Thiên 29 — Bộ 29 — Đàm tư: chuyện làm vốn chuyện trò

 Phần "Chuyện để đem ra nói" (Đàm tư), thứ hai mươi chín

 Tử Do (biệt hiệu của tác giả Phùng Mộng Long) nói: Người xưa uống rượu thì có tửu lệnh (trò chơi đặt luật trong bàn rượu, ai không theo được phải uống phạt), làm câu thì có câu đối, ngày hội đèn thì có câu đố treo trên đèn, chữ viết thì có lối tách chữ ghép chữ. Tất cả đều là nơi trí thông minh gửi vào. Câu khéo thì chép không xuể. Ở đây chỉ chép những câu có thú vị, đọc cho sướng mắt, đọc cho bật cười. Gom lại thành phần "Chuyện để đem ra nói", thứ hai mươi chín.

 Tửu lệnh về tuyết của Lý Tiên chủ

 Lý Tiên chủ là Liệt chủ Lý Biện, vua nhà Nam Đường. Ông muốn ngầm dò ý bề tôi, nhân ngày tuyết mở tiệc lớn, ra một tửu lệnh: mượn chuyện tuyết mà dùng tên người xưa, lời và ý vẫn phải liền mạch. Lúc ấy Tống Tề Khâu và Từ Dung đều ngồi trong tiệc.

 Lý Biện nâng chén ra lệnh: "Tuyết rơi lả tả, ấy là Bạch Khởi." (Bạch Khởi là danh tướng nước Tần; hai chữ ấy còn có nghĩa "màu trắng nổi lên", ngầm ý mình dấy nghiệp.)

 Tề Khâu nói: "Đi guốc qua phố, phải cần Ung Xỉ." (Ung Xỉ là tướng đầu đời Hán; chữ "xỉ" là cái răng ở đế guốc, giúp khỏi trượt trên tuyết.)

 Từ Dung muốn làm cụt hứng Lý Biện, vội nói: "Sáng mai mặt trời mọc, biết làm sao với Tiêu Hà!" (Tiêu Hà là thừa tướng đầu đời Hán; "tiêu hà" đọc lên nghe như "tan rồi thì sao", ý là mặt trời lên thì tuyết tan hết, ngầm nói cơ nghiệp kia chẳng bền.)

 Lý Biện nổi giận, ngay đêm ấy bắt Từ Dung ném xuống sông. Từ đó chỉ bàn mưu với một mình Tề Khâu.

 Tửu lệnh dùng tên quẻ

 Tô Tử Chiêm (tức Tô Thức, hiệu Đông Pha) xướng tửu lệnh: dùng tên hai quẻ (quẻ là các hình gồm sáu nét liền, nét đứt trong Kinh Dịch, mỗi quẻ có tên riêng) để ứng vào một điển tích.

 Một người nói: "Dưới cửa Mạnh Thường Quân có ba nghìn khách, ấy là Đại Hữu, Đồng Nhân." (Đại Hữu nghĩa là "có nhiều", Đồng Nhân nghĩa là "người cùng chí hướng".)

 Một người nói: "Quang Vũ đem quân vượt sông Hô Đà, ấy là Ký Tế, Vị Tế." (Ký Tế nghĩa là "đã qua sông", Vị Tế nghĩa là "chưa qua sông". Tương truyền Hán Quang Vũ qua sông lúc mặt nước vừa đóng băng, quân đi trước qua được thì băng tan, quân đi sau chưa kịp qua.)

 Một người nói: "Đứa đầy tớ gái của Lưu Khoan làm đổ canh vấy bẩn áo chầu, ấy là Gia Nhân, Tiểu Quá." (Gia Nhân nghĩa là "người nhà", Tiểu Quá nghĩa là "lỗi nhỏ". Lưu Khoan đời Hán nổi tiếng hiền, bị đổ canh vào áo mà chỉ hỏi đứa hầu có bị bỏng tay không.)

 Tô Thức nói: "Cha con Ngưu Tăng Nhụ phạm tội, trước chém Tiểu Súc, sau chém Đại Súc." (Tiểu Súc, Đại Súc là tên quẻ, nhưng chữ "súc" cũng có nghĩa là súc vật; họ Ngưu nghĩa là con trâu, nên câu thành ra "trước chém con vật nhỏ, sau chém con vật lớn".) Câu ấy là nói cha con Kinh công (tức Vương An Thạch, được phong Kinh quốc công, cùng con là Vương Bàng).

 Tửu lệnh dùng tên nhị thập bát tú

 Đông Pha nói với Phật Ấn (một nhà sư bạn thân của ông) rồi ra lệnh: "Đầu câu là tên một khúc hát, cuối câu là tên các sao trong nhị thập bát tú (hai mươi tám chòm sao mà thiên văn cổ Trung Hoa dùng để chia vòng trời), bốn chữ phải khác nhau."

 Đông Pha nói: "Hoàng Oanh Nhi, vồ bướm chẳng trúng, uổng công xòe đuôi xòe cánh." (Hoàng Oanh Nhi là tên khúc hát, nghĩa là "chim vàng anh"; bốn chữ cuối "hư, trương, vĩ, dực" nghĩa là "uổng công xòe đuôi xòe cánh", đồng thời là tên bốn chòm sao Hư, Trương, Vĩ, Dực.)

 Phật Ấn đáp ngay: "Nhị Lang Thần, đi vòng gác Phật, chắc là ma nhòm lầu cao." (Nhị Lang Thần là tên khúc hát; bốn chữ cuối "quỷ, khuê, nguy, lâu" đọc ra là "ma nhòm lầu cao", đồng thời là tên bốn chòm sao Quỷ, Khuê, Nguy, Lâu.)

 Tửu lệnh của Giả Bình chương

 Năm Hàm Thuần (niên hiệu vua Tống Độ Tông), Bình chương (chức tể tướng) Giả Tự Đạo mở tiệc đãi thừa tướng Mã Đình Loan và thừa tướng Giang Vạn Lý.

 Giả ra lệnh: "Ta có một ván cờ, gửi cho Động Trung Tiên. Động Trung Tiên không nhận, nói: Từ khi ra khỏi động đến nay chưa gặp đối thủ, chỗ nào tha được người thì hãy tha." "Động Trung Tiên" (Tiên trong động) là tên một khúc hát. Hai câu sau là thơ cổ.

 Mã nói: "Ta có một cần câu, gửi cho Ngư Gia Ngạo. Ngư Gia Ngạo không nhận, nói: Đêm lặng nước lạnh cá chẳng cắn mồi, chở đầy thuyền trống ánh trăng mà về." (Ngư Gia Ngạo, "Ông chài kiêu ngạo", cũng là tên khúc hát.)

 Giang nói: "Ta có một cái cày cái cuốc, gửi cho Sử Ngưu Tử. Sử Ngưu Tử không nhận, nói: Hãy giữ lại tấc đất lòng, để cho con cháu cày." (Sử Ngưu Tử, "anh chăn trâu cày", cũng là tên khúc hát; "tấc đất" ý nói tấm lòng.) Đó đều là lời chê Giả Tự Đạo.

 Tửu lệnh của Hàn Tương Nghị công

 Hàn Tương Nghị công là Hàn Ung (Tương Nghị là tên hiệu đặt sau khi mất), cùng ông Hạ Huân uống rượu, mỗi người ra một tửu lệnh. Ông Hàn đặt luật: trong một chữ phải có cả người lớn lẫn người nhỏ, rồi dùng hai câu tục ngữ để chứng.

 Ông nói: "Chữ 'tản' (cái ô) có năm chữ 'nhân' (người). Bên dưới bày nhiều người nhỏ, bên trên hầu một người lớn. Đúng như câu: Người có phúc thì có người hầu hạ, người không phúc thì đi hầu hạ người." (Chữ "tản" viết theo lối cũ có một nét như chữ "nhân" lớn trùm bên trên, bốn chữ "nhân" nhỏ bên dưới.)

 Ông Hạ nói: "Chữ 'sảng' có năm chữ 'nhân'. Hai bên bày nhiều người nhỏ, ở giữa giấu một người lớn. Đúng như câu: Trước mặt người chớ bàn hay dở của người, mới tin trong đám người còn có người hơn." (Chữ "sảng" có chữ "đại" là người lớn ở giữa, bốn nét chéo như người nhỏ hai bên.)

