Thiên 28 — Bộ 28 — Xảo ngôn: chuyện lời lẽ khéo léo

 Phần Lời khéo, thứ hai mươi tám

 Tử Do (tên chữ của người soạn sách, Phùng Mộng Long) nói: Người xưa răn cái lưỡi "như lưỡi gà kèn" (lưỡi gà trong ống sáo, ví miệng lưỡi trơn tru, nói ngọt mà đổi trắng thay đen), há chẳng phải vì nó khéo sao! Nhưng "nói đùa mà khéo trúng ý, có thể gỡ được rối ren", lẽ nào đó lại không phải lời khéo? Nếu chỉ là đùa cợt mà thôi, chẳng có công cũng chẳng mang tội, thì ba tấc lưỡi trong miệng các vị quả có khung cửi của Thiên Tôn (cháu gái trời, tức nàng Chức Nữ dệt gấm trên trời; ý nói lời lẽ dệt khéo như gấm trời)! Gom lại thành phần "Lời khéo", thứ hai mươi tám.

 Tên hoa

 Ôn Đình Quân (thi nhân đời Đường) nói: "Bồ đào là quả anh đào được ban áo tía; hoa hoàng quỳ là hoa dâm bụt mạ vàng." (Ban áo tía: vua ban áo màu tía cho quan được ân sủng. Ý nói quả nho trông như quả anh đào mặc áo tía, hoa hoàng quỳ trông như hoa dâm bụt dát vàng.)

 Hoàng Phan Xước (vai hề trong cung vua Đường Huyền Tông)

 Minh Hoàng (tức vua Đường Huyền Tông) cùng các vương ăn tiệc. Ninh vương nuốt bị sặc, phun cả lên râu vua. Ninh vương sợ hãi, luống cuống không biết làm sao. Vua thấy ông run sợ, muốn làm cho ông yên lòng. Hoàng Phan Xước nói: "Đây không phải nuốt sặc." Vua hỏi: "Thế là gì?" Đáp: "Là phun đế." Vua cả mừng. Chữ "hắt hơi" đọc là "đế". (Tiếng "phun đế" vừa nghĩa là "hắt hơi", vừa nghe như "phun vào nhà vua", ý nói Ninh vương chỉ hắt hơi, không có lỗi.)

 Huyền Tông có lần lên lầu phía bắc vườn ngự ngắm sông Vị, thấy một người say đứng sát mép nước. Vua hỏi người hầu hai bên đó là ai, không ai biết. Hoàng Phan Xước nói: "Đây là một viên điển sử (chức lại nhỏ ở huyện, chưa được xếp vào hàng phẩm quan) đã mãn nhiệm kỳ." Vua hỏi: "Sao biết?" Đáp: "Chỉ cần lăn thêm một vòng nữa là nhập lưu." Vua cười. ("Nhập lưu" vừa nghĩa là được xếp vào hàng quan có phẩm, điều mà điển sử mãn hạn mong được, vừa nghĩa là rơi xuống dòng nước.)

 Huyền Tông có tên mụ là Tam Lang. Khi chạy loạn sang đất Thục, đi qua huyện Tử Đồng, vua dừng ở trạm dịch, hỏi Hoàng Phan Xước: "Tiếng chuông trên xe nghe khá giống tiếng người nói." Đáp: "Giống như nói 'Tam Lang lang đang', 'Tam Lang lang đang'." ("Lang đang" nghĩa là xộc xệch, thảm hại, sa sút.) Về sau vì thế trạm ấy mang tên trạm Lang Đang.

 Ba thứ quả, một vị thuốc

 Lưu Cống Phủ (tức Lưu Ban, văn nhân đời Tống) bày rượu đãi khách. Tô Tử Chiêm (tức Tô Thức, hiệu Đông Pha) có việc, muốn đứng dậy về trước. Lưu lấy tên ba thứ quả và một vị thuốc để trêu: "May còn sớm, cứ thong thả." Tô đáp: "Ngặt có việc này, phải về thôi." (Câu của Lưu đọc lên nghe như "hạnh, táo, mận" và vị thuốc "nhục thung dung"; câu của Tô đọc lên nghe như "quả nại, mía, hồng" và vị thuốc "đương quy".)

 Ném thẻ vào bình

 Thiệu Khang Tiết (tức Thiệu Ung, nhà lý học đời Tống) cùng Lý Quân Tích chơi đầu hồ (trò ném mũi tên vào miệng bình rượu trong tiệc). Mũi tên cuối cùng của Quân Tích cắm trúng quai tai của bình. Quân Tích nói: "Ngẫu nhĩ trúng nhĩ." Khang Tiết nói: "Cơ hồ bại hồ." (Câu thứ nhất vừa nghĩa "tình cờ trúng thôi", vừa nghĩa "tình cờ trúng tai bình"; câu thứ hai vừa nghĩa "suýt nữa thì thua", vừa nghĩa "suýt nữa hỏng cái bình".)

 Chữ "Doãn"

 Tô Đĩnh lúc còn nhỏ, có quan lệnh đất Kinh Triệu bảo vịnh chữ "Doãn", ông bèn nói: "Chữ Sửu tuy có chân, chữ Giáp không đủ thân; thấy chữ Quân mà không có miệng, biết chữ Y mà không có người." (Chữ "Doãn" trông giống chữ "Sửu" thò thêm nét chân, giống chữ "Giáp" mà thiếu nét; chữ "Quân" bỏ phần "miệng" thì thành "Doãn", chữ "Y" bỏ bộ "người" cũng thành "Doãn".)

 Đùa họ tên

 Quách Trung Thứ chế giễu quan Tư nghiệp (chức phó quan đứng đầu Quốc Tử Giám, trường học cao nhất của triều đình) Nhiếp Sùng Nghĩa: "Gần chữ 'quý' thì thành 'điếc', vin chữ 'rồng' cũng chỉ là 'điếc'. Tuy có ba cái tai, mà chẳng thành 'thông'!" (Chữ "Nhiếp" gồm ba chữ "tai"; chữ "tai" ghép với chữ "quý" hay chữ "rồng" đều thành chữ "điếc"; "thông" là chữ "thính tai, sáng suốt" cũng có bộ "tai".) Nhiếp đáp ngay: "Chớ cười ta có ba tai, sao bằng kẻ chứa hai lòng!" (Tên "Trung Thứ" của Quách gồm hai chữ đều có bộ "tâm", tức "lòng"; "hai lòng" còn nghĩa là bụng dạ phản trắc.)

 Họ Vương, họ Cam

 Đời Đường có người tên Cam Hiệp, chơi thân với Vương Tiên Khách, nhân lấy họ của nhau ra chế. Hiệp nói: "Chữ Vương, tính ra anh phải họ Điền, vì mặt anh trơ lì, nên bị rút mất hai bên." (Chữ "Điền" bỏ hai nét dọc hai bên thì còn lại chữ "Vương".) Tiên Khách đáp ngay: "Chữ Cam, tính ra anh phải họ Đan, vì đầu anh không cong, nên phải lật chân lên trên mà đặt." (Chữ "Đan" lật ngược trông gần như chữ "Cam".)

 Vương, Lư

 Từ Chi Tài đời Bắc Tề giỏi đùa, từng chế họ của Vương Hân: "Có chữ 'nói' bên cạnh thì thành 'nói càn' (?), gần chữ 'chó' thì thành 'điên', thêm cổ và chân thì thành 'ngựa', kéo sừng và đuôi thì thành 'dê'." (Chữ "Vương" ghép bộ "chó" thành chữ "cuồng" là điên; thêm nét thành chữ "mã" là ngựa, chữ "dương" là dê.) Lại chế Lư Nguyên Minh: "Họ ông đặt trên chữ 'vong' thì thành 'tàn ác', đặt trên chữ 'gò' thì thành 'rỗng', sinh con trai thì thành 'giặc cướp', ghép với ngựa thì thành 'con lừa'." (Phần đầu của chữ "Lư" ghép với các chữ khác thì thành các chữ "ngược" là tàn ác, "hư" là rỗng, "lỗ" là giặc, và cả chữ "Lư" ghép bộ "ngựa" thành chữ "lư" là con lừa.)

