mũ, lộ đầu hói mà phóng đi. Đầy tớ chạy đến cứu thì ông đã ngã rồi. Ông vốn mắc bệnh phế phong, mũi nổi mẩn mà đen, nằm bên đường. Các mạc khách (khách phụ tá trong phủ) không ai là không cười. Tả ty lang trung Lý Nhiệm đùa làm bài phú: "Lúc ấy người hầu ngoài sảnh lén nhìn, quan nha cùng xem, la ó giữa luống lúa mạch, nằm ngã bên rừng dâu. Màu chàm lẫn trong lỗ mũi, y như cái chày sắt sống; cái sọ trơ trụi (?), trông hệt cái bình đồng luyện." Người nghe không ai không cười ngặt nghẽo.

 "Phú dưa muối"

 Phạm Văn Chính công (Phạm Trọng Yêm) lúc trẻ làm "Phú dưa muối", câu hay rằng: "Trong vại nhà họ Đào, muối thành màu biếc lục xanh vàng; trong miệng anh học trò nghèo, nhai ra tiếng cung thương giốc chuỷ (các bậc âm trong năm âm của nhạc cổ)." Bởi chính ông từng nếm trải, chịu đựng cảnh nghèo, nên mới biết được cái hay của dưa muối.

 Phú trộm chó

 Đằng Đạt Đạo đọc sách ở nhà chùa núi Tiềm. Nhà sư có con chó, ông bắt nấu ăn. Sư kiện lên huyện, quan huyện bắt ông làm "Phú trộm chó". Bài có cặp câu hay: "Dẹp tiếng sủa đêm nơi cửa Phật, làm món ngon buổi sáng trong trướng đỏ (nơi thầy dạy học; điển Mã Dung giảng bài sau màn đỏ). Nắm cơm dụ tới, mừng vẫy cái đuôi nối lông điêu (thành ngữ 'lấy đuôi chó nối lông điêu'); dây thừng dắt đi, giật mình ngoảnh lại cái đầu như thỏ ngó." Quan huyện khen ngợi.

 "Phú Trương công uống rượu Lý công say" (ý: người này làm, người kia chịu)

 Quách Cảnh Sơ đi đêm, bị một người say vu cho. Quan gọi Cảnh Sơ đến tra hỏi. Cảnh Sơ than: "Đúng như tục ngữ nói 'Trương công uống rượu, Lý công say'!" Quan liền bắt ông làm phú. Quách viết: "Việc có điều không lường được, người nên phòng khi chưa xảy ra. Ông già đất Thanh Hà (quê gốc họ Trương) đang thoả thích vui chén bát, công tử đất Lũng Tây (quê gốc họ Lý) bỗng mắc lỗi say khướt." Quan cười mà tha.

 Phú đùa dùng câu có sẵn

 Ở Tam Cù có một cậu con nhà, gian dâm với con gái người thợ rèn trong làng, bị người thợ bắt được; ông không nỡ giết, lấy kìm sắt cắt khuyết tai trái rồi thả đi. Chư Lý Trai làm phú đùa, có một cặp câu: "Người quân tử sắp có việc làm, bèn cho nằm giường (câu Kinh Thi nói việc sinh con trai); người thợ đẽo mà làm nhỏ đi (câu Mạnh Tử), gọi là xách tai mà dạy (câu Kinh Thi)."

 Ông Mã ở Cối Kê làm điện cán (một chức nhỏ), có người thiếp đẹp, hát hay, thường ra hầu rượu. Ông Mã chết, có quan huyện thừa họ Lương lấy được nàng, cũng cho ra hầu chén. Lúc ấy Trần Vô Tổn rượu ngà say, nối câu đùa: "Xưa ở nhà điện cán, bèn mất con ngựa (chữ 'mã' là ngựa, trùng họ Mã). Nay vào nhà ấp thừa, chớ đến đập cá của ta (chữ 'lương' là đập chắn cá, trùng họ Lương)." (cả hai câu đều lấy từ Kinh Thi). Cả tiệc cười ngặt nghẽo.