 Tửu lệnh của Trần Tế tửu

 Tế tửu (chức đứng đầu Quốc Tử Giám, trường học cao nhất của triều đình) Trần Tuân, người Vân Gian (tức đất Tùng Giang), mỗi khi rượu say tai nóng, gặp việc bất bình hay thấy ai có lỗi là nói thẳng vào mặt. Khi còn ở viện Hàn lâm, ông làm phật lòng một kẻ quyền quý, bị đẩy ra làm Châu đồng (phó quan một châu).

 Bạn đồng liêu bày tiệc tiễn. Có người xướng tửu lệnh: mỗi người lấy một chữ gồm ba chữ giống nhau, rồi ghép hai chữ khác thành một chữ hợp vần, và kết bằng một câu thơ hay câu sách.

 Học sĩ Trần Tuần nói: "Chữ 'oanh' gồm ba chữ 'xa' (xe). Chữ 'dư' ghép chữ 'đẩu' thành chữ 'tà' (nghiêng). Xe, xe, xe, xa lên núi lạnh, lối đá nghiêng nghiêng."

 Học sĩ Cao Cốc nói: "Chữ 'phẩm' gồm ba chữ 'khẩu' (miệng). Chữ 'thủy' ghép chữ 'dậu' thành chữ 'tửu' (rượu). Miệng, miệng, miệng, khuyên anh cạn thêm một chén rượu."

 Lại một người nói: "Chữ 'bôn' gồm ba chữ 'ngưu' (trâu). Chữ 'điền' ghép chữ 'thọ' thành chữ 'trù' (ruộng). Trâu, trâu, trâu, sắp có việc ở ruộng đồng."

 Ông Trần nói: "Chữ 'xúc' gồm ba chữ 'trực' (thẳng). Chữ 'hắc' ghép chữ 'xuất' thành chữ 'truất' (cách chức). Thẳng, thẳng, thẳng, đi đâu mà chẳng bị cách chức ba lần!" (Câu cuối là lời Liễu Hạ Huệ trong sách Luận Ngữ: người ngay thẳng thì đi đâu cũng bị đuổi.) Cả tiệc cười lớn.

 Tửu lệnh của Mai và của Quách giống nhau

 Đỗ Vị Giang, tên là Triều Thân, người đất Thục, làm huyện lệnh Ma Thành. Ông làm quan giữ đúng phép, không ai dám đến cầu cạnh việc riêng. Một hôm ông đãi tiệc các hương thân (những người có học vị, có danh vọng ở địa phương). Mai Tây Dã xướng tửu lệnh: phải tách chữ, rồi kết bằng hai câu tục ngữ.

 Mai nói: "Chữ 'hề' đứng riêng vẫn là 'hề', thêm chấm nước thành 'khê' (suối). Bỏ chấm nước bên chữ 'khê', thêm chữ 'điểu' (chim) thành chữ 'kê' (gà). Tục ngữ nói: Mèo đắc chí thì hung như cọp, vẹt rụng lông thì chẳng bằng gà."

 Mao Thạch Nhai nói: "Chữ 'thanh' (xanh) đứng riêng vẫn là 'thanh', thêm chấm nước thành 'thanh' (trong). Bỏ chấm nước, thêm chữ 'tâm' (lòng) thành chữ 'tình'. Tục ngữ nói: Lửa cháy tiệm ngựa giấy, được dịp làm ơn." (Ý là lấy cái mất của người khác làm ơn của mình, chẳng tốn gì.)

 Ông Đỗ đáp: "Chữ 'tương' đứng riêng vẫn là 'tương', thêm chấm nước thành 'Tương' (sông Tương). Bỏ chấm nước, thêm chữ 'vũ' (mưa) thành chữ 'sương'. Tục ngữ nói: Ai nấy quét tuyết trước cửa nhà mình, chớ lo sương trên mái ngói nhà người."

 Ông lại nói: "Chữ 'kỳ' đứng riêng vẫn là 'kỳ', thêm chấm nước thành 'Kỳ' (sông Kỳ). Bỏ chấm nước, thêm chữ 'khiếm' thành chữ 'khi' (bắt nạt). Tục ngữ nói: Rồng ở nước cạn bị tôm giỡn, hổ xuống đồng bằng bị chó khinh."

 Ở Tô Châu, hai vị quan Tiền Kiêm Sơn và Quách Kiếm Tuyền lúc đầu rất thân nhau, về già vì chút hiềm khích mà thành kiện tụng. Quan Tiết thôi (quan phụ tá ở phủ, coi việc xét xử án) họ Viên xử, hai bên chưa chịu. Một vị quan bày rượu để hòa giải, mời cả ông Viên.

 Quách ra lệnh: "Chữ 'lương' (tốt) vốn là 'lương', thêm chữ 'mễ' (gạo) thành chữ 'lương' (lương thực, thuế lương). Bỏ chữ 'mễ' bên chữ ấy, thêm chữ 'nữ' (gái) thành chữ 'nương' (mẹ). Lời rằng: Mua ruộng đừng mua kèm thuế lương, gả con gái đừng gả kèm mẹ." Câu ấy có ý châm chích.

 Tiền nói: "Chữ 'kỳ' vốn là 'kỳ', thêm bộ thủy (nước) thành 'Kỳ' (sông Kỳ). Bỏ bộ thủy, thêm chữ 'khiếm' thành chữ 'khi' (bắt nạt). Lời rằng: Ngựa hiền bị người cưỡi, người hiền bị người bắt nạt."

 Ông Viên nói: "Chữ 'hòa' (lúa) vốn là 'hòa', thêm chữ 'khẩu' (miệng) thành chữ 'hòa' (hòa thuận). Bỏ chữ 'khẩu', thêm chữ 'đẩu' thành chữ 'khoa' (định tội). Lời rằng: Quan đã hạ bút thì không sửa, tội đã xử thì không xử lại lần nữa."

 Vị quan chủ tiệc cầm rượu khuyên: "Chữ 'công' (thợ) vốn là 'công', thêm chữ 'lực' (sức) thành chữ 'công' (công lao). Bỏ chữ 'lực', thêm bộ 'mịch' (sợi tơ) thành chữ 'hồng' (đỏ). Lời rằng: Người không ai tốt được nghìn ngày, hoa không hoa nào đỏ được trăm ngày."

 Tửu lệnh của Lưu Đoan Giản công

 Lưu Đoan Giản công, người Cổ Đình, lúc về ở quê thì quan huyện có khi tỏ ra coi thường ông. Gặp một bữa tiệc, ông ra tửu lệnh để giúp vui: mỗi người đọc một câu thơ Đường, nối thêm một câu nói dân dã, trên dưới phải ăn khớp.

 Ông Lưu nói: "Một cành hạnh đỏ vượt tường ra, thấy được một nửa, không thấy một nửa." Câu này có ý giễu cợt.

 Một sĩ phu nói: "Vừa chặt củi thông đem đốt cả lá, bếp nóng một nắm, bếp nguội một nắm."

 Quan huyện nói: "Gậy lê đỡ ta qua bên đông cầu, ta cũng cần anh, anh cũng cần ta." Lúc ấy người ta truyền tụng ầm lên, cho là câu tuyệt hay.

 Có thuyết lại chép: (Ông Lưu nói) "Cách xa cõi bụi trần ba mươi dặm, anh cũng không thấy tôi, tôi cũng không thấy anh." Người đứng ra hòa giải nói: "Lá sen điểm mặt suối chồng như đồng tiền xanh, anh cũng không tiêu được, hắn cũng không tiêu được."

 Tửu lệnh của Thẩm Thạch Điền

 Thẩm Thạch Điền (Thẩm Chu), Văn Hành Sơn (Văn Trưng Minh), Trần Bạch Dương (Trần Thuần), Vương Nhã Nghi (Vương Sủng) – đều là danh sĩ, họa sĩ đất Tô Châu – dạo chơi uống rượu trên tảng đá Thiên Nhân ở núi Hổ Khâu. Đang tiết Trung thu, trăng rất đẹp. Thạch Điền ra lệnh: "Trên nói một chữ, dưới tách chữ ấy làm hai chữ, nghĩa phải ăn khớp."

 Ông xướng: "Trên núi có ánh 'minh' (sáng), chẳng biết là ánh 'nhật' (mặt trời) hay ánh 'nguyệt' (mặt trăng)."

 Văn nói: "Trên nhà treo rèm 'châu' (ngọc), chẳng biết là của nhà 'Vương' hay nhà 'Chu'."

 Trần nói: "Có khách đến 'quán' dịch (nhà trạm), chẳng biết là 'xá' nhân hay 'quan' nhân." (Xá nhân, quan nhân đều là tiếng gọi người có chức phận.)