 Mạch, Đậu

 Đời Tùy, Mạch Thiết Trượng làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Nhữ Nam. Nhân dịp các quan tập trung vào chầu, quan Khảo công lang (quan xét công trạng của quan lại) là Đậu Uy chế ông: "Mạch là họ gì vậy?" Thiết Trượng đáp: "Mạch (lúa mì) với đậu nào có khác gì nhau, sao bỗng lại lấy làm lạ?" Uy đỏ mặt, không đáp được.

 Đối họ Thẩm, họ Trần

 Tiên sinh Thẩm Quân Khê người Quy An, lúc nhỏ cực kỳ thông minh nhanh nhạy, tuổi hai mươi đã được bổ làm bác sĩ đệ tử (học trò trường quan, tức tú tài), cùng em lên thành. Bấy giờ gió mưa nổi dữ, gặp anh em quan phương bá (quan đứng đầu việc cai trị một tỉnh) họ Trần ở quán trọ. Phương bá đùa: "Mưa to trầm trầm, hai Thẩm thụt đầu không ra." Ông buột miệng đáp ngay: "Gió cuồng trận trận, hai Trần vẫy đuôi chẳng mở." (Chữ "trầm" là sầm sập, đọc giống họ "Thẩm"; chữ "trận" là từng cơn, đọc giống họ "Trần".) Người ta khen là khéo tuyệt.

 Tên "Nghệ"

 Trương Nghệ vào Thái học (trường học lớn của triều đình) làm trai trưởng (người đứng đầu một phòng học), người nhỏ thó, động một chút là lấy lễ phép khắt khe ràng buộc học trò. Lâm Thúc Cung làm bài phú chế giễu: "Thân hình ngắn nhỏ, thiếu sáu thước chiều cao của Tào Giao; trong bụng rỗng tuếch, thiếu một chấm mực của Lưu Nghĩa." (Tào Giao là người cao lớn được nhắc trong sách Mạnh Tử; chữ "Nghĩa" thiếu một chấm thì thành chữ "Nghệ".) Lại có thơ rằng: "Chia chữ Hào ra làm hai đoạn, gió thổi chữ Thập nghiêng ngả, trên chữ Văn chẳng có phần nào, trước mặt người gượng ló ra chút." (Chữ "Hào" là hai chữ "Nghệ" chồng lên nhau; chữ "Thập" nghiêng đi thì thành chữ "Nghệ"; chữ "Văn" bỏ phần đầu thì còn chữ "Nghệ". Ý chê họ Trương chẳng có chút văn chương, chỉ gượng ra mặt.)

 Tên An Thạch

 Lưu Bân với Vương An Thạch là bạn cũ thân thiết nhất, từng tách chữ trong tên An Thạch ra để đùa: "Mất chữ 'nữ' thì thành 'phóng đãng', không có mái nhà thì thật là 'ghen ghét'. Dưới thì kết giao làm rối cả chân như (?), trên thì làm lầm lỡ nhà vua." (Chữ "An" gồm bộ "mái nhà" và chữ "nữ"; bỏ chữ "nữ" rồi ghép với chữ "Thạch" thành chữ "đãng"; bỏ mái nhà, ghép "nữ" với "Thạch" thành chữ "đố" là ghen ghét. "Đương trữ" là chỗ vua đứng giữa triều, chỉ nhà vua.) Vương rất thẹn. Bộ "mái nhà" đọc là "miên".

 Vương Phần, Lưu Ban, Vương Địch

 Vương Ngạn Hòa (tên là Phần) cùng Lưu Cống Phủ (tên là Ban) cùng đi chầu. Vương đùa Lưu: "Ở nội triều ngày ngày phải gọi tên anh." Vì viên lại coi việc xếp hàng các quan trong buổi chầu thường hô "ban, ban", gọi là "hô ban" (gọi các quan vào hàng). Chữ "Ban" trong tên Lưu đọc là "ban", nên Vương đùa như thế. Lưu đáp ngay: "Tết Hàn thực năm nào cũng phải lên mộ ông." Chữ "Phần" là tên Vương và chữ "phần" là mộ, âm gần nhau. (Tết Hàn thực là dịp đi tảo mộ.) Lưu lại từng đùa Vương Địch: "Ông sao lại bị đem bán?" Vương đáp: "Bán ông thì đáng mấy đồng!" (Chữ "Địch" trong tên Vương đọc gần với chữ "địch" là mua thóc, nên Lưu hỏi ngược là bị bán (?).)

 Năm đầu niên hiệu Trị Bình, lăng tẩm cũ của Bộc An Ý vương đều được trang trí bằng bùn đỏ. Lưu Cống Phủ bảo Vương Phần: "Vừa nghe tin 'vương phần' (mộ vua, cũng là tên ông) được ban áo đỏ, chẳng phải ông sắp có mệnh được ban ấn bạc đấy ư?" (Ban áo đỏ là ân điển thăng phẩm cho quan, thường đi kèm ấn bạc; ở đây ý nói mộ được tô đỏ.)

 Trần Á, Thái Tương

 Quan Thiếu khanh Trần Á, người Duy Dương (tức Dương Châu), giỏi thơ, lại rất hài hước. Có lần gặp Thái Quân Mô (tức Thái Tương) ở chùa. Quân Mô đề thơ lên bình phong: "Trần Á có tim rốt cuộc là ác." Á liền đòi bút đối lại: "Thái Tương không miệng liền thành suy." (Chữ "Á" thêm bộ "tâm" là tim thì thành chữ "ác"; chữ "Tương" bỏ phần "miệng" thì thành chữ "suy".)

 Thượng Quan Bật

 Trần Á làm tri châu (quan đứng đầu một châu) Nhuận Châu, trong phủ có Thượng Quan Bật làm phụ tá, được Á thân tín. Khi hết nhiệm kỳ sắp ra đi, Bật nói với Á: "Ngài tài đức không chút vết, nên bớt đùa cợt đi." Á đáp: "Ông là 'thượng quan bật' (quan trên uốn nắn) đấy, nhưng làm gì được cái miệng của 'hạ quan' (kẻ dưới, tiếng tự xưng khiêm tốn) này?" Bật cười mà đi.

 Giả Hoàng Trung, Lư Đa Tốn

 Giả Hoàng Trung và Lư Đa Tốn đều ở chính phủ (hàng quan đầu triều). Một hôm, kinh thành có nạn châu chấu, Lư cười nói: "Tôi nghe bảo thứ này là châu chấu giả." Giả đáp ngay: "Cũng nghe bảo nó không hại lúa, chỉ là lau sậy bị hại nhiều." ("Châu chấu giả" đọc gần như tên Giả Hoàng Trung; "lau sậy hại nhiều" đọc gần như tên Lư Đa Tốn.)

 Tô Tử Chiêm, Khương Chế Chi

 Tô Tử Chiêm cùng uống rượu với Khương Chế Chi. Khương ra tửu lệnh (luật chơi trong tiệc rượu, ai không làm được phải uống phạt): "Mỗi người trong tiệc phải nói ra một vật, là tên một vị thuốc." Rồi chỉ vào Tử Chiêm mà nói: "Tô tử." (Vừa là vị thuốc hạt tía tô, vừa có nghĩa "ông Tô".) Tử Chiêm đáp ngay: "Ông cũng là tên thuốc. Nếu không phải bán hạ thì ắt là hậu phác." Mọi người hỏi lý do. Tử Chiêm nói: "Nếu không phải bán hạ, không phải hậu phác, sao lại gọi là 'khương chế chi'?" (Hai vị thuốc bán hạ và hậu phác thường phải tẩm gừng mà bào chế; "khương chế chi" nghĩa là "dùng gừng mà chế nó", trùng tên họ Khương.)