 Phú nói ngược

 Trước khi đổi phép thi năm Hi Ninh, có Ngô Trù đỗ khoa hiền lương, làm giáo thụ (quan dạy học ở trường châu) Lư Châu, từng dạy học trò: "Làm văn phải dùng lối câu đảo ngược, như kiểu 'tên nặng nơi Yên Nhiên có khắc bia' (tức đảo câu 'khắc bia ở Yên Nhiên, tên tuổi nặng'), thì thế văn tự nhiên có sức." Sĩ tử Lư Châu bèn làm phú chế ông: "Giáo thụ ở Lư, tên Trù họ Ngô. Đại khái ý tứ thì không có, hoàn toàn đầu đuôi thì không có." (cố ý đảo lời nói thường "không có ý tứ", "không có đầu đuôi").

 Thư tạ ơn khi coi quận ở đất Hoài

 Văn Bản Tâm coi một quận ở đất Hoài, nơi ấy rất tiêu điều; trong thư tạ ơn tể tướng họ Giả (Giả Tự Đạo) có câu: "Nhà dân như chùa nát, mười nhà chín nhà trống không; thái thú như đầu đà (nhà sư tu khổ hạnh), hai bữa cháo một bữa cơm."

 Tụng con chấy trên râu

 Vương Giới Phủ (Vương An Thạch) và Vương Vũ Ngọc (Vương Khuê) cùng hầu chầu vua. Có con chấy từ cổ áo Giới Phủ bò lên, leo thẳng lên râu. Vua nhìn thấy mà cười, Giới Phủ không hề biết. Tan chầu, Vũ Ngọc chỉ cho ông, Giới Phủ sai người theo hầu bắt bỏ đi. Vũ Ngọc nói: "Chưa thể bỏ đi dễ dàng thế, xin phiền một lời khen." Giới Phủ hỏi: "Thế nào?" Vũ Ngọc đáp: "Nhiều lần dạo chơi trên râu tể tướng, từng được vua ngự lãm." Mọi người cười lớn.

 Thư mừng thiếp sinh con

 Người thiếp của Lục Bá Lân sinh con, bạn là Lục Tượng Ông viết thư đùa mừng: "Phạm điều cấm trước rèm (vợ cả cấm đoán), tìm lời hẹn thề dưới bếp (người thiếp vốn là kẻ hầu bếp). Ngọc tuy trồng ở Lam Điền (điển Dương Bá Ung trồng ngọc mà cưới được vợ), ngọc trai sắp trở về Hợp Phố (của quý trở về chốn cũ). Dời bước chân cò lúc nửa đêm (rón rén lén đi), mấy phen hoảng hốt; được đứa con kỳ lân trên trời, lần này reo mừng. Đã có thể nối mạch thi thư lễ nhạc, lại ngửi kỹ được mùi dầu muối tương giấm."

 Thư tạ ơn việc gửi kỹ nữ

 Đào Cốc phụng mệnh đi sứ sang Giang Nam, Hàn Hy Tái sai kỹ nữ trong nhà đến hầu rượu. Đến sáng, Đào viết thư tạ ơn: "Dung nhan đẹp núi Vu vừa đến, ráng đỏ xâm lấn đường chim; dáng yêu kiều bến Lạc tự tới, trăng tròn đầy khe Hồng." Hàn gọi kỹ nữ đến hỏi, nàng nói tối hôm ấy bỗng đến kỳ kinh nguyệt. (ráng đỏ, trăng tròn đều ngầm chỉ kinh nguyệt).

 Thư báo đứng tên cuối bảng

 Địch Vĩnh Linh và Lục Liêm Bá cùng nổi tiếng tài học; sau đó Lục đỗ giải nguyên, còn tên Địch thì đứng cuối cùng. Địch viết thư cho người thân: "Đến cùng rồi, hết rồi, mới thấy tên kẻ hèn này; lộn ngược nó lại, thì lại đứng trên các ông."