 Vương nói: "Nửa đêm sinh 'hài' nhi (đứa bé), chẳng biết vào giờ 'Tý' hay giờ 'Hợi'." Ai nấy được thưởng một chén lớn.

 Tửu lệnh của nhà sư Cao Ly

 Một nhà sư Cao Ly ngồi tiếp tiệc sứ thần của triều đình Trung Hoa, đùa ra một lệnh: "Trương Lương và Hạng Vũ tranh nhau một cái ô. Lương bảo là ô che nắng, Vũ bảo là ô che mưa." (Tên "Lương" đồng âm với chữ "mát", tên "Vũ" đồng âm với chữ "mưa".)

 Sứ thần buột miệng đáp: "Hứa Do và Triều Thác tranh nhau một quả bầu. Do bảo là bầu đựng dầu, Thác bảo là bầu đựng giấm." (Tên "Do" đọc gần với chữ "dầu", tên "Thác" đọc gần với chữ "giấm".)

 Tửu lệnh của Đô hiến

 Có một vị Đô hiến (tức Đô ngự sử, quan giám sát cấp cao, ở đây được sai trấn giữ biên cương) không hòa với viên võ quan. Trong tiệc rượu, Đô hiến ra lệnh: "Trên trời có sông Ngân, dưới đất có Tiêu Hà. Tiêu Hà tay cầm một bộ luật, miệng nói: Việc phạm pháp chớ làm, đồ sinh bệnh chớ ăn." Ấy là nhắm vào viên võ quan.

 Võ quan đáp: "Trên trời có mặt trời, dưới đất có Trương Lương. Trương Lương tay cầm một thanh kiếm, miệng nói: Dao thép tuy sắc, không chém người vô tội."

 Lúc ấy có một viên thái giám ngồi đó muốn giảng hòa, liền nói: "Trên trời có núi tuyết, dưới đất có Hàn Sơn (một nhà sư thi sĩ đời Đường). Hàn Sơn tay cầm một cây chổi, miệng nói: Ai nấy quét tuyết trước cửa nhà mình, chớ lo sương trên mái ngói nhà người." Thế là mọi người cười rồi tan tiệc.

 Tửu lệnh của Trạng nguyên La

 Sách "Dự Chương thi thoại" chép: Trạng nguyên La Niệm Am (tức La Hồng Tiên) cùng ông Trâu và một ông nữa họp nhau ở chùa quán. Ông Trâu chỉ pho tượng nặn ra lệnh: "Tổ sư đi mua khăn, chỉ đòi giá rẻ. Vì thế mua không thành, xõa tóc đến tận nay."

 Ông kia nói: "Ngọc Hoàng đi mua ô, chỉ đòi bớt giá. Vì thế mua không thành, đầu đội một tấm ván." (Tượng Ngọc Hoàng đội mũ miện có tấm phẳng ở trên.)

 Ông La nói: "Quan Âm đi mua giày, chỉ lo kì kèo giá. Vì thế mua không thành, chân đất bước lên đài sen."

 Tửu lệnh dùng sách Tứ thư

 Có người ra lệnh: "Tử Lộ vác gạo đi trăm dặm, chẳng biết là gạo trắng hay gạo lứt? Nếu là gạo trắng thì 'Tử Lộ bất đối'; nếu là gạo lứt thì 'Tử Lộ thỉnh đảo'." (Hai câu đều trích sách Luận Ngữ. "Tử Lộ bất đối" vốn nghĩa là "Tử Lộ không đáp", ở đây hiểu là "Tử Lộ bảo không đúng"; "Tử Lộ thỉnh đảo" vốn nghĩa là "Tử Lộ xin cầu khấn", chữ "đảo" đồng âm với chữ "giã", ở đây hiểu là "Tử Lộ xin đem giã".)

 Một người nói: "Tử Lộ ngủ trọ ở Thạch Môn, chẳng biết cửa mở hay cửa đóng? Nếu cửa mở thì 'Do đã lên thềm nhà'; nếu cửa đóng thì 'Tử Lộ chắp tay đứng'." (Cả hai câu đều trích Luận Ngữ; Do là tên của Tử Lộ.)

 Tửu lệnh của Tiết Đào

 Tiết Đào (nữ thi sĩ đời Đường) nhanh trí, thông minh. Có viên Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Lê Châu ra lệnh dùng câu trong "Thiên tự văn" (bài văn nghìn chữ, mỗi câu bốn chữ, dùng dạy trẻ học chữ), trong câu phải có cá, chim hoặc thú. Ông ta đọc: "Hữu Ngu Đào Đường" (họ Hữu Ngu và họ Đào Đường, tức vua Thuấn, vua Nghiêu).

 Tiết Đào đọc: "Tá thời A Hành" (giúp đời có A Hành, tức Y Doãn). Viên thứ sử bảo câu ấy không có cá cũng chẳng có chim, bắt phạt. Tiết Đào nói: "Trong chữ 'hành' có chữ 'ngư' (cá) nhỏ. Còn câu 'Hữu Ngu Đào Đường' của sứ quân thì chẳng có lấy một con cá nào." (Chữ "Ngu" chỉ đọc giống chữ "ngư" chứ không có cá trong nét chữ.) Khách ngồi đó cười lớn.

 Lại có lần Cao Biền trấn giữ Thành Đô, bảo Tiết Đào làm "lệnh một chữ", nói: "Phải lấy một chữ giống hình vật, lại phải hợp vần." Cao Biền nói: "Chữ 'khẩu' (口), giống cái đấu không có quai."

 Tiết Đào nói: "Chữ 'xuyên' (川), giống ba cây rui nhà." Tiết độ sứ (Cao Biền; Tiết độ sứ là chức quan trấn trị một vùng, nắm cả quân lẫn dân) hỏi: "Sao lại có một cây cong?"

 Tiết Đào đáp: "Tướng công làm Tiết độ sứ Tây Xuyên mà còn dùng cái đấu không quai. Đến như con hầu rượu nghèo như thiếp, ba cây rui có một cây cong thì có gì lạ?"

 Mỗi người kể sản vật quê mình

 Xưa Chu Ích công (Chu Tất Đại) và Hồng Dung Trai (Hồng Mại) từng hầu tiệc Thọ hoàng (vua Tống Hiếu Tông), nhân bàn đến món nhắm, hoa quả. Vua hỏi: "Quê khanh họ Hồng có sản vật gì?" Hồng là người Phiên Dương. Ông đáp: "Ba ba móng ngựa ở bãi cát, chồn đuôi trâu ngày tuyết."

 Vua lại hỏi ông Chu. Chu là người Lư Lăng. Ông đáp: "Quất vàng, măng ngọc bản (măng trắng như tấm ngọc), bạch quả, hành thủy tinh." Vua ngâm lên mà khen.

 Vua lại hỏi một vị thị tùng (quan hầu cận vua), quên mất tên, người đất Chiết. Ông ta đáp: "Đầu ốc, tay nàng dâu; chân rùa, răng bà già." Bốn thứ ấy đều là tên các loại hải sản. Vua bật cười.

 Người xưa coi các câu "Bốn biển có Tập Tạc Xỉ, đầy trời có Thích Đạo An" (Tập Tạc Xỉ tự giới thiệu là "khắp bốn biển ai cũng biết Tập Tạc Xỉ", nhà sư Đạo An đáp lại "cả bầu trời đều biết Thích Đạo An"), và "Vân Gian Lục Sĩ Long, dưới mặt trời có Tuân Minh Hạc" (Lục Vân, tự Sĩ Long, quê Vân Gian; Tuân Ẩn, tự Minh Hạc, quê ở kinh đô, nơi "dưới mặt trời" tức gần vua) là chuyện hay. Ấy là vì người nghĩ ra đầu tiên thì dễ được khen khéo mà thôi.

 Câu đối của tiên

 Ở Giang Tây có viên Đề học (quan coi việc học hành, thi cử trong một tỉnh) ra vế đối: "Gió lay cây cọ, Phật nghìn tay phe phẩy quạt xếp." Đám học trò không đối được, bèn cùng nhau cầu tiên (lối cầu cho tiên giáng xuống, cầm que viết chữ trên cát để trả lời). Tiên giáng xuống, viết xưng là Lý Thái Bạch, đối rằng: "Sương làm úa lá sen, ma một chân đội khăn tiêu dao."