 Chương Đắc Tượng

 Chương Tuân công (tên là Đắc Tượng) với quan Tư chính (Tư chính điện học sĩ) Thạch Trung Lập vốn thân nhau. Thạch thích đùa, từng đùa Chương: "Ngày xưa danh họa có trâu của Đới Tung, ngựa của Hàn Cán, nay lại có voi của Chương!" (Tên "Đắc Tượng" nghĩa là "được voi", nên ghép như tên một bức tranh "con voi của Chương".)

 Hoa Tung

 Quan chỉ huy vệ quân kinh thành là Hoa Tung vì ngủ đêm với kỹ nữ mà bị đeo gông bêu ra trước mọi người. Bấy giờ quan Trung thư Hạ Trọng Chiêu nổi tiếng vẽ trúc, tình cờ ghé nhà Mã Sư Hoàn; vì nhà gần giáo phường (nơi ca kỹ ở), muốn thay áo thường, kéo Sư Hoàn cùng đi chơi. Sư Hoàn đùa: "Ông không thấy chuyện Hoa Tung sao, lại còn đến vẽ trúc!" (Tên "Hoa Tung" đọc gần với "vẽ thông"; ý nói đã thấy người "vẽ thông" bị tội mà còn đi "vẽ trúc", tức đi chơi gái.)

 Hắc Xỉ Thường Chi

 Trương Văn Thành giỏi làm thơ phú khôi hài. Bấy giờ đại tướng quân Hắc Xỉ Thường Chi sắp ra trận, có người khuyên Văn Thành: "Ông chức thấp, sao không theo đi đánh giặc?" Văn Thành đáp: "Thà cứ đem môi đỏ mà uống rượu, ai lại theo anh răng đen đi nếm mỡ?" (Tên tướng "Hắc Xỉ Thường Chi" đọc giống "răng đen nếm mỡ".)

 Hứa Kính Tông

 Quan Thị lang bộ Lại (phó quan bộ coi việc tuyển bổ quan lại) Dương Tư Huyền cậy là ngoại thích (họ hàng bên ngoại của vua) mà kiêu căng với những người đến dự tuyển, bị người dự tuyển là Hạ Hầu Bưu kiện, lại bị Ngự sử trung thừa (quan phó đứng đầu Ngự sử đài, cơ quan can gián, hặc tội quan lại) Lang Dư Khánh dâng sớ xin bãi chức. Bấy giờ quan Trung thư Hứa Kính Tông nói: "Họ Dương ắt thua thôi!" Người ta hỏi vì sao. Hứa đáp: "Một con bưu (hổ con), một con lang (sói), cùng vồ một con dương (dê), sao lại không thua!"

 Lý Tố, Đỗ Kiêm

 Khi Lý Tố thay Đỗ Kiêm (làm quan ở Hà Nam), Hàn Dũ (sau làm quan bộ Lại) từ chức lệnh Hà Nam được bổ làm Chức phương viên ngoại lang mà về triều. Có người hỏi: "Chính sự của người trước người sau thế nào?" Ông đáp: "Đem lụa kiêm mà so với lụa tố." (Kiêm là lụa thô dày, tố là lụa trắng mịn; thơ cổ có câu "đem lụa kiêm so lụa tố", ý nói thứ này kém thứ kia; tên hai người trùng với tên hai loại lụa.)

 Vũ, Tình

 Bùi Tử Vũ làm lệnh huyện (quan đứng đầu một huyện) Hạ Bì, Trương Tình làm huyện thừa (phó quan của huyện). Hai người đều giọng to và giỏi ăn nói. Một lần bàn việc với nhau rất lâu, một viên lại xì xào: "Hai quan huyện bất hòa lắm." Có người hỏi vì sao. Đáp: "Quan trưởng nói mưa, quan phó nói tạnh, suốt ngày như thế, sao mà hòa được!" (Tên "Vũ" đọc giống chữ "mưa", tên "Tình" là "tạnh".)

 Tạ Cấp, Tư Mã Cấp

 Cuối niên hiệu Thiệu Hưng, Tạ Cảnh Tư làm quan coi đất Quát Thương, Tư Mã Quý Tư làm phó, cả hai đều tên là Cấp. Lưu Quý Cao gửi thư cho Cảnh Tư: "Ông làm quan coi châu, Tư Mã thứ chín làm phó, chắc việc gì cũng 'như luật lệnh'." (Công văn và bùa chú xưa thường kết bằng câu "cấp cấp như luật lệnh" nghĩa là "gấp gấp làm theo đúng luật lệnh"; hai người đều tên Cấp, ghép lại thành "cấp cấp".) Người nghe cười ngã nghiêng.

 Lục Viễn

 Lục Sở Sinh (tên là Viễn) là chú họ của tiến sĩ Lục Đại Thành. Đại Thành đỗ thi hương ở Nam Kỳ (vùng kinh đô phía nam, tức Nam Kinh), khá có tiếng tăm. Viễn mỗi khi gặp người thường gọi "Đại Thành là cháu tôi", người ta nhiều kẻ chán ghét. Bấy giờ Yểm Châu (tức Vương Thế Trinh) ngồi đó, đùa: "Chỉ sợ không chịu nổi nếu nó đáp lại một câu 'ông chú Viễn' đó thôi." (Chữ "Viễn" nghĩa là xa; "chú Viễn" cũng nghĩa là "ông chú họ xa", tức chẳng thân gì.) Mọi người ôm bụng cười.

 Thích Hồ, Trần Giám

 Học sĩ Thích Lan có bộ râu đẹp, trong viện gọi ông là "Thích Hồ" (Thích râu). Ông cùng quan Tư thành (quan đứng đầu Quốc Tử Giám) Trần Giám dự tiệc, chơi ném thẻ vào bình gỗ sơn. Trần nhìn Thích nói: "Thích Hồ ném bình sơn, là 'hồ' thật hay 'hồ' giả?" (Chữ "hồ" là cái bình, đọc giống chữ "hồ" là râu, ý hỏi râu thật hay râu giả.) Thích đáp ngay: "Trần Giám xem gương của bề tôi, là gương lành hay gương dữ?" ("Trần Giám" đọc gần với "thần giám" là gương soi của bề tôi.)

 Mã Thừa Học, Tiền Đồng Ái

 Người đất Ngô là Mã Thừa Học tính thích cưỡi ngựa, ưa phi nước đại. Bạn học Tiền Đồng Ái đùa: "Mã Thừa Học, học cưỡi ngựa, hấp tấp mà đến." Mã đáp: "Tiền Đồng Ái, yêu đồng tiền, chăm chăm vì lợi."

 Tự Chung, Cường Trân

 Quan Đô hiến (Đô ngự sử, quan đứng đầu Đô sát viện) Tự Chung cùng quan Thông chính (quan coi Thông chính ty, nơi nhận tấu sớ) Cường Trân ngồi chung tiệc. Cường cầm bình mời rượu nói: "Muốn ông uống bốn chén." Tự đáp ngay: "Ông chớ có ép rót." ("Bốn chén" đọc giống tên "Tự Chung"; "ép rót" đọc giống tên "Cường Trân".)

 Lâm Vũ, Vương Quỹ

 Lâm Vũ và Vương Quỹ cùng làm quan Trực giảng (quan giảng sách ở Quốc Tử Giám). Lâm hỏi Vương: "Sao lâu thế mới gặp nhau?" Vương đáp: "Vì gặp trận mưa dầm này." ("Mưa dầm" đọc là "lâm vũ", trùng tên Lâm Vũ.) Vũ nói: "Từ nay lại càng thưa vắng hơn." Vương hỏi vì sao. Vũ nói: "Vì gặp phải bóng ngày ngắn này." ("Bóng ngày" là chữ "quỹ", trùng tên Vương Quỹ.) Ý là chê Vương lùn.

