Bộ Vi từ (lời nói bóng gió, châm biếm kín đáo), thứ ba mươi.
Tử Do (bút hiệu của người soạn sách) nói: Miệng người ta ngậm cái kín đáo mà nhả ra cái rõ ràng. Điều vốn rõ ràng mà nói theo lối kín đáo, thì làm trái ý người mà không phải là can thẳng, kìm hãm người mà không phải là phỉ báng, châm chích mà không phải là oán hận, ghét bỏ mà không phải là thù địch. Ở trên, lời ấy có thể thay cho bài châm của Ngu nhân (bài văn răn vua do viên quan coi việc săn bắn thời Chu làm ra). Ở dưới, nó cũng có thể thay cho lời ca của Dư nhân (lời người kéo xe, tức dân thường, ca hát bàn chuyện chính sự). Khi lòng phân biệt phải trái và lòng tính toán lợi hại đều sáng rõ, thì cách nói không thể không đi theo lối này. Ta đối với sách Xuân Thu ở đoạn đời Định công, Ai công đã ba lần lưu ý điều ấy (người xưa cho rằng chép đến thời gần mình, Khổng Tử dùng nhiều lời kín đáo). Gom lại thành bộ Vi từ, thứ ba mươi.
Đài Lăng Dương
Trần Huệ công xây thành lớn, nhân đó dựng đài Lăng Dương. Đài chưa xong mà đã mấy chục người phạm luật bị giết, lại bắt giam ba viên lại coi công trình. Khổng Tử sang nước Trần, nghe chuyện ấy, đến gặp Trần hầu, cùng lên đài ngắm cảnh. Khổng Tử nói: “Đẹp thay cái đài! Hiền thay nhà vua! Từ xưa các bậc thánh vương xây thành dựng đài, có ai không giết một người nào mà làm nên công trình như thế này!” Trần hầu ngầm sai người tha các viên lại đang bị giam. Chuyện chép trong sách Khổng Tùng Tử.
Chặt tay chân người
Thời Tề Cảnh công, có người dân mắc tội. Cảnh công nổi giận, sai trói đến dưới điện, gọi tả hữu chặt tay chân người ấy. Án Tử tay trái nắm đầu tội nhân, tay phải cầm dao, hỏi: “Các bậc vua sáng thời xưa chặt tay chân người, thì bắt đầu chặt từ chi nào?” Cảnh công rời chiếu đứng dậy nói: “Thả nó ra!”
Theo sách Tả truyện, thời ấy Cảnh công dùng hình phạt nặng nề, có người bán dũng (giày giả dành cho người bị hình phạt chặt chân). Cảnh công hỏi Án Tử: “Nhà ông ở gần chợ, có biết thứ gì đắt thứ gì rẻ không?” Án Tử đáp: “Giày cho người cụt chân thì đắt, giày thường thì rẻ.” Cảnh công tỉnh ngộ, vì thế giảm bớt hình phạt. Đây là bậc thầy của lối can gián bóng gió, người đứng đầu trong những kẻ khôi hài.
Mặt người chết oan
Lưu Huyền Tá trấn giữ đất Biện (Biện Châu, nay là Khai Phong). Có lần ông nghe lời gièm, giận định giết viên quân tướng Địch Hành Cung, không ai dám bênh. Xử sĩ (người có học mà không ra làm quan) Trịnh Thiệp giỏi nói đùa có ẩn ý, đến gặp Huyền Tá nói: “Nghe nói Địch Hành Cung phải chịu tội chết, xin giao cái xác cho tôi xem một chút.” Huyền Tá lấy làm lạ. Trịnh đáp: “Tôi từng nghe nói mặt người chết oan trông khác thường, cả đời chưa thấy bao giờ, nên xin mượn xem thôi.” Huyền Tá tỉnh ngộ, bèn tha cho Hành Cung.
Áo dầu
Vua Cao Tông (nhà Đường) đi săn gặp mưa, hỏi gián nghị đại phu (quan chuyên can ngăn vua) Cốc Na Luật — người Ngụy Châu, hiểu rộng các sách, Chử Toại Lương gọi ông là “kho Cửu kinh” (kho chứa chín bộ kinh điển Nho gia) — rằng: “Áo dầu làm thế nào cho khỏi dột?” Ông đáp: “Lấy ngói mà làm thì không dột.” (ý: ở trong nhà ngói thì không ướt, tức là đừng đi săn nữa). Nhà vua vì thế không đi săn nữa.