 Lời chế của Đông Pha

 Đông Pha thấy Lã Vi Trọng (Lã Đại Phòng) béo tốt, đùa rằng: "Ông thật có thể thái bậc đại thần (chữ 'thể' vừa nghĩa phong thái, vừa nghĩa thân hình), đúng như hào Lục nhị quẻ Khôn (quẻ tượng trưng cho đất trong Kinh Dịch) gọi là 'thẳng, vuông, lớn' vậy." Đến khi Lã được phong tể tướng, Đông Pha soạn lời chế (văn bản vua phong chức), viết: "Quả quyết, tài nghệ mà thông đạt, có phong thái của ba người học trò cửa Khổng (Luận Ngữ khen Tử Lộ quả quyết, Tử Cống thông đạt, Nhiễm Cầu tài nghệ); thẳng, lớn mà vuông, được cái động của hào thứ hai quẻ Khôn."

 Quan thầy thuốc

 Lư Chất thích khôi hài, làm quản ký (thư ký) cho Trang Tông (vua Hậu Đường Trang Tông). Gặp lúc quan thầy thuốc Trần Huyền được bổ làm y học bác sĩ (chức quan dạy nghề y), ty phụ trách xin bản thảo lời phong. Chất thảo ngay: "Đã ôm tài hậu phác (vừa là tên vị thuốc, vừa nghĩa đôn hậu chất phác), nên giữ chức thung dung (nhục thung dung là tên vị thuốc, 'thung dung' cũng nghĩa là ung dung nhàn nhã)." Trang Tông xem, cười mãi.

 Câu đùa Ngô chủ sự

 Ngô Giang làm chủ sự bộ Hình, đi việc công về phục mệnh. Quan Hồng Lư tự (cơ quan coi nghi lễ triều hội) dặn ông: "Giọng phải to, đang đúng lúc chọn người vào Thông chính ty (cơ quan chuyển tấu chương lên vua) (?). Đứng dậy chớ quay lưng về phía vua." Đến buổi sáng hôm ấy, Ngô quả nhiên gắng sức lên giọng thật cao, nhưng chẳng ra âm điệu gì, lại đi ngang xuống phía tây đường ngự. Vua Hiếu Tông phải bật cười. Đồng liêu là lang trung Dương Mậu Nhân làm câu đối: "Kêu to một tiếng, kinh động hai ban văn võ; đi ngang mấy bước, làm cười vị vua vạn thặng (vạn thặng: muôn cỗ xe, chỉ thiên tử)."

 Lời phán xử nhà sư

 Song Tiệm từng làm huyện lệnh, có lần vào chùa. Sư trụ trì đã ngà say, bước tới nói: "Quan trưởng có thể cùng uống ba chén." Tiệm giận, phán rằng: "Nói sao mà dễ dàng, mời hạ quan cùng uống ba chén; lễ trọng có qua có lại, mời thượng nhân (tiếng gọi nhà sư) một mình ăn tám gậy."

 Thượng thư Lý Cao lúc mới coi Lư Giang, có sư đánh nhau, ông xử rằng: "Phạm phép thì chưa từng ngồi kiết già (thế ngồi thiền xếp bằng hai chân) mà ngồi, đánh nhau thì để trần vai trái lẫn vai phải (sư mặc cà sa vốn chỉ để trần một vai). Dẫn đến trước mặt Phật, mà làm kệ (bài thơ ngắn nhà Phật). Mỗi tên cởi áo đánh mười lăm roi, để làm lệ cho cả tam thiên đại thiên thế giới (theo nhà Phật, chỉ vũ trụ vô lượng)."