 Tài Khoan, Diệp Kỳ, Sử Quán

 Quận thủ Tài Khoan giỏi đùa. Có lần cùng Thượng thư (quan đứng đầu một bộ) Diệp Kỳ và tri châu Sử Quán uống rượu, mỗi người lấy tên mình ra làm trò. Tài nói: "May xong quần áo mà mặc không vừa — cắt rộng." ("Cắt rộng" đọc là "tài khoan".) Diệp nói: "Chiêng kêu trống vang mà quân không động — phất cờ." ("Phất cờ" đọc gần "Diệp Kỳ".) Sử lặng thinh không đáp được. Tài lấy chén lớn phạt Sử; uống xong, Tài nói: "Liều chết ăn cá nóc — đổ phân." (Xưa tin rằng ai ngộ độc cá nóc thì đổ nước phân cho nôn ra; "đổ phân" đọc gần "Sử Quán".)

 Nhiếp Báo, Trịnh Lạc Thư

 Nhiếp Báo người Vĩnh Phong và Trịnh Lạc Thư người Tam Sơn làm tri huyện Hoa Đình và Thượng Hải, cùng một lúc nổi tiếng tài giỏi, nhưng bàn luận chẳng ai chịu kém ai. Một hôm cùng ngồi bên cổng Sát viện (dinh quan ngự sử đi tuần), có người báo tin kỳ thi mùa thu ở Thượng Hải rất ít người đỗ. Ông Nhiếp cười nói: "Tú tài Thượng Hải thi trượt, chỉ vì rơi sách." ("Rơi sách" đọc là "lạc thư", trùng tên Trịnh Lạc Thư.) Ông Trịnh đáp ngay: "Trăm họ Hoa Đình gặp tai ương, đều bởi nghiệp báo." ("Nghiệp báo" theo nhà Phật là quả báo của việc làm ác, đọc gần "Nhiếp Báo".) Ai cũng cho là câu đối hay.

 Trương Canh Sinh, Phương Thiên Lý

 Một hôm Phương Thiên Lý gặp Trương Canh Sinh. Phương ra một tửu lệnh để đùa: "Người xưa là Lưu Canh Sinh (học giả đời Hán), người nay là Trương Canh Sinh. Tay cầm một quyển Kinh Kim Cương, hỏi anh là thai sinh, noãn sinh, thấp sinh hay hóa sinh?" (Theo nhà Phật, muôn loài sinh ra theo bốn cách: sinh từ bào thai, nở từ trứng, sinh từ chỗ ẩm ướt, và tự biến hóa mà ra; ý hỏi xỏ Trương thuộc loài gì.) Trương đáp: "Người xưa là ngựa nghìn dặm, người nay là Phương Thiên Lý. Tay cầm một quyển Hình pháp chí (sách chép luật hình), hỏi anh là ba nghìn dặm, hai nghìn dặm hay một nghìn dặm?" (Luật xưa xử tội lưu đày theo các mức ba nghìn, hai nghìn, một nghìn dặm; ý hỏi Phương bị đày mức nào.)

 Thạch viên ngoại

 Viên ngoại lang (chức quan dưới lang trung trong các bộ) Thạch Trung Lập có lần cùng các đồng liêu đi xem sư tử nuôi trong vườn Nam của vua. Người coi vườn nói: "Nhà nước mỗi ngày tốn mười cân thịt để nuôi nó." Đồng liêu nói: "Bọn ta lại chẳng bằng con này." Thạch nói: "Bọn ta đều là viên ngoại lang, đâu dám sánh với sư tử trong vườn?" ("Viên ngoại" đọc như "ngoài vườn"; ý nói mình là kẻ ở ngoài vườn, sao bì được con ở trong vườn.)

 Chức phương, Hàn lâm

 Lục Thức Tề ở Thủy bộ (ty coi việc sông nước thuộc bộ Công) lâu nhất, rồi lại trở về Chức phương (ty coi bản đồ, đồn trấn thuộc bộ Binh). Lý Tây Nhai (tức Lý Đông Dương) đùa: "Tiên sinh hẳn là biết thời cơ lắm, sao lại vào Chức phương vậy (?)" Lục đáp: "Ngài Thái sử (chỉ quan Hàn lâm, tức Lý Đông Dương) chẳng phải kẻ bám chỗ nóng, sao cứ giữ mãi chốn rừng lạnh ấy?" ("Hàn lâm" đọc giống "rừng lạnh"; "bám chỗ nóng" là xu phụ quyền thế.)

 Cấp sự, Thượng thư

 Hạ Trung Tĩnh công (tức Hạ Nguyên Cát) cùng quan Cấp gián (tức Cấp sự trung, quan can gián và xét lại tấu chương) Chu Đại Hữu cùng lo việc trị thủy. Một hôm cùng ngủ ở chùa Thiên Ninh, sáng sớm Chu đi nhà xí, Hạ đùa: "Khoác áo kéo dép mà đi, việc gấp việc gấp!" ("Việc gấp" đọc là "cấp sự", trùng chức của Chu.) Chu đáp ngay: "Bỏ giáp kéo binh khí mà chạy, thường thua thường thua!" ("Bỏ giáp kéo binh" là câu trong sách Mạnh Tử, tả quân thua chạy; "thường thua" đọc gần "thượng thư", chức của Hạ.)

 Tiên sinh, Đề cử

 Quan Đề cử (chức quan chuyên coi một việc) họ Hoa ở Chiết Giang có giao du với học quan (quan coi trường học) huyện Ngân; sau ông thăng làm Thiêm sự đề cử, đến huyện Ngân, vì tình cũ nên đùa, ra vế đối: "Trứng gà với trứng vịt cùng một ổ, trứng gà sinh trước hay trứng vịt sinh trước?" ("Sinh trước" là "tiên sinh", cũng là tiếng gọi thầy học, ý trêu học quan.) Học quan là người Phúc Kiến, họ Nhan, đáp ngay: "Ngựa con với lừa con cùng chạy, móng ngựa nhấc lên hay móng lừa nhấc lên?" ("Móng nhấc" đọc giống "đề cử".)

 Câu đùa của Lục và Trần

 Lục Văn Lượng làm Tham chính (quan phó coi việc cai trị) ở Chiết Giang, uống rượu với Trần Khải Đông (tên là Chấn), thấy ông ít tóc, đùa: "Trần giáo thụ (thầy dạy học ở phủ) mấy cọng tóc, hết cách mà làm." ("Hết cách" đọc gần "không có búi tóc".) Khải Đông đáp: "Lục đại nhân đầy mặt râu ria, cần gì như thế." ("Cần gì" đọc gần "râu ria".) Lục hết sức khen ngợi, cười nói: "Hai con vượn cưa gỗ trong núi, con khỉ này cũng biết đối cưa." ("Đối cưa" đọc giống "đối câu"; ngầm gọi Trần là khỉ.) Khải Đông nói: "Có điều mạo phạm, mong ngài chớ trách." Rồi đáp: "Một con ngựa sa thân vào bùn, con súc sinh này làm sao ra móng?" ("Ra móng" đọc giống "ra đề", ngầm gọi Lục là súc sinh.) Hai người vỗ tay cười suốt cả ngày.

 Lời kinh Phật

 Đời Tùy, Lư Tư Đạo đi sứ sang nước Trần. Vua Trần dùng lời trong kinh Quán Thế Âm để trêu Tư Đạo: "Là thương nhân nào mang theo của báu nặng thế?" Tư Đạo liền lấy lời trong kinh Quán Thế Âm đáp lại: "Bỗng gặp gió dữ, trôi dạt vào nước quỷ La sát." (La sát là loài quỷ ăn thịt người; ý ví nước Trần là nước quỷ.) Vua Trần rất thẹn.