Thu thuế
Thời Nam Đường, quan coi các cửa ải thu thuế nặng nề, nhà buôn khổ sở. Gặp lúc vùng kinh kỳ hạn hán, vua Liệt Tổ (vua lập ra nước Nam Đường) mở tiệc ở vườn Bắc Uyển, nói với quần thần: “Bên ngoài đều có mưa, riêng kinh thành không có, là vì sao?” Thân Tiệm Cao nói: “Mưa không dám vào thành, vì sợ bị thu thuế đấy.” Liệt Tổ cười lớn, lập tức bãi bỏ khoản thuế ấy.
Cá nộp phủ sứ
Thời họ Tiền (nhà cai trị nước Ngô Việt), người đánh cá ở Tây Hồ mỗi ngày phải nộp mấy cân cá, gọi là “cá nộp phủ sứ” (cá nộp cho phủ của quan tiết độ sứ). Ai đánh không đủ số thì phải mua ngoài chợ để nộp, dân rất khổ. La Ẩn hầu ngồi bên vua, trên vách có bức tranh “Buông câu ở khe Bàn” (vẽ Lã Vọng câu cá ở khe Bàn Khê trước khi giúp nhà Chu). Vũ Túc vương (Tiền Lưu, vua nước Ngô Việt) chỉ vào tranh, bảo La Ẩn làm thơ. La Ẩn đọc ngay:
“Lã Vọng năm xưa bày mưu lớn cho triều đình,
Lưỡi câu thẳng mà câu được cả nước, ai sánh bằng.
Nếu như ông sinh ra ở bên Tây Hồ,
Thì cũng phải nộp cá cho phủ sứ.”
Vũ Túc vương cười lớn, bèn miễn khoản thu ấy.
Chữ của thần, chữ của vua
Tề Cao Đế từng thi viết chữ với Vương Tăng Kiền. Viết xong, vua hỏi: “Ai đứng thứ nhất?” Tăng Kiền đáp: “Chữ của thần đứng thứ nhất trong hàng bề tôi, chữ của bệ hạ đứng thứ nhất trong hàng vua.” Vua cười lớn nói: “Khanh khéo lo cho mình đấy.”
Bồi hồi
Vua Nhân Tông (nhà Tống) mở tiệc ngắm hoa câu cá, ban thơ. Các quan ở quán các (các viện coi sách vở, văn chương của triều đình) và các quan hầu cận họa thơ, đều gieo vần chữ “bồi hồi” (đi tới đi lui, quanh quẩn không rời). Thơ xong, sai Giáo phường (cơ quan ca múa nhạc của triều đình) diễn tạp kịch (kịch hài ngắn). Vở kịch diễn mấy người đi tìm nhà thuê, đến một ngôi nhà để xem, tới nhà trước thì ngắm nghía mãi không đi. Hỏi vì sao, họ nói: “Bồi hồi đấy.” Lại tới nhà sau, tới dãy nhà đông, nhà tây, cũng thế. Hỏi thì lại nói: “Bồi hồi đấy.” Một người trong bọn cười nói: “Được thì được rồi, nhưng khỏi sao bồi hồi nhiều quá!” (ý chê các bài họa thơ dùng mãi một vần).
Vòng nhị thắng
Đầu niên hiệu Thiệu Hưng (đời Tống Cao Tông), Dương Tồn Trung đóng ở Kiến Khang. Trên cờ các đạo quân có hình hai chữ “thắng” lồng vào nhau (hình trang trí hai hình thoi lồng nhau), gọi là “vòng nhị thắng”, lấy ý “hai cung trở về từ phương bắc” (“nhị thắng hoàn” đọc gần với “nhị thánh hoàn”, tức mong hai vua Huy Tông, Khâm Tông bị quân Kim bắt đi được trở về). Nhân được viên ngọc đẹp, ông sai mài thành vòng đeo mũ dâng vua, Cao Tông ngày thường vẫn đội. Có lần một con hát đứng hầu bên cạnh, Cao Tông chỉ cái vòng bảo: “Cái này Dương thái úy dâng lên, tên là vòng nhị thắng.” Con hát liền tâu: “Tiếc là vòng nhị thắng đều để ở sau gáy.” (ý: việc đón hai vua về bị gác ra sau đầu). Cao Tông biến sắc mặt. Đây là một ví dụ của câu “thợ thuyền dùng nghề của mình để can gián”.