 Lang trung Bộ Hình (quan cấp giữa ở Bộ Hình, bộ coi về hình án) Hoàng Vĩ cũng từng cầu tiên, bảo đối vế "trời trắng như ngọc mỡ dê". Tiên viết: "Câu đối sẽ ra từ miệng người làm ruộng ở ngõ nhà họ Đinh." Hôm sau ông đến thử, thấy có một người cày đang cuốc đất rất hăng. Hỏi: "Đây là đất gì?" Người ấy đáp: "Đây là đất bùn vàng màu máu lươn." Ông vô cùng kinh ngạc.

 Những câu khác như: "Tuyết tan, sư tử gầy; trăng tròn, thỏ béo" (sư tử đắp bằng tuyết, thỏ ngọc trên mặt trăng); "Bảy dặm Sơn Đường, đi đến Bán Đường được ba dặm rưỡi; chín khe động Man, đi qua động giữa ở khe thứ năm" (?); "Củ ấu ba góc nhọn, sắt bọc một khối ngọc trắng; quả lựu một cuống, gấm gói muôn hạt ngọc trai" – đều là nét bút của tiên cầu cơ, đáng gọi là câu đối hay.

 Lại truyền có câu đối dân dã: "Quả bầu trên đỉnh tháp, nắm tay nhọn đấm mặt trời; răng cưa trên đầu thành, mọc ngược hàm răng cắn trời xanh." Cũng khéo mà buồn cười.

 Câu đối của ma

 Xưa có một cử tử (học trò đi thi), ở quán trọ nghe dưới lầu có người ra vế đối: "Chuột trộm kén tằm, y như sư tử tung cầu." Anh ta nghĩ mãi không đối được. Đến khi chết, hồn anh ta vẫn thường đi lại trên lầu, đọc vế đối ấy, không ai dám ở lại.

 Sau có một cử tử khác cố lên lầu, nửa đêm quả nhiên nghe có tiếng đọc vế ấy. Anh bèn đối: "Cua chui vào vó cá, lại giống nhện giăng tơ." Từ đó con ma im bặt.

 Có thuyết nói vế đối kia là: "Đứng một mình trên cầu suối, bóng người chẳng trôi theo dòng nước; ngủ lẻ loi nơi quán quê, hồn mộng thường trở về quê nhà."

 Cao Tắc Thành

 Cao Tắc Thành lúc sáu bảy tuổi đã thông minh khác thường. Hàng xóm có một ông Thượng thư, mặc áo bào đỏ ra cửa tiễn khách. Cao vừa ở trường tư thục về, đang mặc áo xanh lục. Thượng thư gọi lại bảo: "Nhái con lên khỏi nước mặc áo xanh, mắt đẹp liếc đưa." (Câu cuối trích Kinh Thi.)

 Cao đáp ngay: "Tôm con rơi vào nồi nước sôi mặc áo đỏ, khom lưng cúi mình." (Câu cuối trích Luận Ngữ; tôm luộc thì đỏ và cong lưng.) Thượng thư vô cùng kinh ngạc, khen là thần đồng.

 Tưởng Đào

 Tưởng Đào người quận Tô, từ nhỏ thông minh, giỏi đối. Một hôm cùng một người bạn của cha là quan võ đi chơi chùa. Ông ta chỉ ba pho tượng Phật trên điện ra vế: "Ba vị Phật lớn, ngồi sư tử, ngồi voi, ngồi hoa sen."

 Đào đối: "Một gã thư sinh, vin phượng, vin rồng, vin cành quế." (Vin rồng vin phượng là nương theo người quyền quý; vin cành quế là thi đỗ.)

 Ra khỏi chùa, một tên lính dưới quyền ông quan kéo áo Đào hỏi: "Lúc nãy quan ta ra vế gì?" Đào kể lại. Hắn lại hỏi: "Cậu đối thế nào?" Đào nói: "Ta đối là: 'Một thằng lính quèn, trộm chó, trộm mèo, trộm rau cải'."

 Câu đối của Đào có nhiều câu đáng chọn, như đối "ba bước nhảy nhảy xuống đất" với "một cái bay bay lên trời"; và: "Mưa buốt hắt cửa sổ, đông hai giọt, tây ba giọt; bánh dày chia khách, trên bảy dao, dưới tám dao." (Chơi chữ: chữ "đông" là chữ "đông" phương đông thêm hai chấm, chữ "sái" là chữ "tây" thêm ba chấm nước; chữ "thiết" (cắt) gồm chữ "thất" (bảy) và chữ "đao" (dao), chữ "phân" (chia) gồm chữ "bát" (tám) trên chữ "đao".) Đều tinh tế, sát sao.

 Câu đối của Dương Đại Niên

 Trên vách viện Học sĩ ngày trước có câu đề: "Lý Dương sinh ra, chỉ cây mận làm họ, sinh ra đã biết." (Lý Dương tức Lão Tử, tương truyền sinh dưới cây mận nên lấy họ Lý, nghĩa là "mận"; "sinh ra đã biết" là câu trong Luận Ngữ.) Lâu không ai đối được.

 Dương Đại Niên (Dương Ức) làm học sĩ, bèn đối: "Mã Viện chết, lấy da ngựa bọc thây, chết rồi mới thôi." (Mã Viện là tướng đời Đông Hán, từng nói làm trai nên chết ngoài chiến trường, lấy da ngựa bọc thây; "chết rồi mới thôi" cũng là câu trong Luận Ngữ.)

 Câu đối của Lý Không Đồng

 Lý Không Đồng (Lý Mộng Dương) làm Đốc học (quan coi việc học, việc thi) Giang Tây, có một sĩ tử trùng cả họ lẫn tên với ông. Ông gọi tới trước mặt nói: "Ngươi không biết tên ta hay sao mà dám phạm vào?" Người ấy đáp: "Tên là do cha đặt, không dám đổi."

 Ông nghĩ hồi lâu rồi nói: "Ta ra một vế thử ngươi, đối được thì còn tha. Rằng: Lạn Tương Như, Tư Mã Tương Như, tên thì tương như (giống nhau), thực thì chẳng tương như." (Lạn Tương Như là danh thần nước Triệu, Tư Mã Tương Như là văn sĩ đời Hán.)

 Người ấy nghĩ chẳng bao lâu đã đáp: "Ngụy Vô Kỵ, Trưởng Tôn Vô Kỵ, người kia vô kỵ (không kiêng), người này cũng vô kỵ." (Ngụy Vô Kỵ là Tín Lăng Quân nước Ngụy, Trưởng Tôn Vô Kỵ là đại thần đời Đường.) Ông cười rồi cho về.

 Câu đối của Trạng nguyên Đường

 Đường Cao lấy chức Hàn lâm đi sứ Triều Tiên. Vua nước ấy ra vế: "Cầm sắt tỳ bà, tám ông vua chung một bộ mặt." (Bốn chữ "cầm, sắt, tỳ, bà" – tên bốn loại đàn – mỗi chữ trên đầu đều có hai chữ "vương" (vua), cộng lại là tám.)

 Đường Cao đáp ngay: "Si mị võng lượng, bốn con quỷ nhỏ mỗi đứa một bụng dạ." (Bốn chữ "si, mị, võng, lượng" – tên các loài yêu quái – đều có bộ "quỷ", phần ruột bên trong mỗi chữ một khác.) Vua nước ấy kinh sợ mà phục.

 Câu đối năm chữ cùng một vần

 Thượng thư Biên Cống có người vợ kế họ Hồ, hiểu được nghĩa sách. Biên có nhiều thị thiếp nên bà Hồ thường giận dỗi. Một hôm đãi khách, khách ra lệnh: "Thảo tiểu lão tẩu não" (lấy vợ lẽ thì bà vợ già giận – năm chữ cùng vần "ao"). Biên không đối được.

 Bà Hồ viết vào mảnh giấy năm chữ "Tưởng nương cuồng lang mang" (nhớ nàng, chàng cuồng vội vã – năm chữ cùng vần "ang"), nói: "Sao không lấy câu này mà đối?" Khách ngồi đó cười lớn.

 Khi Từ Hy còn làm thư lại ở quận, có lần theo quan Thái thú (quan đứng đầu quận) dạo trong sân. Thấy một con hươu nằm phục dưới đất, Thái thú nghĩ ra câu: "Ốc bắc lộc độc túc" (phía bắc nhà, hươu ngủ một mình – năm chữ cùng vần). Hy đáp ngay: "Khê tây kê tề đề" (phía tây suối, gà cùng gáy – năm chữ cùng vần). Thái thú vô cùng kinh ngạc, từ đó không đối đãi ông như hạng thường nữa.