 Tiết Đạo Hành làm sứ sang Nam triều. Bấy giờ ở Nam triều có một nhà sư rất nhanh miệng. Đạo Hành đến chùa lễ bái, vừa tới cửa điện Phật, nhà sư lớn tiếng đọc kinh Pháp Hoa: "Quỷ Cưu bàn trà nay ở ngoài cửa." Đạo Hành liền đáp lại bằng kinh Pháp Hoa: "Quỷ Tỳ xá xà lại ở trong ấy." (Cưu bàn trà và Tỳ xá xà đều là loài quỷ dữ hút tinh khí, ăn thịt người trong kinh Phật.) Các nhà sư thẹn mà phục.

 Lời trong Tứ Thư

 Ngu Tập khi chưa gặp thời, làm môn khách (khách ăn ở trong nhà) cho Hứa Hành. Ngu có chuyện riêng, quá trưa thường bỏ nơi dạy học đi ra ngoài. Hứa mỗi lần đến đều không gặp, bèn viết lên thẻ: "Đêm đêm đi chơi, biết Ngu công không thể can được." Ngu về, liền đối: "Lúc lúc đến quấy, sao Hứa tử chẳng ngại phiền!" (Hai câu đều mượn sách Mạnh Tử: một câu nói về vua nước Ngu không nghe can, một câu nói về Hứa Hành thời Chiến quốc, trùng họ tên hai người.)

 Tần Thiếu Du tự phụ có bộ râu đẹp, nói với Đông Pha: "Người quân tử có nhiều chăng?" Đông Pha đáp ngay: "Kẻ tiểu nhân là Phàn Tu vậy!" (Cả hai câu đều trong Luận ngữ. Câu đầu Tần mượn để khoe "quân tử nhiều râu"; Phàn Tu là học trò bị Khổng Tử chê là tiểu nhân, mà chữ "Tu" cũng là râu, ý nói kẻ nhiều râu là tiểu nhân.) Cả tiệc cười ngã nghiêng.

 Tiến sĩ Dư Điền và tiến sĩ Thang Nhật Tân thân nhau, nhân đó đùa: "Bài minh khắc trên bồn tắm của vua Thang viết 'cẩu', là ông chăng?" (Sách Đại học chép bài minh: "Nếu một ngày mới (cẩu nhật tân)"; chữ "cẩu" nghĩa là "nếu" lại đọc giống "chó", đứng ngay trước tên "Nhật Tân".) Thang đáp ngay: "'Từ hàng khanh trở xuống ắt có khuê' — người theo sau đó là ông vậy." (Sách Mạnh Tử viết "từ khanh trở xuống ắt có ruộng khuê", tức ruộng dành để lo việc tế; chữ "ruộng" là "Điền", trùng tên Dư Điền, còn chữ "khuê" đọc gần "rùa", tiếng chửi.)

 Quan Thị ngự (ngự sử) họ Chiêm và quan Đại hành (quan Hành nhân, lo việc đi sứ, truyền chỉ) họ Tô, lúc canh năm cùng đi trên đường Trường An, tiếng quân hầu quát dẹp đường nghe gần nhau. Tô hỏi: "Người đi trước là ai?" Người hầu đáp: "Ông Chiêm ở Thông lý (?)." Tô nói: "Chiêm ở phía trước." Chiêm hỏi: "Người đến sau là ai?" Người hầu đáp: "Ông Tô ở ty Hành nhân." Chiêm ngoái đầu nói: "Đến sau thì Tô." (Câu "nhìn thấy ở phía trước" trong Luận ngữ có chữ "chiêm" là nhìn; câu "người đến sau thì dân được sống lại" trong Kinh Thư có chữ "tô" là sống lại; cả hai trùng họ.) Hai người nhìn nhau cười.

 Viên Thái Xung lúc bảy tuổi chơi với lũ trẻ, tự xưng là "tiểu tướng công". Ông Bành Lỗ Khê ra vế đối: "Xin làm tiểu tướng." Viên đáp ngay: "Trộm sánh với lão Bành." (Cả hai câu đều trong Luận ngữ: một học trò của Khổng Tử xin làm người giúp lễ nhỏ; Khổng Tử khiêm tốn tự ví mình với Lão Bành, người hiền đời xưa, mà ông ra đối cũng họ Bành.)

 Lã Vọng Chi làm Đề cử thị dịch (quan coi việc buôn bán ở chợ theo phép mới), Tăng Tử Tuyên dâng sớ hặc ông làm trái phép. Rốt cuộc Tăng lại bị khép tội, còn Lã vẫn làm việc như cũ. Lưu Cống Phủ nói: "Nào ngờ Tăng Tử phải rời chiếu, còn Vọng Chi vẫn nghiêm trang." ("Tăng Tử rời chiếu" là câu trong sách Hiếu kinh, tả Tăng Tử đứng dậy tỏ lòng kính; "nhìn vào thấy nghiêm trang" là câu trong Luận ngữ, có chữ "vọng chi"; ý nói Tăng phải lánh đi, còn Lã Vọng Chi vẫn đường hoàng.)

 Người đỗ đầu thi hương ở Chiết Giang là Trương Tốn Tài, tên là Bình Đẳng. Quận thủ là ông Vương ra đề thi "Cuối xuân... đến hóng gió nơi đàn cầu mưa" (đoạn Luận ngữ Tăng Điểm nói chí mình), phần phá đề (mấy câu mở đầu bài văn thi) của ông có hai chữ "trời đất", ông Vương khen là xác đáng, lấy đứng đầu. Đến kỳ thi hương, quan Tổng tài (chủ khảo) họ Vương, quan Giám lâm (coi trường thi) họ Vương đều không khen gì đặc biệt. Quận thủ hết sức tiến cử, mới cho đỗ đầu; quan Trung thừa (tức quan Tuần phủ) cũng có vẻ không bằng lòng, bảo Trương: "Tặng anh một câu đối: Xét nơi ba vua mà không sai, dựng giữa trời đất mà không trái." (Câu trong sách Trung dung; "ba vua" là "tam vương", ý chỉ ba ông họ Vương; "trời đất" chỉ hai chữ trong phá đề.) Người nghe cười ngã nghiêng.

 Thẩm Quát tên chữ là Tồn Trung, vừa vào tắm, Lưu Cống Phủ vội khóc: "Tồn Trung đáng thương, thôi rồi!" Mọi người kinh hãi hỏi. Lưu đáp: "Chết rồi Bồn Thành Quát!" (Bồn Thành Quát là người bị giết được nhắc trong sách Mạnh Tử; chữ "bồn" là chậu tắm, nghe như "Quát ở trong chậu".)

 Thạch Động Dũng (vai hề đời Bắc Tề) có lần đến Quốc học, hỏi quan Bác sĩ (quan dạy kinh sách ở Quốc học): "Học trò giỏi của Khổng Tử có bảy mươi hai người, mấy người đã đội mũ, mấy người chưa đội mũ?" (Đội mũ là làm lễ trưởng thành năm hai mươi tuổi.) Bác sĩ nói: "Kinh truyện không chép điều đó." Động Dũng nói: "Tiên sinh đọc sách, sao lại không hiểu? Người đã đội mũ ba mươi, chưa đội mũ bốn mươi hai." Bác sĩ hỏi: "Căn cứ vào câu nào mà giải thế?" Động Dũng nói: "'Người đội mũ năm sáu người', năm lần sáu là ba mươi; 'trẻ con sáu bảy người', sáu lần bảy là bốn mươi hai." (Hai câu đều trong Luận ngữ, vốn nghĩa "năm, sáu người", "sáu, bảy người".) Mọi người cười to.

 Có thuyết khác nói: Lại hỏi: "Ba nghìn học trò, về sau kết cục ra sao?" Đáp: "Hai nghìn năm trăm người làm quân, năm trăm người làm lữ." (Quân và lữ là đơn vị quân đội đời xưa; "lữ" cũng nghĩa là đi xa làm khách, ý đùa vô lý.)