Có thuyết khác chép: Con hát đóng vai tham quân (vai hề chính trong tạp kịch đời Tống) ngồi trên ghế, bỗng rơi khăn chít đầu (loại khăn của quan lại), lộ ra đôi vòng. Có người gặng hỏi, đáp: “Đây là vòng nhị thắng.” Một người đập vào đầu hắn nói: “Mày chỉ cần ngồi ghế thái sư (ghế dựa lớn; cũng ngầm chỉ chức Thái sư của Tần Cối) xin ân huệ là đủ rồi, còn nhị thánh hoàn thì cứ vứt ra sau đầu cũng được!” Đó là để chê Tần Cối (tể tướng chủ hòa với nước Kim).
Hoành thánh không chín
Thời Cao Tông, người nấu bếp trong cung luộc hoành thánh không chín, bị giao xuống Đại Lý tự (cơ quan xét xử hình án cao nhất của triều đình). Phường hát đóng vai hai người học trò, hỏi tuổi nhau. Một người nói “sinh năm Giáp Tý”, người kia nói “sinh năm Bính Tý”. Con hát tâu: “Cả hai đáng giao xuống Đại Lý.” Vua hỏi vì sao. Con hát nói: “Bánh giáp tử, bánh tử (?) đều ‘sinh’ cả (chữ ‘sinh’ vừa là ‘sinh năm’, vừa là ‘còn sống, chưa chín’; ‘giáp tử’, ‘bính tử’ đọc gần với tên các thứ bánh), cùng tội với kẻ luộc hoành thánh không chín vậy.” Vua cười lớn, tha cho người nấu bếp.
Tiền đương thập
Thời Tuyên Hòa (đời Tống Huy Tông), triều đình dùng tiền đương thập (một đồng tiền được tính bằng giá trị mười đồng thường). Phường hát diễn cảnh dùng tiền đương thập mua nước: nước mỗi chén giá một đồng, thế là bắt người mua phải uống đủ mười chén, đến nỗi mệt lả. Vua xem thấy thì cười, rồi bãi bỏ không dùng thứ tiền ấy nữa.
Chuối
Thời Tuyên Hòa, người trong nhạc bộ là Tiêu Đức nhờ tài khôi hài mà được vua yêu, thường mượn trò đùa để can gián. Một hôm, ông theo vua dạo vườn cấm. Vua chỉ hoa, trúc, cỏ cây hỏi tên. Tiêu Đức nói: “Đều là ba tiêu (cây chuối) cả.” Vua hỏi lại. Ông đáp: “Hoa trúc trong vườn cấm đều lấy từ bốn phương, đường sá xa xôi, ngóng mãi (‘ba’) mới tới được vườn Thượng Lâm thì đã khô héo (‘tiêu’) rồi.” (chơi chữ: “ba tiêu” là cây chuối, cũng đọc thành “ngóng tới thì đã héo”). Vua cười lớn.
A Sửu
Cuối niên hiệu Thành Hóa (đời Minh Hiến Tông), hình phạt và chính sự nhiều chỗ thiên lệch. A Sửu (một hoạn quan chuyên diễn trò) diễn trước vua cảnh Lục bộ (sáu bộ của triều đình: Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công) chọn người sai phái, ra lệnh phải chọn kỹ. Một người nói: “Tôi họ Công tên Luận.” Viên quan chủ sự nói: “Công luận (lời bàn công bằng của mọi người) bây giờ vô dụng.” Một người nói: “Tôi họ Công tên Đạo.” Viên quan nói: “Công đạo (lẽ phải công bằng) bây giờ khó thi hành.” Người sau cùng nói: “Tôi họ Hồ tên Đồ.” Viên quan nói: “Hồ đồ (mơ hồ, lẫn lộn phải trái) thì bây giờ đi đâu cũng lọt.”