 Câu đối của Phùng Tổn Chi

 Phùng Ích, tự Tổn Chi, người Từ Khê. Chú ông đi tu làm sư, Ích đến thăm. Người chú đùa ra vế: "Lá sen, hoa sen, như cái ô xanh che mặt phấn người đẹp." Ích đối: "Dây bầu, quả bầu, như sợi dây đay vàng buộc cái đầu trọc ông sư."

 Câu đối của Thông phán Đổng

 Đồng tri (quan phó của phủ) họ Ngô và Thông phán (quan phụ tá ở phủ) họ Đổng phủ Thường Châu đến Vô Tích, uống cả rượu đỏ lẫn rượu trắng nên say. Ngô ra vế: "Đỏ trắng lẫn nhau, say rồi chẳng biết nam bắc." Đổng đối: "Xanh vàng không nối (lúa cũ đã hết, lúa mới chưa chín), nghèo đến phải bán cả đông tây." ("Đông tây" vừa là hướng, vừa có nghĩa là đồ đạc.)

 Câu đối của Lục Thái

 Ông Đông Giao làm Tuần án (ngự sử được sai đi tuần xét các địa phương) vùng Tô Châu, Tùng Giang, kiểm tra hồ sơ án từ. Ngự sử họ Hứa đùa: "Bắc đài Đông ngự sử, người Tây tuần án phương Nam." (Bắc đài là Ngự sử đài; ông Đông là người miền tây đi tuần phương nam – câu đủ bốn phương.) Ông Đông không đối được. Ông Lục Thái lén đối: "Đông quan Hạ thị lang, ngày Xuân làm xong thuế Thu." (Đông quan là Bộ Công; thị lang là quan phó của bộ, ở đây họ Hạ – câu đủ bốn mùa.)

 Lại khi Lý Không Đồng ở Giang Tây có vế: "Nhạn lẻ qua sông, ngó bóng bồi hồi như được bạn." Không ai đối được. Lục đối: "Ông già soi gương, nhìn hình phảng phất như bức chân dung."

 Câu đối của Vu Túc Mẫn

 Vu Túc Mẫn công tức Vu Khiêm (Túc Mẫn là tên hiệu đặt sau khi mất). Lúc nhỏ, mẹ chải tóc ông thành hai búi như hai cái sừng, ngày ngày ông đến trường làng. Nhà sư Lan Cổ Xuân thấy, đùa: "Đầu trâu mừng được mọc sừng rồng." Ông đối ngay: "Miệng chó bao giờ mọc ngà voi!" Nhà sư đã lấy làm lạ.

 Ông về bảo mẹ: "Từ nay không được chải hai búi nữa." Hôm khác Cổ Xuân lại đi qua trường, thấy ông chải tóc thành ba búi, lại đùa: "Ba góc như cái giá trống." Ông lại đối ngay: "Một trọc như cái dùi trống (?)." Cổ Xuân bèn nói với thầy học của ông: "Đứa trẻ này có tướng cứu đời!" Bài văn bia mộ của ông có chép việc này của Cổ Xuân.

 Câu đối của Lã Thăng

 Khi Dương Quý Nhiệm làm Thiêm hiến (quan phụ tá ở ty Án sát, coi việc hình án, giám sát) Chiết Giang, thấy mấy đứa trẻ đi học ở trường làng về, trong đó có một trò tay tung túi sách mà nghịch. Quý Nhiệm gọi đến trước mặt, thấy tuấn tú khác thường, bèn ra vế: "Trẻ nhỏ sáu bảy đứa, không đứa nào tinh ranh bằng mày."

 Cậu đáp ngay: "Thái thú hai nghìn thạch (bổng lộc hai nghìn thạch thóc, chỉ quan lớn), không ai bằng ông…" Chữ cuối cậu không nói, lại xin thưởng. Quý Nhiệm hứa, cậu mới nói: "…không ai liêm bằng ông." Quý Nhiệm vặn: "Giả sử ta không thưởng thì nói sao?" Đáp: "Không ai tham bằng ông." Quý Nhiệm rất lấy làm lạ. Cậu tên là Lã Thăng, sau làm quan đến Thiêm hiến Giang Tây.

 Câu đối của Mạc Đình Hàn

 Một hôm Đồ Xích Thủy (Đồ Long) và Mạc Đình Hàn (Mạc Thị Long) dạo chơi vườn họ Cố. Rượu say, Đồ tình cờ ngâm: "Con nhện dưới hiên, một bụng ý tơ." ("Ý tơ" đọc gần như "ý tư", tức nỗi niềm riêng.) Mạc buột miệng đáp: "Con giun trước sân, đầy bụng lòng bùn." ("Lòng bùn" ý nói lòng dạ lầy lội, cố chấp.)

 Câu đối của huyện lệnh Thái Hưng

 Huyện lệnh Thái Hưng là Hồ Dao sủng ái một đứa môn tử (người trai trẻ hầu cận giữ cửa). Bỗng thấy một viên thư lại trêu nó và thì thầm với nó, ông sinh nghi, hỏi nói chuyện gì. Viên thư lại vội nói: "Nó là biểu đệ (em họ bên ngoại) của tiểu nhân, chỉ nói chuyện nhà thôi."

 Huyện lệnh liền ra một vế: "Biểu đệ đâu phải biểu tử của biểu huynh." ("Biểu tử" là tiếng lóng chỉ kẻ bán thân; câu chơi chữ lặp chữ "biểu".) "Ngươi đối được thì ta tha tội." Thư lại đáp ngay: "Trượng nhân (bố vợ) là trượng phu (chồng) của trượng mẫu (mẹ vợ)." Huyện lệnh cười, rót rượu mời hắn.

 Vị huyện lệnh này còn biết tiếc người có tài.

 Câu đối bằng tục ngữ

 Có một viên Bố chánh (quan đứng đầu ty Bố chính, coi việc dân sự, tài chính một tỉnh) giữ chức tận tụy, không đi cầu người tiến cử, nên người cầm quyền bỏ quên không thăng chức. Ông vào kinh chầu vua, sắp trở về, người đồng hương làm Thị lang (quan phó của một bộ) bày tiệc tiễn, mời các quan cùng bộ đến uống.

 Trong số đó một người thấy chỉ có mỗi ông Bố chánh là khách, đùa ra vế: "Khách ít, chủ nhiều." Mọi người chưa kịp đáp, ông Bố chánh vội nói: "Tôi có một vế, mong các đại nhân đừng trách." Rồi đối: "Trời cao, hoàng đế xa." Mọi người sững sờ.

 Những câu khác như: "Mưa lông chó (mưa bụi), băng chân gà"; "Miệng xâu tiền, chân viết chữ"; "Đục lỗ vách (đào tường ăn trộm), mở cửa sổ trời"; "Đứng đất mà biến, báo trời mà biết"; "Tướng gặp tướng, người ăn người"; "Chó giữ con, gà bỏ mẹ" (?); "Duỗi chân sau, xin phần thêm" (?); "Giặc sờ mà cười, quỷ thấy mà sầu"; "Nửa chân dây neo, thẳng đầu gỡ (?)";

 "Giống bà vú, phôi thằng ở"; "Xuống chảo thì nở, lên sân thì đục (?)"; "Lửa trong mắt, gió bên tai"; "Mụ chạy trà, quỷ trộm cơm"; "Nhà nương chân, phố tháo dạ (?)"; "Mận bà Vương, dưa muối mụ Úc"; "Chó chân dài, lợn lùn tịt"; "Thần mở đường, quỷ đè vách"; "Da đầu cứng, gan bàn chân chai"; "Rút thang ngắn, bắn tên lén"; "Mũi tên một chân, con dao hai lưỡi";

 "Ngồi đàn sai tướng, từng nhà bắt phu"; "Khoét thịt làm nhọt, nhịn ỉa cho no"; "Anh em rượu thịt, vợ chồng củi gạo"; "Ba ngọn đèn thì lửa mạnh, sáu vại nước thì nước đục"; "Hai tay trắng trơn, bốn cột sổ sách chắc thật (?)"; "Lấy rượu mời người, bỏ tiền nuôi trai"; "Tro bụi trọc lóc (?), bùn đất nghìn thu (?)"; "Nói to, kết quả nhỏ; việc bên đông, ló đầu bên tây";

 "Moi đồ ăn trong miệng mèo, làm tổ trên đầu cọp"; "Chung Quỳ bắt quỷ nhỏ, Thiện Tài đồng tử lạy Quan Âm"; "Miệng ngọt mà lòng đắng, mắt no mà bụng đói"; "Thổi trống đánh kèn, ăn đèn xem bánh trôi" (nói ngược); "Bóp mũi mà nằm mơ, móc tai coi như lời khai (?)"; "Khuôn khuôn sáu mươi tư (cứng nhắc như khuôn đúc tiền), gieo gieo một hai ba (gieo đổ toàn mặt thấp)";

 "Lòng tốt chẳng được báo tốt, kẻ ngốc tự có phúc ngốc"; "Ngắm núi trơ trọi, canh sóng bạc; ăn cơm nhà, ỉa đồng hoang"; "Tay đông nhận lấy, tay tây đưa đi; thuyền lớn chống bên thuyền nhỏ"; "Dưới tay tướng giỏi không có lính hèn, bên xác người chết có con ma sống"; "Miệng sứt cắn bọ chét, đầu ghẻ đập ruồi"; "Trai tốt ăn đấm không kêu đau, con phá của quay đầu liền lo gia nghiệp";

 "Trà chẳng đến, rượu chẳng đến, sao có câu hát núi cất lên được; cha ở đây, mẹ ở đây, bện sợi dây đay trói ở đây" – đều được gọi là câu đối tuyệt hay.