 Câu đùa của hai họ Lưu

 Quan Long đồ (Long đồ các học sĩ) Lưu Diệp có lần cùng Lưu Quân họp mặt uống trà, hỏi người hầu: "Nước sôi chưa?" Đều nói đã sôi. Quân nói: "Đều bảo là Cổn ư!" (Câu trong Kinh Thư, mọi người tiến cử ông Cổn; "Cổn" đọc giống "sôi".) Diệp đáp ngay: "Ta đồng ý với Điểm vậy." (Câu trong Luận ngữ, Khổng Tử tán thành Tăng Điểm; "điểm" cũng là rót nước sôi vào pha trà.) Một hôm hai người cùng cưỡi ngựa đi chầu, ngựa của Quân đau chân nên đi chậm. Diệp hỏi: "Ngựa sao chậm thế?" Quân đáp: "Chỉ vì 'canh năm ba'." Diệp nói: "Sao không 'bảy lên tám'?" Ý nói móng ngựa đã khập khiễng thì nên xuống mà đi bộ. (Đây là lối nói bỏ lửng: "canh năm ba điểm" bỏ chữ "điểm", tức đi khập khiễng; "bảy lên tám xuống" bỏ chữ "xuống", tức xuống ngựa.)

 Hiết hậu ngữ tục (lối nói bỏ lửng chữ cuối, người nghe phải tự hiểu chữ bị giấu)

 Ở đất Ngô có một tú tài họ Hoàng, tướng môi vểnh, người ta gọi là "thằng Hoàng mỏ toác", đọc sách trong chùa. Một hôm nhà sư dâng mì, vì nóng nên bỏng tay đánh rơi. Hoàng làm hiết hậu ngữ đùa: "Đầu trọc trơn, đầu trọc lắc, đầu trọc kéo, đầu trọc ghì." Ý nói "mì nóng tuột rơi" (mỗi vế giấu một chữ cuối, ghép lại thành câu ấy (?)). Nhà sư liền đáp đùa: "Bảy lớn tám, bảy xanh tám, bảy lỗ tám, bảy há tám." Là giấu bốn chữ "thằng Hoàng mỏ toác". (Các câu vốn là "bảy lớn tám nhỏ", "bảy xanh tám vàng", "bảy lỗ tám hốc", "bảy há tám mỏ", bỏ các chữ cuối "nhỏ, vàng, hốc, mỏ", ghép lại thành tên chế của họ Hoàng.) Hoàng cũng cười ngã nghiêng.

 Lời trong Ngũ Kinh

 Vương Quan đứng hàng thứ ba, cậy tài mà phóng túng. Lục Tử Lý đứng hàng thứ tư, tính cẩn thận ít nói, việc gì cũng chẳng nói phải hay trái. Quan thường chê ông thiếu ngay thẳng, nhưng hai người rất thân nhau. Có lần Quan nằm bệnh, Tử Lý đến thăm. Quan lấy mũ vuông trùm kín đầu, ngồi trong màn hai lớp. Tử Lý cười: "Trong người hơi khó chịu, sao đến nỗi thế? Đúng là 'Vương Ba tiếc mạng' rồi." Quan lớn tiếng đáp: "Vương Ba mượn mạng, sao bằng Lục Tư thắt miệng túi?" (Kinh Dịch có câu "vua ba lần ban mệnh", đọc gần "Vương thứ ba tiếc mạng"; lại có hào "sáu tư" quẻ Khôn nói "thắt miệng túi", ý là kín miệng giữ mình, đọc trùng "Lục thứ tư", chê Lục chẳng dám nói gì.)

 Tôi tớ gái nhà Trịnh Huyền (nhà kinh học đời Hán) đều đọc sách. Có lần ông giận một đứa, bắt lôi ra đứng trong bùn. Một đứa khác hỏi: "Sao lại ở trong bùn?" Đứa kia đáp: "Mới đến kể lể, gặp lúc người đang giận." (Cả hai câu đều mượn nguyên lời Kinh Thi.)

 Vương Kiệm nước Tề (thời Nam triều) làm Thượng thư bộ Lại, có người khách họ Đàm đến xin chức. Kiệm nói: "Tề Hoàn công đã diệt nước Đàm, sao còn có anh?" Khách đáp: "Đàm tử chạy sang nước Cử, cho nên mới có tôi." (Chuyện chép trong sách Tả truyện.) Rốt cuộc được chức.

 Lời trong cổ văn

 Một kẻ sĩ nhà nghèo đi mừng thọ bạn, không có đâu ra rượu, bèn cầm một bình nước nâng chén nói: "Tình quân tử nhạt như..." Bạn đáp ngay: "Ý ông say không ở..." (Câu đủ là "tình quân tử nhạt như nước" và "ý ông say không ở rượu"; mỗi bên bỏ lửng chữ cuối: một bên ngầm nói đây là nước, một bên ngầm nói chẳng cần rượu.)

 Dương Đại Niên (tên là Ức) đang đánh cờ với khách, Thạch Mạn Khanh từ ngoài vào, ngồi ở một góc. Đại Niên đọc bài phú Chim cú của Giả Nghị để đùa: "Đậu ở góc chỗ ngồi, dáng rất nhàn nhã." (Bài phú tả con chim cú bay vào nhà đậu ở góc.) Thạch liền đáp: "Miệng chẳng nói được, xin lấy lòng mà đáp." (Cũng là câu trong bài phú ấy; chữ "lòng" đọc là "ức", trùng tên Dương Ức, nên cũng có nghĩa "xin đáp lại Ức".)

 Giải nguyên (người đỗ đầu thi hương) Hoàng Hưu người Hoàng Châu và Trạng nguyên Trương Mậu Tu người Kinh Châu gặp nhau ở Kế Môn (tức vùng Bắc Kinh). Hoàng trẻ tuổi, đẹp trai, còn Trương là con quan tể tướng (Trương Cư Chính). Hoàng cố ý đùa: "Nhớ công tử chừ chưa dám nói." Trương đáp ngay: "Nhớ người đẹp chừ chẳng thể quên." (Câu đầu trong Sở từ, gọi Trương là "công tử" tức con nhà quyền quý; câu sau trong bài Thu phong từ của Hán Vũ đế, gọi Hoàng là "người đẹp".)

 Tên giặc dữ ở Tây Xương là Lưu Phú, hơn bảy mươi tuổi, có sáu bảy con cháu, tên là Nghiêu, là Thuấn, cùng Vũ, Thang, Văn, Vũ, Bàn Canh (đều là tên các vua thánh đời xưa), thường xuyên đi cướp. Khi quan Chức phương Trương Đại Lai làm lệnh Tây Xương, treo thưởng bắt được hết, đều đánh chết dưới gậy, nạn trộm cướp mới dứt. Các quan Giám ty và quận thủ nhắc đến chuyện ấy trong lúc trò chuyện, Trương nói: "'Thánh nhân không chết, giặc lớn không dứt', ông Do Long đã nói rồi!" (Câu ấy trong sách Trang Tử; "Do Long" — "giống như rồng" — là tiếng Khổng Tử khen Lão Tử, chỉ phái Đạo gia.) Mọi người cười to.

 Thành ngữ của các bậc nho xưa

 Lý Bản Kiến có lần cùng các văn sĩ uống rượu ở thư phòng của quan Tư mã họ Uông. Có một cái bình thiếc khảm đồng kiểu Tô Châu rất khéo, vì lửa mạnh mà chảy tan ra. Lý nói: "Đây gọi là 'chảy mãi không ngừng, hợp làm một mà hóa' đấy." (Câu trong thiên Nhạc ký sách Lễ ký, vốn nói về lẽ trời đất.) Uông đang dừng chén mắng người hầu, nghe thế cười to, cơn giận liền tan.