Hoạn quan A Sửu thường diễn viện bản (kịch ngắn) trước vua. Lúc ấy Vương Việt, Trần Việt nịnh bợ Uông Trực (hoạn quan nắm quyền lớn), kết thành bè đảng sống chết có nhau. A Sửu đóng vai Uông Trực, cầm hai cây búa việt, đi lật đật. Có người hỏi vì sao. Hắn nói: “Ta cầm quân chỉ cậy vào hai cây búa việt này thôi!” Hỏi búa tên gì. Hắn nói: “Vương Việt, Trần Việt đấy!” (chữ “việt” trong tên hai người đọc giống chữ “việt” là cây búa).
Hòa Kiệu
Hòa Kiệu được Vũ Đế (Tấn Vũ Đế) thân tín, trọng vọng. Vua bảo Kiệu: “Đông cung (thái tử) gần đây hình như có tiến bộ chút ít, khanh thử đến xem.” Kiệu về, vua hỏi thế nào. Kiệu đáp: “Tư chất thánh minh của hoàng thái tử vẫn như trước.” (thái tử vốn đần độn, ý nói chẳng tiến bộ gì).
Bộ râu của Lý Vĩ
Đường Thái Tông cho Lý Vĩ làm dân bộ thượng thư (người đứng đầu bộ Dân, coi hộ khẩu, thuế khóa). Gặp có người từ kinh sư đến, vua hỏi: “Huyền Linh (Phòng Huyền Linh, tể tướng) nghe tin Vĩ làm thượng thư thì nói gì?” Người ấy đáp: “Chỉ khen Vĩ có bộ râu đẹp, không nói gì khác.” Vua vội đổi Vĩ sang làm thái tử chiêm sự (quan coi việc trong phủ thái tử, là chức nhàn).
Hồ ba trăm dặm
Phùng Mật nước Nam Đường có lần nói với các vị các lão (đại thần cao tuổi trong triều) về chuyện Đường Huyền Tông ban cho Hạ Tri Chương ba trăm dặm hồ khi ông về quê, nhân đó nói: “Mai sau được vua cho về hưu, được hai mươi dặm hồ Huyền Vũ là đủ.” Từ Huyễn đáp: “Chúa thượng tôn trọng người hiền, hạ mình với kẻ sĩ, há lại tiếc một cái hồ? Chỉ thiếu một Hạ Tri Chương mà thôi.” Mọi người cười lớn.
Châm chọc Lý Tây Nhai
Lưu Đại Hạ tự viết bài “Ký về thọ tàng” (bài văn ghi về ngôi mộ xây sẵn khi còn sống). Lý Tây Nhai (Lý Đông Dương, hiệu Tây Nhai, đại thần trong Nội các) đùa: “Thiên hạ ai cũng như ông thì văn chương của các quan Hàn lâm (viện các quan văn chuyên soạn văn thư cho triều đình) thành vô dụng mất.” Lưu đáp: “Văn chương của các tiên sinh nên để ghi chép những người có công đức lớn, tôi đâu dám làm phiền?” Vì trước đó Tây Nhai từng viết văn bia cho Lưu Cẩn (hoạn quan chuyên quyền), nên ông chế giễu như vậy.
Thời Chính Đức, các đại thần bàn việc đánh đổ Lưu Cẩn, Lý Tây Nhai cúi đầu không nói. Sau đó Lưu Kiện, Tạ Thiên bị đuổi về, Lý bày tiệc tiễn đưa mà khóc lóc. Lưu Kiện nói: “Hôm ấy nếu ông nói một câu, thì hôm nay đâu phải khóc.” Lại có lần Lã Nam bị đuổi về, Lục Hoàn cũng bày tiệc tiễn đưa. Lục nói: “Ông đi rồi, tôi rồi cũng sắp đi.” Lã đáp: “Nếu ông đi thật, tôi sẽ chờ ở ngoài ba mươi dặm.” Có sách chép đây là chuyện của Lã Nam và Lục Hoàn, là sai (?).
Văn Lộ công
Văn Lộ công (Văn Ngạn Bác, tước Lộ quốc công) tám mươi tư tuổi lại được vời ra làm quan. Lúc ấy học sĩ Trịnh Mục dâng biểu xin trí sĩ (về hưu). Lưu Cống Phủ (Lưu Phân) đang làm cấp sự trung (quan xét lại chiếu lệnh và can gián), hỏi các đồng liêu: “Ông Trịnh bao nhiêu tuổi?” Đáp: “Bảy mươi ba.” Lưu vội nói: “Đừng cho ông ấy được như ý xin, hãy giữ lại để làm bạn với ông tám mươi tư.” Lộ công nghe được, rất không vui.