 Trần Khải Đông giỏi đối. Ông từng nghĩ mãi bốn chữ "bầu thắt cổ" mà chưa đối được. Đang tắm thì nghĩ ra, reo: "Củ cải rỗng ruột – đúng là câu trời sinh!" Mừng quá nhảy lên, chậu tắm vỡ toang.

 Câu đối lặp chữ

 Trần Khải Đông làm Huấn đạo (quan dạy học ở huyện) ở Phân Thủy. Có người đề trên cầu: "Bên cầu Phân Thủy chia nước uống, chia chia chia ra." Khải Đông đi qua thấy, đối: "Dưới đình Khán Hoa xem hoa về, xem xem xem đến." Phân Thủy và Khán Hoa đều là tên đất ở đó. ("Phân thủy" nghĩa là "chia nước", "khán hoa" nghĩa là "xem hoa".)

 Đầu triều (nhà Minh), có một vị Giải nguyên (người đỗ đầu kỳ thi Hương) sau khi đỗ đạt cùng bạn đến nhà kỹ nữ. Người kỹ nữ biết tiếng tài của ông, kính mà muốn thử, bèn pha trà chỉ một chén, chia làm ba phần dâng lên, nói: "Trà chia ba phần, giải cơn khát của giải nguyên." (Nguyên văn lặp ba chữ "giải": chữ thứ nhất là "làm cho hết", hai chữ sau thuộc danh hiệu "giải nguyên".)

 Ông đáp ngay: "Một sớm chầu xong, đi đến nhà hành viện." (Hành viện là nơi ca kỹ ở; nguyên văn lặp chữ "triều" – sớm/buổi chầu – và lặp ba chữ "hành" – đi/hành viện.)

 Câu đối của Kim Dụng Nguyên

 Kim Dụng Nguyên, một sĩ nhân đất Tô, mỗi lần chế giễu ai thì thơ, ca, lời bông đùa làm xong ngay tức khắc, người ta tranh nhau truyền đọc mà cười. Một hôm ông đùa giỡn quá trớn ở nhà ông Hàn lâm họ Văn. Thầy dạy trẻ họ Phan bực mình, nói: "Ta có một vế, ngươi đối được thì ta cam chịu nhục. Rằng: Anh em ông đại phu họ Vương xây tường, một chữ 'thổ' (đất) che thân ba người." (Chơi chữ tách nét: chữ "Vương" có chữ "thổ", các chữ "đại", "phu" có hình chữ "nhân" (người) (?).)

 Kim đáp ngay: "Cha con ông tiên sinh họ Phan gội đầu, lần lượt dội nước lên hai cái đầu trâu." (Chữ "Phan" gồm bộ "thủy" (nước) và chữ "phiên" (lần lượt); hai chữ "tiên", "sinh" phần đầu đều giống chữ "ngưu" (trâu).) Cả tiệc cười lớn.

 Ba thứ sáng: mặt trời, mặt trăng, sao

 Đầu năm Nguyên Hựu (niên hiệu vua Tống Triết Tông), Đông Pha lại được trao chức Hàn lâm học sĩ, kiêm làm quan quán bạn (quan được cử tiếp đón, đi kèm sứ thần nước ngoài) tiếp sứ phương Bắc. Sứ nước Liêu vốn nghe tiếng ông, muốn lấy chuyện lạ làm khó. Nước ấy xưa có vế đối "Tam quang nhật nguyệt tinh" (ba thứ sáng: mặt trời, mặt trăng, sao), chưa ai đối được, nên trước hết đem ra hỏi Đông Pha.

 Đông Pha ừ ừ, rồi bảo viên phó sứ đi theo mình: "Ta đối được mà ông không đối được thì cũng không phải cách giữ thể diện nước lớn. Câu 'Tứ thi phong nhã tụng' (bốn thể thơ: Phong, Đại Nhã, Tiểu Nhã, Tụng – các phần của Kinh Thi) là câu đối trời sinh. Sao không lấy câu ấy đáp trước?" Viên phó sứ làm theo.

 Sứ Liêu đang kinh ngạc thì Đông Pha thong thả đối: "Tứ đức nguyên hanh lợi" (bốn đức của quẻ Càn trong Kinh Dịch là nguyên, hanh, lợi, trinh, nhưng chỉ nói ba). Sứ trợn mắt định đứng lên cãi.

 Đông Pha nói: "Ông bảo ta quên mất một chữ ư? Xin hãy im miệng. Hai triều là nước anh em, ông là bề tôi nước ngoài, chữ ấy vốn là chữ kiêng húy của Nhân Tổ chúng ta." (Vua Tống Nhân Tông tên Triệu Trinh, nên chữ "trinh" phải kiêng không nói.) Sứ Liêu không ngờ tới, vô cùng kinh phục.

 Gần đây Trương Ấu Vu lấy câu "Lục mạch thốn quan xích" để đối, cũng hay. (Theo y học cổ truyền, khi bắt mạch ở cổ tay chia ra ba chỗ gọi là thốn, quan, xích; hai tay cộng lại thành sáu mạch.)

 Hàn lâm Ngô Văn Chi người Chấn Trạch giỏi đối, thường nói "mặt trời, mặt trăng, sao" thuộc loại thiên văn, còn "phong, nhã, tụng" chỉ là mượn tạm (vì "phong" ở đây không phải là gió), nên đối lại là: "Nhất trận phong lôi vũ" (một trận gió, sấm, mưa). Người xem bảo có thần giúp.

 Lại có câu đối cũ: "Trăng non như cung, trăng tàn như cung, cung thượng huyền (?), cung hạ huyền; ráng sớm như gấm, ráng chiều như gấm, gấm Đông Xuyên, gấm Tây Xuyên." (Thượng huyền, hạ huyền là thuật ngữ lịch pháp, chỉ trăng bán nguyệt nửa đầu tháng và nửa cuối tháng, hình như cây cung căng dây; Đông Xuyên, Tây Xuyên là tên đất ở Tứ Xuyên.)

 Ngô cho rằng thượng huyền, hạ huyền là lời của lịch pháp, còn Đông Xuyên, Tây Xuyên là tên đất, không cùng loại, nên đối lại: "Sấm xuân như trống, sấm thu như trống, trống phát tiếng, trống thu tiếng." Vì trong lịch có các câu "sấm bắt đầu phát tiếng" (vào mùa xuân) và "sấm bèn thu tiếng" (vào mùa thu), là tên các hậu (khoảng năm ngày một) trong tiết khí.

 Lưu Quý Tôn

 Vương Kinh công (Vương An Thạch) từng nêu một câu sách hỏi Lưu Quý Tôn: "Niệm tư tại tư, thích tư tại tư, danh ngôn tư tại tư (nghĩ đến điều ấy là ở điều ấy, buông điều ấy cũng ở điều ấy, gọi tên nói ra điều ấy cũng ở điều ấy – câu trong Kinh Thư). Có câu gì đối được?"

 Quý Tôn đáp ngay: "Yết đế yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế." (Câu thần chú cuối Bát Nhã Tâm Kinh của nhà Phật, cũng lặp chữ như vậy.) An Thạch cười lớn.