 Lục Thông Minh đời đời ở Động Đình, có Ngô sinh làm khách ở trong núi. Một hôm vợ Lục sắp sinh. Ngô hỏi thăm: "Đã sinh con trai chưa?" Lục đáp: "Chiều qua sinh một đứa gái, đã dìm nước rồi." Ngô nhắc đến tên ông mà chế: "Tiên sinh rất 'minh', mà việc này lại thiếu 'thông'." (Tên ông là Thông Minh.) Lục ngạc nhiên. Ngô nói: "Há chẳng nghe câu 'kẻ đắm vào yêu chiều thì không sáng suốt' sao?" (Chữ "đắm" cũng là chữ "dìm nước", nên câu ấy nghe ra thành "kẻ dìm con mình yêu thì không sáng suốt".)

 Lý Khả Cập

 Sách Đường khuyết sử chép: Trong niên hiệu Hàm Thông, con hát Lý Khả Cập, nhân dịp tiết Diên Khánh (sinh nhật vua), sau khi các nhà sư và đạo sĩ giảng luận xong, đến lượt phường hát diễn trò, bèn mặc áo rộng thắt đai to, làm ra vẻ thành tâm bước lên tòa, tự xưng là "bàn luận ba đạo" (đạo Nho, đạo Phật, đạo Lão). Vua hỏi: "Đức Thích Ca là người thế nào?" Khả Cập đáp: "Là đàn bà." Vua sửng sốt: "Có bằng cứ không?" Khả Cập nói: "Kinh Kim Cương nói 'phu tọa nhi tọa' (ngồi xếp bằng mà ngồi). Có chồng có con, không phải đàn bà thì là gì?" (Chữ "phu" là ngồi xếp bằng đọc giống "phu" là chồng; chữ "nhi" là "mà" đọc giống "nhi" là con.) Vua bật cười, lại hỏi: "Thái Thượng Lão Quân (tức Lão Tử, được đạo Lão tôn làm thần) là người thế nào?" Khả Cập đáp: "Là đàn bà." Vua hỏi: "Lấy gì làm bằng?" Khả Cập nói: "Đạo Đức kinh nói: 'Ta có mối lo lớn, vì ta có thân.' Nếu không phải đàn bà, sao lại có mang?" (Chữ "thân" cũng có nghĩa là có mang.) Vua lại hỏi: "Văn Tuyên vương (tức Khổng Tử) là người thế nào?" Khả Cập đáp: "Cũng là đàn bà." Vua hỏi: "Lần này lại lấy gì làm bằng?" Khả Cập nói: "Luận ngữ nói: 'Bán đi thôi! Bán đi thôi! Ta là kẻ chờ giá đây.' Nếu không phải đàn bà, sao lại chờ gả?" ("Chờ giá" đọc giống "chờ gả".) Vua lại cười to, ban thưởng thêm hậu.

 Lời khẩu quyết y học

 Sách Hài sử chép: Tiến sĩ đất Thục là Hùng Đôn Phác, hiệu Lục Hải, cậy tài không chịu gò bó, từ Sử quán bị đổi sang bộ Binh, sau lại bị giáng làm Biệt giá (chức phó quan ở châu). Ông đến từ biệt thầy tọa sư (vị quan chủ khảo đã lấy mình đỗ) là Trương tướng công người Giang Lăng (tức Trương Cư Chính). Ông Trương nói: "Anh với ta cùng xuất thân từ Hàn lâm viện, đau ngứa liên quan đến nhau, từ nay trên đường làm quan nên để tâm." Hùng nói: "Thầy e là sắp thấy đau rồi." Ông hỏi: "Sao biết?" Hùng đáp: "Khẩu quyết y học của Vương Thúc Hòa nói: 'Đau thì không thông, thông thì không đau.'" (Ý ngầm nói vì thầy không thông suốt, không chịu cho mình thông đường quan, nên mới thấy "đau".) Ông cười to.

 Thành ngữ trong vở Tỳ bà ký và Kinh thoa ký (hai vở tuồng nổi tiếng)

 Lúc Vương Nguyên Mỹ (tức Vương Thế Trinh) làm lang quan, gặp có tiệc, Nghiêm Thế Phiên (con quan tể tướng Nghiêm Tung) cũng dự, phải đợi lâu mới đến. Nguyên Mỹ hỏi. Thế Phiên đáp: "Bỗng bị cảm gió thôi." Nguyên Mỹ cười: "Cha ở ngôi tể tướng, sao lại nói ra chuyện 'thương phong' (cảm gió)?" (Vở Tỳ bà ký có câu "Cha ở ngôi tể tướng, sao lại nói ra lời hại phong hóa"; "thương phong" vừa là cảm gió vừa là làm hại phong hóa, ngầm chê cha con họ Nghiêm.) Khách cười to, cũng có người sợ hãi lè lưỡi.

 Con rể của Từ Văn Trinh công (tức tể tướng Từ Giai) họ Cố đến yết kiến một vị quan thân sĩ. Có khách ngồi đó hỏi: "Ông này là ai?" Vị thân sĩ đùa: "Là người có bố vợ làm tể tướng đương triều." (Mượn câu trong tuồng.)

 Em của Văn Trinh công là Đạt Trai, lúc mới làm quan ở kinh đô, rồi về Nam. Trương Cư Chính người Giang Lăng là học trò của Văn Trinh, cùng mọi người làm tiệc tiễn. Lúc chia tay, Đạt Trai say lắm, vỗ lưng Trương mà nói: "Lúc đi còn có lão Trương đến đưa tiễn, lúc về chẳng biết lão Trương còn hay mất." Trương rất căm. Câu ấy cũng lấy từ vở Tỳ bà ký.

 Thành ngữ lẫn lộn

 Vưu Diên Chi làm Thái thường khanh (quan đứng đầu việc lễ nhạc, tế tự), Dương Thành Trai (tức Dương Vạn Lý) làm Bí thư giám (quan coi kho sách của triều đình), cả hai đều giỏi đùa. Một hôm Diên Chi đọc một câu xin Thành Trai đối: "Họ Dương chỉ vì mình." Câu này trong sách Mạnh Tử (chê Dương Chu chủ trương chỉ biết lo cho mình). Thành Trai đáp: "Vưu vật làm lay động lòng người." Câu này trong Tả truyện ("vưu vật" là người đẹp, vật lạ khiến người mê đắm; chữ "vưu" trùng họ Vưu).

 Quan Cấp gián Kim Sĩ Hy vốn là người Tây Vực (người Hồi). Trong khoa (nơi làm việc của các quan Cấp sự trung) đùa: "Hiền thay anh Hồi vậy!" Câu trong Luận ngữ (Khổng Tử khen học trò Nhan Hồi; chữ "Hồi" trùng với người Hồi). Ông mất vợ, lấy vợ khác, mọi người lại mừng: "Lần này (hồi này) được chàng rể phong lưu!" Câu trong vở Tỳ bà ký.

 Lời nói thường ngày

 Trương Lỗi Đường giỏi nói những câu thanh nhã ý vị. Một hôm dự tiệc nhà Từ Văn Trinh công, ăn cá chim và cá tầm. Đầu bếp sơ ý không để giấm. Trương nói: "Thương hoàng thất thố." (Vừa nghĩa "hoảng hốt lúng túng", vừa đọc như "cá chim, cá tầm thiếu giấm".) Văn Trinh sờ lưng bắt được một con rận, lấy răng cắn chết, máu bắn lên răng. Trương nói: "Đại suất loại thử." (Vừa nghĩa "đại khái giống như thế", vừa đọc gần như "con rận lớn đại loại thế này" (?).) Văn Trinh bật cười.

 Bệnh sốt rét

 Trong triều có một đứa trẻ, cha bị bệnh, đi xin thuốc. Chủ nhà hỏi: "Bệnh gì?" Đáp: "Bị sốt rét." Chủ nhà nói: "Cha cậu là bậc quân tử có đức sáng, sao lại mắc sốt rét?" Đáp: "Nó đến làm bệnh người quân tử, nên mới là 'ngược' vậy." (Chữ "ngược" là sốt rét, đọc giống chữ "ngược" là tàn ác.)