Thơ thợ cưa
Trong làng của Triệu Đông Sơn có hai người bạn thân: một người bị đày ra miền hoang vu, ghé qua nhà; một người đang chờ ma khám (thủ tục xét công trạng để thăng chuyển chức quan) để được bổ đi nơi khác. Cả hai đều đã vất vả lúc xế chiều (tuổi già) mà vẫn còn tiếc miếng xương sườn gà (thứ ăn chẳng bao nhiêu mà bỏ thì tiếc, ví chức quan nhỏ). Một hôm hai người cùng đến thăm Đông Sơn, thấy dưới sân có thợ cưa đang xẻ gỗ, bèn lấy đó ra đề. Đông Sơn đọc ngay một bài tuyệt cú:
“Một vệt đường đen hai người bận,
Chiều tối nhìn nhau tóc đã sương.
Mày đi tao lại bao giờ dứt,
Cũng nhờ lôi kéo để qua ngày.”
Hai người bạn biết ý thơ châm chọc mình, cùng nhau than thở rồi bỏ về.
Viễn chí
Tạ công (Tạ An) lúc đầu có chí ở ẩn núi Đông Sơn, sau lại ra làm tư mã (quan phụ tá việc quân) cho Hoàn công (Hoàn Ôn). Gặp lúc có người biếu Hoàn công thuốc, trong có vị viễn chí (một vị thuốc, tên có nghĩa đen là “chí xa”). Hoàn công cầm lên hỏi Tạ: “Thuốc này còn có tên là tiểu thảo (cỏ nhỏ). Sao một vật lại có hai tên?” Tạ chưa kịp đáp thì Hách Long đang ngồi đó nói ngay: “Cái này rất dễ hiểu: ở ẩn thì là viễn chí, ra ngoài thì là tiểu thảo.” (rễ nằm trong đất gọi là viễn chí, phần mọc lên khỏi mặt đất gọi là tiểu thảo; ý chê: ở ẩn thì chí cao xa, ra làm quan thì thành cỏ rác). Tạ có vẻ hổ thẹn.
Lý Trác lão (Lý Chí, hiệu Trác Ngô) nói: “Hách nói sai rồi. Phải nói là ở ẩn thì là tiểu thảo, ra làm quan thì là viễn chí.”
Sách Thỏ
Phùng Đạo dáng vẻ tầm thường quê kệch, đến khi làm tể tướng, kẻ sĩ nhiều người chê cười. Lưu Nhạc và Nhậm Tán đang nói chuyện riêng, thấy Phùng Đạo đi rồi lại ngoái nhìn. Tán nói: “Tể tướng mới ngoái lại làm gì thế?” Nhạc nói: “Chắc là nhớ ra quên mang cuốn Thỏ sách theo.” Ở các thôn xóm phương bắc phần nhiều dùng sách “Thỏ viên sách” để dạy trẻ vỡ lòng, nên lấy đó mà chê ông. Sách ấy viết theo lối văn của Từ Lăng, Dữu Tín, cũng không phải lời quê mùa, chỉ vì nhà nào cũng có một bản nên người ta coi rẻ.
Phùng Đạo nghe được lời ấy, bèn cho Lưu Nhạc làm bí thư giám (quan coi kho sách của triều đình), Nhậm Tán làm tán kỵ thường thị (quan hầu cận vua, chức danh dự). Ấy là người tinh thông thuật Hoàng Lão (học thuyết của Hoàng Đế, Lão Tử, chủ trương nhu hòa, không tranh giành).
Châm chọc tướng họ Nghiêm
Thời Thế Tông (Minh Gia Tĩnh), trong cung từng thấy ma, nhiều tay nhiều mắt. Vua hỏi Trương chân nhân (thủ lĩnh Đạo giáo phái Thiên Sư, được triều đình phong hiệu Chân nhân), Trương không trả lời được. Có người cho rằng Vương Nguyên Mỹ (Vương Thế Trinh) hiểu biết rộng, đến hỏi ông. Nguyên Mỹ nói: “Cần gì phải hiểu biết rộng? Sách Đại học có câu ‘mười mắt cùng nhìn, mười tay cùng chỉ’ (ý: bị muôn người dòm ngó chỉ trỏ), là nói cái gì?” Đó là để châm chọc tướng họ Nghiêm (tể tướng Nghiêm Tung). Nghiêm nghe được, ôm hận trong lòng.