 Câu đối của Đới Đại Tân

 Đới Đại Tân tám tuổi đã vào học trường huyện (?). Thầy chủ trường chỉ chiếc ghế trên sảnh ra vế: "Nệm da hổ trải ghế học sĩ." Đại Tân đối ngay: "Bút lông thỏ viết cổng trạng nguyên." Thầy rất lấy làm lạ.

 Mười ba tuổi, Đại Tân đỗ thi Hương. Có một vị quan sang đến thăm cha ông, thấy Đới đang chơi bên sân, vẫn còn là đứa bé, tưởng đang học để thi đồng tử (khoa thi dành cho trẻ nhỏ), bèn ra vế "Trăng tròn". Đại Tân đáp ngay: "Gió dẹt." Hỏi: "Gió bao giờ dẹt?" Đáp: "Khe hở nghiêng nào cũng lọt vào được, không dẹt thì sao lọt?"

 Lại ra vế "Phượng hót", đáp ngay: "Trâu múa." Hỏi: "Trâu bao giờ múa?" Đáp: "Trăm thú cùng múa (câu trong Kinh Thư), trâu chẳng ở trong đó sao?" Vị quan hết lời khen ngợi, hỏi ra mới biết chính là Đại Tân, người đã đỗ thi Hương. Lời đối của cậu đều ngầm có ý châm chích.

 Câu đối buột miệng

 Vua Văn Hoàng (Minh Thành Tổ) từng nói với học sĩ Giải Tấn: "Có một câu sách rất khó đối, là câu 'Sắc nan' (giữ được nét mặt vui vẻ khi phụng dưỡng cha mẹ mới là khó – câu trong Luận Ngữ)." Giải đáp ngay: "Dung dị." (Nghĩa là "dễ dàng"; chữ "dung" còn nghĩa là dung mạo, đối với "sắc" là nét mặt, chữ "dị" là dễ, đối với "nan" là khó.)

 Vua không hiểu ra, quay lại bảo Giải: "Đã bảo là dễ, sao mãi không đối?" Giải nói: "Thần vừa đối rồi đấy." Vua mới hiểu, cười lớn.

 Khi Lý Tây Nhai (Lý Đông Dương) làm quan ở Nội các, các Thứ cát sĩ (các tiến sĩ mới đỗ được chọn vào viện Hàn lâm học thêm) vào yết kiến, có người gọi ông là "các hạ Lý tiên sinh". Ông nghe được, lúc gặp mặt bèn nói: "Mời các vị đối một vế: 'Đình tiền hoa thủy phóng' (trước sân hoa vừa nở)."

 Mọi người ngờ là quá dễ, nghĩ lại thì thấy chưa đối khéo được. Đang lúc ai nấy trầm ngâm, ông nói: "Sao không đối là 'Các hạ Lý tiên sinh'?" ("Các hạ" là dưới gác, đối với "trước sân"; "lý" là cây mận, đối với "hoa"; "tiên sinh" là sinh ra trước, đối với "vừa nở".) Mọi người cùng khen mà cười.

 Câu đối của Thái Hà Sơn

 Thái Hà Sơn làm Đốc học vùng Sở, đi các nơi để thi sĩ tử, thấy một học trò ngồi trên thuyền nhỏ đọc sách. Ông gọi lại, bảo đối vế: "Trời chưa sáng đã tìm áo" (dậy sớm lo việc). Học trò chưa kịp đáp. Ông nói: "Sao không đối 'Khát nước mới đào giếng'?" (Ý chê đến lúc sắp thi mới đọc sách.)

 Câu đối của Tôn Lâm

 Hàn Ngọc Nhữ cai trị Tần Châu, chuộng nghiêm khắc. Người ta nói: "Thà gặp hổ dữ, chớ gặp Hàn Ngọc Nhữ." Tôn Lâm tính hay khôi hài, lại rất giỏi đối. Có người hỏi: "Câu 'chớ gặp Hàn Ngọc Nhữ' thì đối thế nào?"

 Lâm đáp ngay: "Sợ gì Lý Kim Ngô?" (Kim Ngô là chức quan coi tuần phòng kinh thành; "kim" là vàng đối với "ngọc", "ngô" là ta đối với "nhữ" là mày, "Lý" là mận đối với "Hàn" là lạnh.) Người nghe đều khen.

 Câu đối dài đời Thế Tông

 Vua Thế Tông (Minh Thế Tông, niên hiệu Gia Tĩnh) mê tu luyện theo Đạo giáo, các học sĩ tranh nhau dâng thanh từ (bài văn khấn dâng lên thần tiên trong lễ chay Đạo giáo, viết trên giấy xanh) để lấy lòng. Bấy giờ có phương xa dâng rùa thiêng, vua tự ra vế:

 "Rùa thiêng sông Xích Thủy, đôi con dâng điềm lành. Số trời năm, số đất năm, năm năm hai mươi lăm số, số nào cũng hợp với Đạo. Đạo hiệu Nguyên Thủy Thiên Tôn, một lòng thành ắt có cảm ứng." (Theo Kinh Dịch, các số lẻ 1, 3, 5, 7, 9 thuộc trời, các số chẵn 2, 4, 6, 8, 10 thuộc đất, mỗi bên năm số; Nguyên Thủy Thiên Tôn là vị thần tối cao của Đạo giáo.)

 Một quan văn đối: "Phượng màu núi Đan Sơn, đôi con bày điềm tốt. Tiếng mái sáu, tiếng trống sáu, sáu sáu ba mươi sáu tiếng, tiếng nào cũng thấu đến trời. Trời sinh hoàng đế Gia Tĩnh, muôn tuổi không bờ bến." Vua rất vui, ban thưởng hậu.

 Chu Vân Sở

 Chu Vân Sở, tự Tử Khanh, là kỹ nữ đất Cám, lanh lợi và biết chữ. Triệu Thời Phùng, tự Độn Khả, làm Thái thú, có lần mời khách, mâm quả có hạt dẻ nướng. Triệu chỉ vào nói: "Hạt dẻ nứt, đường nứt lộ màu vàng." (Đọc lên nghe như "phượng hoàng hiện ra".) Khách ngồi đó đối, không ai được.

 Vân Sở liền nói: "Thiếp có câu đối." Rồi cầm lát ngó sen trong tiệc dâng lên: "Ngó sen đứt, sợi tơ lộ ra bay." (Đọc lên nghe như "cò trắng bay".) Triệu rất lấy làm lạ. Chuyện chép trong sách "Đàm tẩu".

 Câu đối của kỹ nữ

 Có một viên Quận thừa (quan phó của quận) ra vế đối trong tiệc: "Rượu nóng không cần chén nước nóng hâm." (Nguyên văn lặp chữ "thang" – nước nóng: chữ trước là cái chén đựng nước nóng, chữ sau là động từ hâm.) Một kỹ nữ đối: "Sảnh mát chẳng dùng quạt sàng quạt." (Lặp chữ "phiến" – quạt: chữ trước là cái quạt sàng lúa, chữ sau là động từ quạt.) Chuyện chép trong sách "Văn tửu thanh thoại".

 Câu đố họ tên người xưa

 Thời Nguyên Hựu, có những sĩ đại phu hiếu sự, lấy họ tên các quan lớn làm thơ đố. Như bài: "Trời không tuyết tạnh thấy cầu vồng, đi hết chân trời gặp kinh kỳ. Thiên tử trong tay cầm thẻ ngọc, tú tài không chịu mặc áo gai."

 Bài ấy đố tên Hàn Giáng (trời lạnh thấy sắc đỏ), Phùng Kinh ("gặp kinh"), Vương Khuê ("vua cầm ngọc khuê"), Tằng Bố ("từng mặc áo vải", nên không mặc áo gai nữa).

 Lại lấy tên người xưa mà gán vào việc đương thời, như bài: "Người người đều đội mũ Tử Chiêm (mũ kiểu Tô Thức), Quân Thực (Tư Mã Quang) mới đây đổi một chức, danh thiếp gửi trả Vương Giới Phủ (Vương An Thạch), Lộ công (Văn Ngạn Bác) trên người chưa từng lạnh."

 Bài ấy đố tên Trọng Trường Thống ("mọi người đều đội", "trọng" là đông người), Tư Mã Thiên ("họ Tư Mã dời chức"), Tạ An Thạch ("từ chối An Thạch"), Ôn Ngạn Bác ("Ngạn Bác ấm áp").

 "Người đẹp giả say nhờ người đỡ, lộ ra trước ngực làn da trắng như ngọc. Mùa hạ vào trong màn tìm chẳng thấy, mặc cho mưa gió khắp sông hồ." Bài này đố ngầm tên Giả Đảo ("giả ngã"), Lý Bạch ("da trắng"), La Ẩn ("ẩn trong màn lụa"), Phan Lãng ("sóng nổi" (?)).