 Văn tự mua đầy tớ

 Vương Bao mua một đứa đầy tớ tên là Tiện Liễu. Đứa đầy tớ nói: "Muốn sai Tiện Liễu làm gì thì đều phải ghi vào văn tự. Không ghi vào văn tự thì Tiện Liễu không làm." Bao bèn viết văn tự: "Ngày rằm tháng giêng năm Thần Tước thứ ba, người đàn ông huyện Tư Trung là Vương Tử Uyên, mua của người đàn bà họ Dương tên Huệ ở làng An Chí, Thành Đô, tên đầy tớ có râu thuộc hộ của chồng bà lúc trước là Tiện Liễu, bán đứt giá một vạn năm nghìn tiền. Đầy tớ phải làm mọi việc, không được có hai lời. Sáng dậy sớm quét dọn, ăn uống xong rửa ráy; thường ngày đục cối, buộc chổi, đẽo chén, đào giếng, khơi mương, buộc rào, cuốc vườn, sửa bờ đường, lấp chỗ trũng. Khắc gỗ làm néo đập lúa lớn, uốn tre làm cào, gọt sửa ròng rọc. Ra vào không được cưỡi ngựa, đi xe, ngồi xoạc chân la lối, xuống giường lắc đầu (?). Buông câu, cắt cỏ, đan dép, làm giày cỏ. Dính sẻ, giăng chim, kết lưới bắt cá. Bắn nhạn, bắn le, lên núi bắn hươu. Xuống nước bắt rùa, đào ao thả cá. Ngỗng vịt hơn trăm con, xua đuổi diều cú. Cầm roi chăn lợn, trồng gừng nuôi khoai. Nuôi lớn lợn con ngựa con, quét dọn nhà chính, hiên chái, cho ngựa trâu ăn. Trống điểm canh tư thì dậy, nửa đêm thêm cỏ. Trong nhà có khách, xách bình đi mua rượu, múc nước nấu cơm chiều. Chỉ được ăn đậu uống nước, không được ham rượu thèm ngon. Uống rượu chỉ được nhấp môi thấm miệng, không được dốc chén úp đấu. Không được sáng đi tối về, giao du bè bạn. Cắt nhiều cói tranh, bện thêm thừng chão. Trời mưa không có việc gì làm thì phải đan khắp nong nia. Trồng đào, mận, lê, hồng, chá, dâu, ba trượng một cây, tám cây một hàng, cây quả theo từng loại, ngang dọc ngay hàng. Quả chín thu hái, không được mút nếm. Chó sủa thì phải dậy, báo động hàng xóm. Chống cửa cài then, lên lầu gõ mõ canh, cầm khiên kéo giáo, đi quanh rào ba vòng. Chăm chỉ làm gấp, không được rong chơi. Đến khi gân già sức kiệt thì trồng cói dệt chiếu; xong việc muốn nghỉ thì thường phải giã một thạch thóc. Nửa đêm không có việc gì thì giặt áo cho trắng. Nếu có tiền riêng thì chủ dùng để tiếp khách, không được gian lận giấu giếm, việc gì cũng phải thưa trình. Nếu không nghe lời dạy bảo, phải đánh một trăm roi."

 Đề chân dung

 Đường Bá Cương đề lên bức chân dung nhỏ của Chu Trọng Nghị: "Tấm thân bảy thước uy nghi chỉnh tề, cái lưỡi ba tấc phải trái nổi gió. Một đôi mắt nhìn người làm quan, hai cái chân đi khắp các cửa báo tin mừng. Trọng Nghị hỏi: Là ai, là ai? Bá Cương đáp: Là anh, là anh!"

 Nhạc Chính mấy lần được dùng lại rồi lại bị bỏ. Có người từ kinh sư về, truyền lời thiên tử với Chính: "Nhạc Chính cũng được, chỉ là to gan." Chính nhân vẽ chân dung, bèn gom tóm lời ấy đề lên trên: "Nhạc Chính cũng được, chỉ là to gan. Chỉ có vua còn nhớ đến ta, ắt sẽ có cảm động. Nếu như tha cho ngươi, còn dám nữa không?"

 "Hoá tu sớ" (bài sớ quyên góp râu; "hoá duyên" là xin bố thí, "sớ" là bài văn kêu gọi)