 Cầm cố Kinh Thư

 Chu Nguyện thích đùa, có lần đến thăm Thượng thư Lý Tốn. Gặp lúc Lý có người con của bạn cũ sa sút, không làm ăn gì. Lý hỏi khắp sách vở tranh cổ, đều nói đã bán cả. Lại hỏi: "Có một quyển Kinh Thư do Ngu Vĩnh Hưng (tức Ngu Thế Nam, nhà thư pháp đời Đường) tự tay chép, còn không?" Người con không dám nói bán, tạm nói là đem cầm lấy tiền. Nguyện nói: "Đây là đại nạn của Thượng thư." Lý hỏi: "Nạn gì?" Nguyện nói: "Đã bị Nghiêu điển, Thuấn điển, nay lại bị cậu này điển nữa." (Kinh Thư còn gọi là Thượng thư, có các thiên "Nghiêu điển", "Thuấn điển"; chữ "điển" cũng nghĩa là cầm cố.) Lý đang giận cũng giãn mặt ra mà cười.

 Cậu Lý rảo bước, cậu Trống kêu

 Trần Á lúc trẻ làm lệnh huyện Vu Tiềm, thích dùng miệng lưỡi lanh lợi mà đùa cợt, có người chán ghét. Quan thái thú Mã Trung Túc gọi ông đến răn ở sân công đường. Chốc lát có người đưa danh thiếp xin gặp, xưng là "Đại từ lang Lý Quá Đình". Ông Mã mắng: "Con em nhà ai thế?" Á buột miệng nói: "Chắc là cậu Lý rảo bước." (Luận ngữ có câu "Lý rảo bước qua sân", kể Khổng Lý, con Khổng Tử, rảo bước qua sân gặp cha; tên "Quá Đình" nghĩa là "qua sân".) Ông Mã ngẫm ra, cười to.

 Thái Nguyên Thành làm Gián nghị (quan can gián), dâng sớ hặc một vị quan chấp chính, hai ba lần mà người ấy vẫn không bị giáng. Trên đường đi chầu gặp Lưu Cống Phủ, ông nói: "Nếu hắn cứ chần chừ không chịu đi, ta sẽ dẫn cả Ngự sử đài cùng hặc, đúng như Khổng Tử nói 'đánh trống mà đánh nó'." Lưu đáp: "Cứ tưởng là mũi tên ngầm, hóa ra là cái trống kêu." (Ý đùa ông hặc người mà ầm ĩ công khai.) Tiên sinh vốn nghiêm nghị, cũng phải mỉm cười.

 Lục Bá Dương

 Phan Thương Lãng tình cờ gặp một người khách, hỏi họ tên. Khách đáp: "Họ Lục, tên chữ là Bá Dương." Phan cười: "Tề Cảnh công có nghìn cỗ xe tứ mã mà dân chẳng có gì để khen. Sáu trăm con dê thì đáng gì?" (Câu đầu trong Luận ngữ; "Lục" đọc như "sáu", "Bá" như "trăm", "Dương" là dê.)

 Vương hòa thượng

 Một nhà sư ở đất Ngô họ Vương, vì anh đỗ đạt, bèn hoàn tục lấy vợ, mà rất kiêu căng. Mọi người đều khinh ghét. Một hôm tình cờ cùng dự tiệc. Mọi người bảo con hát: "Vương hòa thượng khá quái gở, mày chế nó đi." Nhân đang diễn tuồng Tô Quý Tử (tức Tô Tần), có vai thầy bói nói câu: "Hoàng Hà còn có ngày trong, há người lại không có lúc gặp vận." Con hát đọc thành: "Vương hòa thượng có ngày thành thân, người bói quẻ không lúc gặp vận." ("Hoàng Hà còn" đọc gần "Vương hòa thượng".) Mọi người cười to, Vương bỏ tiệc trốn đi.

 Pháo Sắt

 Đầu niên hiệu Vạn Lịch, trong đám con hát đất Ngô có người tên là Pháo Sắt, vì đen và lùn mà có tên ấy, giỏi đùa cợt. Một viên Bách hộ (chức võ quan coi khoảng trăm quân) mặc áo bào đỏ đi dự tiệc nhà thông gia mới, khách trong tiệc dặn con hát chế giễu ông. Gặp lúc diễn tích thi cử, có câu ra đề: "Tro giấy bay làm bướm trắng." Pháo Sắt đối: "Bách hộ biến thành chuồn chuồn đỏ." ("Bướm trắng" đọc gần "bách hộ"; ý chê ông mặc áo đỏ như chuồn chuồn.) Cả tiệc cười to.

 Vườn của Lâu Sư Đức

 Viên Đức Sư có lần mua được khu vườn cũ của Lâu Sư Đức (tể tướng đời Đường), dựng lên một lầu sách. Người Lạc Dương nói: "Xưa là vườn của Lâu Sư Đức, nay là lầu của Viên Đức Sư." (Họ "Lâu" đọc giống "lầu", họ "Viên" đọc giống "vườn", hai tên lại đảo chữ cho nhau.)

 Không phép, không vui

 Người kinh đô là Trần Diên Chi thấy một nhà sư cùng một viên hoạn quan đi chơi các chùa ở Kim Lăng, nhân trò chuyện thân mật, đùa: "Hai ông chẳng phải 'không phép' thì cũng là 'không vui'." ("Không phép" đọc gần "không tóc", chỉ nhà sư; "không vui" đọc gần tiếng lóng chỉ không có của quý của đàn ông, chỉ hoạn quan (?).)

 Anh nhà là Khổng Phương

 Viên Trung Lang (tức Viên Hoành Đạo) và Giang Lục La chia nhau làm lệnh hai huyện Trường Châu và Ngô, Trung Lang không hề hỏi han quà cáp biếu xén. Bấy giờ anh ông là Thạch Phố (tức Viên Tông Đạo) đang ở Hàn lâm viện, Giang chế Trung Lang: "Người khác đòi quà biếu, coi 'Khổng Phương' là anh. Ông không đòi quà biếu, mà coi anh mình là 'Khổng Phương' đấy." (Đồng tiền xưa có lỗ vuông ở giữa, nên bị gọi đùa là "anh Khổng Phương", tức "anh Lỗ Vuông"; ý nói ông chẳng cần đòi tiền vì đã có anh làm quan to làm chỗ dựa.)

 Kỹ nữ đất Ngô tên Trương Lan

 Kỹ nữ đất Ngô là Trương Lan nhan sắc đẹp nhưng tuổi đã vào hàng bà mụ. Một hôm khách đưa đi chơi núi, Lục Long Thạch đùa: "Già thì già, vẫn là cô em." ("Cô em" là tiếng gọi kỹ nữ.) Lục có giấy bổ làm thái y (thầy thuốc trong cung). Trương đáp ngay: "Nhỏ thì nhỏ, cũng là ông lớn." ("Ông lớn" là tiếng gọi quan; "nhỏ thì nhỏ" đọc liền nghe như "nước tiểu thì nhỏ", chê thầy thuốc chuyên xem nước tiểu (?).) Mọi người đều vỗ tay. Sách Nhĩ đàm chép đây là chuyện của Đỗ sinh và Trương Hảo Nhi.

 Bát tự của người vợ xấu

 Tiên sinh Nam Lý cưới vợ, đòi người đẹp nhất nước, nên mãi không thành. Một hôm bị bà mối lừa, cưới phải người lại cực kỳ xấu. Ngải Tử đến mừng, nhân hỏi bát tự (tám chữ can chi ghi năm, tháng, ngày, giờ sinh, dùng để đoán số mệnh) của cô dâu, muốn xem số cho. Tiên sinh Nam Lý nhắm mắt lắc đầu đáp: "Tân Dậu, Mậu Thìn, Ất Tỵ, Quý Sửu!" (Chữ "Sửu" ở cuối cũng là chữ "xấu"; cả chuỗi đọc lên nghe như tiếng than thở rằng người vợ xấu như quỷ (?).)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video