 Câu đố đèn

 "Mười lần đến cửa son, chín lần chẳng mở, đầy đầu gió tuyết lại quay về. Về nhà ngại nhìn mặt vợ con, khêu hết tro trong lò lạnh suốt đêm." Một lời giải là bốn vị thuốc: Thường sơn, Thạch tín (còn gọi là "phê sương", ứng với gió tuyết), Lang độc, Diêm tiêu (ứng với lửa tắt). Một lời giải khác là bốn tên bệnh: Hầu bế (cổ họng tắc, ứng với cửa nhà quyền quý đóng), Thương hàn (bị lạnh), Bạo đầu (?), Hỏa đan (ứng với lửa lò tàn).

 Câu đố của Trần Á

 Trần Á tự làm câu đố về chữ "Á" (tên mình): "Nếu cho có miệng thì thành câm, nếu muốn không có tim thì thôi làm ác. Ở giữa hoàn toàn không có ruột gan, bên ngoài mặc sức mọc góc cạnh." (Chữ "Á" thêm bộ "khẩu" (miệng) thành chữ "á" là câm; chữ "ác" bỏ chữ "tâm" (tim) thì thành chữ "Á"; chữ "Á" rỗng ở giữa, bên ngoài có nhiều góc.)

 Câu đố "Trạng nguyên năm Tân Mùi"

 Kỳ thi Hội năm Tân Mùi, Viên Thuấn Thần người Giang Âm làm bài thơ đố viết trên đèn: "Sáu kinh chứa trong lòng đã lâu, một thanh kiếm mười năm mài trong tay. Trên đầu hoa hạnh có một cành ngang, sợ lộ thiên cơ chớ hở miệng. Một chấm chồng chất to bằng cái đấu, che mất nửa giường còn có gì? Tên trọn đợi khi treo mũ về hưu, mặt mũi vốn có ông biết chăng?"

 Chỉ có Lưu Thành ở Tô Châu vừa thấy là đoán ra ngay, đó là bốn chữ "Tân Mùi Trạng Nguyên". (Hai câu đầu ghép thành chữ "Tân"; chữ "hạnh" bỏ chữ "khẩu" (miệng), thêm một nét ngang thành chữ "Mùi"; nửa chữ "sàng" (giường) ghép với chữ "khuyển" thành chữ "Trạng"; chữ "hoàn" (trọn) bỏ phần mũ trên đầu thành chữ "Nguyên".)

 Mời uống rượu và đáp bằng câu đố

 Sách "Cổ kim thi cách" chép có người gửi thư mời khách rằng: "Cửa ván, nhà công, chặt chân, thây lộ." Khách đáp: "Chó vằn, phú tốt, đi bói, bụng rỗng."

 "Cửa ván" là cửa gỗ, tức chữ "nhàn" (rảnh rỗi, vì chữ này gồm chữ "môn" là cửa và chữ "mộc" là gỗ); "nhà công" là nhà quan, tức chữ "quán"; "chặt chân" tức chữ "học" (ghé qua; ý nói bỏ phần chân); "thây lộ" là thây đưa ra, tức chữ "khuất" (gồm chữ "thi" là thây và chữ "xuất" là ra). Ý là "Quán vắng, xin hạ cố ghé qua."

 "Chó vằn" là chó có vân, tức chữ "kính" (vì chữ này gồm phần giống chữ "cẩu" là chó và phần giống chữ "văn" là vân); "phú tốt" (?) ứng với "thượng" và "điền" (ruộng), ghép thành chữ "đương" (nên); "đi bói" là "tẩu" (đi) với "bốc" (bói), ghép thành chữ "phó" (đến); "bụng rỗng" là "khiếm" (thiếu) với "thực" (ăn), ghép thành chữ "ẩm" (uống). Ý là "Xin kính cẩn đến uống."

 Chùa Khai Nguyên

 Cuối năm Càn Phù (niên hiệu vua Đường Hy Tông), có người khách trọ ở chùa Khai Nguyên đất Quảng Lăng, không được các sư đối đãi tử tế, bèn đề thơ lên cửa rồi đi. Thơ rằng: "Rồng trong khám đi về bờ đông, giờ khắc mặt trời khuất bóng xế tây. Chữ văn trong chữ kính nay không còn, đá trong đá vụn trôi vào cát chảy."

 Các sư đều không hiểu. Có một chú tiểu (sa di, người mới xuất gia) biết đó là lời chửi, chính là bốn chữ "Cả chùa chó chết". (Chữ "khám" bỏ chữ "long" (rồng) thành chữ "hợp" (cả); chữ "thời" bỏ chữ "nhật" (mặt trời) thành chữ "tự" (chùa); chữ "kính" bỏ phần "văn" thành chữ "cẩu" (chó); chữ "toái" (vụn) bỏ chữ "thạch" (đá) thành chữ "tốt" (chết).)

 Chùa Đại Minh

 Khi tướng công Lệnh Hồ trấn giữ Hoài Hải, ông từng đến chơi chùa Đại Minh, thấy trên vách phía tây có câu đề: "Một người đường đường, hai vầng cùng sáng, suối sâu một thước một, bỏ chấm bên chữ băng. Hai người liền nhau, chẳng thiếu một bên. Ba xà bốn cột, lửa mạnh đốt lên, bỏ đi hai móc, hai mặt trời còn nguyên." Các khách khứa, thuộc quan không ai hiểu.

 Có viên Chi sứ (thuộc quan trong phủ Tiết độ sứ) tên Ban Mông giải: "'Một người' là chữ 'đại' (lớn). 'Hai vầng' là mặt trời và mặt trăng, tức chữ 'minh' (sáng). 'Một thước một' là mười một tấc (thập nhất thốn), chẳng phải chữ 'tự' (chùa) sao? Chữ 'băng' bỏ chấm thành chữ 'thủy' (nước). 'Hai người liền nhau' là chữ 'thiên' (trời). 'Chẳng thiếu một bên' là chữ 'hạ' (dưới). 'Ba xà bốn cột mà có lửa' là chữ 'vô' (không). 'Hai mặt trời bỏ hai móc' là chữ 'tỷ' (sánh). Câu ấy nói: 'Nước chùa Đại Minh, thiên hạ không đâu sánh bằng'."

 Trạm Hoàng Hoa

 Sách "Bác dị ký" chép: Áp nha (chức quan võ coi việc hầu cận, nghi vệ trong phủ) ở Quảng Châu tên Thôi Khánh Thành đến trạm Hoàng Hoa, ban đêm gặp một người đẹp – vốn là ma – ném cho tờ giấy viết: "Chó trong Xuyên, mắt trăm họ, ngựa vồ con, cơm bếp vua." Khánh Thành không hiểu.

 Sau ông Đinh Tấn công (Đinh Vị) giải: "'Chó trong Xuyên' là chó đất Thục (Thục khuyển), ghép thành chữ 'độc' (một mình). 'Mắt trăm họ' là mắt dân (dân mục), ghép thành chữ 'miên' (ngủ). 'Ngựa vồ con' là 'qua tử' (?), ghép thành chữ 'cô' (lẻ loi). 'Cơm bếp vua' là cơm quan (quan thực), ghép thành chữ 'quán'. Tức là 'Một mình ngủ nơi quán lẻ'."

 Câu đố của Cố Thánh Chi

 Cố Thánh Chi người đất Ngô làm một câu đố: "Hai đầu hai đầu, ở giữa hai đầu. Hai đầu to, hai đầu nhỏ. Hai đầu rách, hai đầu lành. Hai đầu trơn bóng, hai đầu như cỏ. Hai đầu dựng đứng, hai đầu ngã nằm." Lời giải: đó là hai nhà sư nằm ngủ chung giường, mỗi người quay đầu về một phía.

 Câu đố của Chúc Chi Sơn

 Chúc Chi Sơn (Chúc Doãn Minh) bắt chước lời nhà Phật làm câu đố về cái bao tải có chạc: "Không có Phật thì chẳng mở miệng, mở miệng liền thành Phật. Bàn đa la, cật đa la, Phật đa sát đa, Phật đa nan đà." (Các câu cuối giả làm âm thần chú tiếng Phạn, nhưng đọc theo tiếng địa phương lại nghe như tả cái bao bị cuộn, bị buộc, bị nhồi đầy (?).)

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video