Đề thơ lên tranh trục nhà Hà Cát Dương
Hà Cát Dương (Hà Thiên) xưa vốn thân với một người họ Hoàng là học trò trường huyện, vì cùng ham học vấn. Cát Dương làm tuần phủ (quan đứng đầu cai quản cả một tỉnh) Giang Tây, ghé về nhà. Người họ Hoàng mặc áo xanh (áo của học trò) đến thăm, người giữ cửa không báo ngay. Ông bèn dạo bước trên nhà, nhìn quanh các bức tranh trục treo trên vách, thấy bức đầu tiên là bút tích của Nghiêm Phân Nghi (Nghiêm Tung, người đất Phân Nghi). Ông bèn đòi lại tấm danh thiếp đã đưa, viết lên đó một bài tuyệt cú:
“Tiêu Sơn đã chết, Hồng Đường bị đày,
Thiên hạ ai người là ông Giới?
Hôm nay nhà đẹp ngâm thơ thảo,
Mới biết lòng ông lại dung được.”
(Tiêu Sơn là Dương Kế Thịnh, bị Nghiêm Tung hại chết; Hồng Đường là một người chống Nghiêm Tung bị đày (?); ông Giới là Nghiêm Tung, tự Giới Khê; câu cuối mỉa Hà Thiên độ lượng đến mức dung chứa cả bút tích kẻ gian.)
Người giữ cửa đưa vào, ông liền phẩy áo bỏ đi. Cát Dương được bài thơ, tự thấy hổ thẹn, vội sai người đuổi theo, nhưng thuyền đã đi xa rồi.
Miếu hai tướng công
Anh em Hàn Trì Quốc (Hàn Duy) đều được làm tướng (tể tướng). Khách muốn treo tấm biển ở nhà, đề là “Ba tướng”. Không bao lâu Trì Quốc bị bãi chức. Đông Pha đùa: “Nay chỉ có thể gọi là ‘Miếu hai tướng công’ thôi!” Có ngôi miếu Hai tướng công họ Chu, họ Phúc (?) rất linh thiêng.
Việc thủy lợi của Kinh công
Vương Giới Phủ (Vương An Thạch, tước Kinh quốc công) làm tể tướng, ra sức mưu tính việc thủy lợi khắp thiên hạ. Lưu Cống Phủ có lần đến thăm, gặp lúc một người khách dâng kế: “Đầm Lương Sơn đất màu mỡ, tháo cạn đi thì được ruộng tốt vạn khoảnh (khoảnh: đơn vị diện tích, mỗi khoảnh bằng một trăm mẫu), chỉ có điều chưa chọn được nơi thuận tiện để chứa ngần ấy nước.” Giới Phủ nghiêng đầu nghĩ ngợi. Cống Phủ nói to: “Việc này không khó!” Giới Phủ mừng rỡ tưởng có kế hay, vội hỏi. Cống Phủ nói: “Đào riêng một cái đầm Lương Sơn khác là đủ chứa nước ấy!” Giới Phủ cười lớn, việc ấy bèn thôi.
Châu chấu cảm đức
Vương Kinh công bị bãi chức tể tướng, ra trấn giữ Kim Lăng. Lúc ấy châu chấu bay từ bắc xuống nam, các quận ở Giang Đông đều có. Trăm quan tiễn Vương ra ngoài thành. Lưu Cống Phủ đến sau, đuổi theo không kịp, thấy trên chiếc giường đi đường có tấm bình phong để viết chữ, bèn viết một bài tuyệt cú gửi lại:
“Thanh miêu, trợ dịch (hai phép mới của Vương An Thạch: cho dân vay khi lúa còn non, và nộp tiền thay đi lao dịch) cả hai đều hại nhà nông,
Thiên hạ xôn xao oán tướng công.
Chỉ có châu chấu riêng cảm đức,
Lại theo xe ngựa qua Giang Đông.”
Châm chọc Chương Tử Hậu
Chương Tử Hậu (Chương Đôn) mời khách mừng sinh nhật, học trò là Lâm Đặc làm thơ chúc thọ. Khách chỉ vào những chỗ ca tụng đức hạnh mà khen là khéo. Đặc khá bất bình, bỗng nói: “Xưa có người sai thợ vẽ truyền thần (vẽ chân dung), vì vẽ không giống nên bảo vẽ lại. Đổi đến ba bốn lần, thợ vẽ giận nói: Nếu vẽ cho giống thật, thì ra cái bộ dạng gì?” Cả tiệc cười ồ.