 Thẩm Thạch Điền (Thẩm Chu, tự Khải Nam) có bài "Hoá tu sớ", lời tựa rằng: "Nay nhân Triệu Minh Ngọc nhẵn nhụi không râu, Diêu Tồn Đạo vì ông mà xin giúp Chu Tông Đạo, ở chỗ râu xồm của ông chia lấy mười sợi để bù chỗ thiếu, mời Thẩm Khải Nam làm sớ khuyên." Sớ rằng: "Cúi nghĩ: người thiên yêm (người sinh ra đã như hoạn quan, không mọc râu) mà có gai, địa các (theo tướng học, chỉ vùng cằm) lại chẳng mọc lông. Chữ 'râu' với chữ 'cần' cùng âm, nay có thể xin được; có với không theo lẽ nghĩa, xưa nay vẫn thông nhau. Chẳng phải vọng tưởng mà cầu, mà là nhân người mà nêu. Tạ Khang Lạc (Tạ Linh Vận) để lại dấu tích bố thí râu (điển ông cắt râu cúng đắp tượng Phật), Thôi Kham (?) truyền lại phép cấy trồng. Kẻ hèn này chỉ dám xin chia mười sợi, há tiên sinh lại không chịu nhổ một sợi lông (điển Dương Chu: nhổ một sợi lông mà lợi cho thiên hạ cũng không làm)! Lấy chỗ thừa bù chỗ thiếu, Tông Đạo mở rộng lòng nhân đến muôn vật; xin của hàng xóm mà cho người, Tồn Đạo có cái đẹp giúp người nên việc. Khiến râu lơ thơ theo cằm tô điểm cho tôi, tôi sẽ cộp cộp dập đầu xuống đất lạy ông. Cầm gương sinh vui, bỗng thấy phong thái khác hẳn; bên dòng soi bóng, liền thấy tướng mạo vẹn toàn. Chưa dám cho ai nhẹ tay phủi khi dính canh (điển Đinh Vị phủi canh dính trên râu tể tướng Khấu Chuẩn để nịnh), há dám dễ dàng vuốt khi tìm câu thơ? Cảm động thay, mang ơn thay, xin quý lắm, trọng lắm! Kính sớ."

 "Phanh kê tụng" (bài tụng nấu gà; tụng: bài kệ theo lối nhà Phật)

 Đường Lục Như (Đường Dần) đi chơi nhà chùa, thấy con gà mái, xin nấu làm cỗ. Sư nói: "Ông làm được bài tụng thì tôi không tiếc." Ông cầm bút đề: "Trên đầu không mào, chẳng báo sáng bốn mùa; gót chân thiếu cựa, khó trọn tiếng ngũ đức (năm đức người xưa gán cho con gà: văn, võ, dũng, nhân, tín). Không biết làm trống đi trước, chỉ biết làm mái nằm ấp. Mày đẻ trứng, trứng lại nở con, đời đời vô tận; người ăn súc vật, súc vật lại ăn người, oan oan bao giờ mới dứt? Nếu muốn giải trừ nghiệp chướng (chướng ngại do nghiệp — hành vi thiện ác đời trước — gây ra), ắt phải cắt bỏ gốc rễ. Đại chúng trước lấy nước hương Ba la (?), cạo sạch da lông đầu mặt; sau vận dao trí tuệ của Bồ tát, cắt bỏ tim ruột gan mật. Hô! Nước hương cuồn cuộn hoá thành mây mù, nồi nước sôi sùng sục thành cam lộ (nước ngọt cõi trời, ví với giáo pháp nhà Phật). Uống cam lộ ấy, cưỡi mây mù ấy, vào thẳng chỗ sâu trong răng Phật, hoá sinh ở cõi nước kia là cõi Cực Lạc!" Sư cười: "Gà được chết đúng chỗ, không còn ân hận gì nữa!" Bèn nấu để nhắm rượu.

 Thư dâng ốc biển

 Thư Nhã tài hoa không kém ai, nhờ đùa vui mà được lòng Hàn Hy Tái. Một hôm ông được một con ốc biển rất lạ, dùng để mài cho giấy trơn rất hợp, bèn viết thư dâng Hy Tái: "Trong biển có đạo nhân Vô Tâm Ban (đạo nhân lốm đốm, không có ruột), xin đến dưới cửa ông. Nếu giấy viết sần sượng trái ý, có thể sai đạo nhân làm cho nhẵn, tức thì chứng được bậc Bồ tát Phát Quang địa." Hy Tái vui vẻ nhận. Phát Quang địa là một trong thập địa (mười bậc tu chứng của Bồ tát), xuất từ kinh Hoa Nghiêm.

 Cáo thị của Hành nhân ty (cơ quan chuyên lo đi sứ, truyền chiếu chỉ)

 Hành nhân ty vắng vẻ hẻo lánh, quan lại ít khi đến; người ngoài chợ ngày ngày đến múc nước trước công sảnh, trẻ con nghịch ngợm ngồi đùa trên ghế công đường. Có người đùa dán cáo thị: "Báo cho các thư lại biết: từ nay mỗi ngày mồng một và ngày rằm vẫn phải đến ty vái chào. Phàm đàn ông đàn bà đến múc nước, không được như trước tự tiện ngồi lên ghế công đường."

 Câu kết bài sách

 Có hai viên biên tu đến yết kiến Lý Tây Nhai (Lý Đông Dương). Ông nói: "Gần đây có một đề sách (sách: bài văn thi trả lời câu hỏi về chính sự): 'Hai viên Hàn lâm chín năm mãn kỳ khảo, nên đề bạt làm quan gì?'" Hai ông cười đáp: "Phần phá đề của bài sách chưa có, đã có trước một câu kết: 'Chấp sự (tiếng xưng người ra đề trong bài sách), là việc của ngài; chấp sự, là trách nhiệm của ngài; kẻ ngu sinh này có liên can gì?'" Ông cười lớn, đề nghị thăng hai người làm quan ở cung phường (các cơ quan lo việc dạy dỗ, hầu cận thái tử).

 Từ (thể thơ có điệu, câu dài ngắn không đều, để hát)

 Xá nhân Từ Uyên Tử giỏi khôi hài. Ông Đinh làm thiếu chiêm (quan phó ở Chiêm sự phủ — cơ quan lo việc của thái tử) lời qua tiếng lại với vợ, bỏ nhà ra ở am trà, ăn chay tụng kinh, ngày ngày mua hải sản để phóng sinh, lâu không về. Vợ nhờ Từ hoà giải, Từ nhận lời. Thấy người bán "lão bà nha" (răng bà già — tên một loại sò ốc biển (?)), ông mua một giỏ biếu Đinh, làm bài từ: "Trên núi am trà có một đầu đà, mới đây học được gì chăng? Ghẹ, cua cùng ốc đen, biết ông thả bao nhiêu? Có một vật, giống tổ ong, họ Nha tên Lão Bà. Tuy rằng chẳng làm gì được nó, sao lại thả nó đi được?" ("lão bà" cũng có nghĩa là bà vợ). Đinh cười lớn rồi về nhà.

 Có một người lấy vợ, đêm tân hôn thấy vợ không còn trinh. Viên Khả Tiềm tặng bài "Như mộng lệnh" (tên một điệu từ): "Đêm nay bày tiệc thật linh đình, định bụng tìm hoa một lượt. Xuân đi đã lâu rồi, còn hỏi gì đỏ đậm đỏ nhạt. Chẳng thấy, chẳng thấy, trả anh một tấm lụa trắng." (tục xưa xem vết đỏ trên khăn trắng đêm tân hôn để biết trinh tiết).

 Thơ và từ của Diệp Tổ Nghĩa

 Diệp Tổ Nghĩa có tiếng tài hoa, từng nói: "Thế gian có những việc mập mờ không rõ, ta nhân một cặp câu mà vịnh: Say rồi lên tấm bình phong sơn đen, viết lối chữ thảo bài thơ 'Nguyệt thực' của Lư Đồng." (đen chồng lên đen, chẳng thấy gì). Sau ông vì nói nhiều mà mất quan, chỉ có hai ba nhà sư ở Tây Hồ thân thiết với ông, mở tiệc tiễn. Sư nói: "Việc đời chỉ như giấc mộng thôi." Diệp nói: "Như mộng, như mộng, hoà thượng ra cửa tiễn đưa." (nhại câu từ "Như mộng lệnh" vốn có: "Như mộng, như mộng, đẫm lệ ra cửa tiễn đưa" — chữ "hoà lệ" (đẫm lệ) đổi thành "hoà thượng"). Người nghe cười ngặt nghẽo.

 Từ khúc

 Trương Minh Thiện từng làm bài "Thuỷ tiên tử" (tên một điệu khúc) để chê đời: "Vểnh môi trợn mắt, sớm lên tam công (ba chức quan cao nhất triều đình); xắn tay áo nắm quyền, hưởng bổng vạn chung (bổng lộc rất lớn); nói càn nói bậy, lại thành ra được dùng. Đại khái toàn là lừa bịp, nói anh hùng, ai là anh hùng? Gà năm mắt (?) mà xưng phượng hót núi Kỳ (điềm thánh nhân ra đời nhà Chu), rắn hai đầu mà xưng rồng nằm Nam Dương (chỉ Gia Cát Lượng), mèo ba chân mà xưng gấu bay sông Vị (chỉ Khương Tử Nha, điển Văn vương mộng thấy gấu bay rồi gặp ông)."

 Vương Việt, tước Uy Ninh bá, lại càng giỏi từ khúc. Có lần đang hành quân, ông thấy một người đàn bà quê đi tiểu bên đường, bèn làm một khúc "Tái hồng thu": "Liễu xanh khoá kín vườn nhà ai? Thấy một cô nàng xinh xắn, vội vàng chạy đi giải. Vòng qua phía đông bức tường trắng, ngồi xuống đất đôi sen vàng (đôi bàn chân bó nhỏ), một dòng suối trong chảy như sợi chỉ bạc. Xói rách vết rêu xanh, khắp đất ngọc trai tung toé. Chẳng ngờ ngoài tường, trên lưng ngựa, có người trông thấy."

 Quan Hán Khanh đời Nguyên chế người ngón tay cụt bằng khúc "Tuý phù quy": "Mười ngón như măng khô, cả tay áo nâng chén vàng. Gảy nát đàn tranh bạc mà nốt chẳng đúng, gãi ngứa trời sinh vụng về. Dẫu có ngấn lệ tương tư, đành lấy nắm tay mà chấm."

 Thời Hoằng Trị, Vương Kỳ đỗ tiến sĩ, được bổ làm tri huyện Ngô Kiều, mới tám tháng thì mất quan về nhà, lấy việc làm từ khúc để tự vui. Có lần một kỹ nữ bị người ta đánh thương mắt, dưới mi có vết bầm xanh, ông bèn làm khúc "Trầm tuý đông phong": "Chẳng phải lúc bưng nghiên, Lý Thái Bạch vẩy mực lên? Chẳng phải lúc vẽ mày, Trương Sưởng (người đời Hán nổi tiếng vẽ mày cho vợ) vẽ lệch? Chẳng phải bị gỗ đàn hương nhuộm? Chẳng phải vết của trâm ngọc thuý? Chẳng phải con chuồn chuồn bay lên hoa hải đường? Chẳng phải ngã ngựa trong cung vua Minh Hoàng?"

 Vương Tây Lâu (Vương Bàn) suốt đời không để lộ vẻ vui giận. Nhà ông có lần bị sổng mất gà, ông đùa làm khúc "Mãn đình phương": "Đời ta đạm bạc, gà con chẳng thấy, tiểu đồng chớ cuống. Nhà nhà đều có bếp nồi rảnh, mặc ý nấu nướng. Kẻ nấu canh, cho thêm ba cái bánh nướng; kẻ xiên rán, giúp thêm một nắm hồ tiêu. Lại đỡ cho ta phải làm chủ đãi tiệc. Khỏi phải suốt sớm gáy báo sáng, cứ ngủ thẳng đến mặt trời lên cao."

 Một vị quảng văn ở Tây An học rộng, liêm khiết, có khí tiết. Bãi quan về nhà, rất nghèo, ông đùa làm khúc "Thanh giang dẫn": "Nửa đêm canh ba ngủ không được, giận khiến lòng ta nóng nảy. Đánh 'cộc' một tiếng, giật nảy mình hết sức, làm sợi gân sống lưng nghèo đến đứt mất."

 Rượu ở Vân Gian nhạt, có người làm khúc "Hành hương tử": "Hoa Đình phía tây Chiết Giang, giá cả rẻ thay, một tờ tiền giấy (?) mua được ba thăng (thăng: đơn vị đo dung tích). Mở bình ra, trơn, cay, trong, thơm. Mời ông chốc lát uống, chốc lát say, chốc lát tỉnh. Nghe Đào Uyên Minh nói với Lưu Linh (hai người nổi tiếng nghiện rượu): bình này ước chừng ba cân. Ông còn chưa tin, đem cân ra mà cân: có một cân rượu, một cân nước, một cân bình."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video