Tô Trưởng công (Tô Thức) ở Huệ Châu, thiên hạ đồn ông đã chết. Bảy năm sau ông được về phương bắc, lúc ấy thừa tướng Chương vừa bị giáng ra Lôi Châu. Đông Pha gặp thái thú (quan đứng đầu một quận) Nam Xương là Diệp Tổ Hiệp. Diệp hỏi: “Đời đồn Đoan Minh (Tô Thức từng làm Đoan Minh điện học sĩ) đã về núi tiên (tức đã chết), sao nay vẫn còn rong chơi cõi người thế?” Đông Pha nói: “Giữa đường gặp Chương Tử Hậu, nên quay trở lại.” (đùa rằng trên đường xuống cõi chết gặp Chương Đôn đang đi tới, nên mình phải quay về).
Hạ Ngôn
Hạ Ngôn lúc còn ở bộ Lễ, Nội các (cơ quan của các đại học sĩ giúp vua xử lý chính sự, quyền như tể tướng đời Minh) chỉ có một mình Lý Thời, Hạ ngày đêm mong được vào Nội các. Khi sửa Cửu miếu (chín tòa miếu thờ tổ tiên nhà vua), các thứ gạch ngói (?) hư hỏng không dùng được đều chở đến chất bên đường Đông Trường An, phần nhiều bị kẻ có thế lực lén lấy dùng. Lý Thời tình cờ nói với Vũ Định hầu Quách Huân: “Gạch ngói cũ trước kia đầy mắt, nay sao thưa thớt thế?” Quách cười nói: “Ai dám trộm? Đều là Hạ tông bá (tên gọi khác của thượng thư bộ Lễ) chở về bộ Lễ, kê chân đứng lên mà ngóng Nội các đấy.” Lời tuy đùa nhưng trúng tâm ý Hạ. Mùa đông năm ấy, Hạ quả được vào Nội các.
Thần đồng
Triệu tư khấu (thượng thư bộ Hình) là người đồng niên (cùng đỗ một khoa thi) với các lão Phí. Mỗi lần đưa thiếp đến thăm, ông đều viết “niên vãn sinh” (kẻ hậu sinh cùng khoa, lời tự xưng khiêm tốn của người cùng khoa mà ít tuổi hơn). Đồ Ứng Tuấn nói: “Ông Triệu đúng là thần đồng!” Người ta hỏi vì sao. Ông nói: “Phí Nga Hồ (Phí Hoành) hai mươi tuổi đỗ trạng nguyên, trẻ nhất khoa. Nay ông kia tự xưng ‘niên vãn sinh’ (tức còn nhỏ tuổi hơn), không phải thần đồng thì là gì?”
Đai ngọc
Thời Gia Tĩnh, đô ngự sử (người đứng đầu Đô sát viện, cơ quan giám sát, hặc tội quan lại) Tịch Thư nhờ bàn việc Đại lễ (cuộc tranh luận về nghi lễ tôn xưng cha ruột của vua Gia Tĩnh) hợp ý vua, được cất lên làm thượng thư bộ Lễ, liên tiếp được gia hàm Thiếu bảo kiêm Thái tử thái bảo (các hàm vinh dự rất cao). Một nội thần thấy ông thắt đai ngọc, giả vờ không biết, nói: “Cái đai này chẳng lẽ làm bằng đá Đại Lý?” (đá Đại Lý là thứ đá vân hoa, không phải ngọc thật; “Đại Lý” đọc gần “Đại lễ”, ý nói chức quan có được nhờ việc Đại lễ).
Mặc áo tía đeo ấn vàng
Vua Mục Tông lên ngôi, xuống chiếu cho các quan từ ngũ phẩm trở lên đã về hưu được thăng thêm một bậc. Có một viên châu thủ (quan đứng đầu một châu) đã bị cách chức, liền tự xưng là triều liệt đại phu (một hàm quan văn khá cao), mặc áo tía đeo ấn vàng (phục sức của quan cao cấp). Em ông cũng là quan lớn, bỗng mỉm cười nói: “Tiếc là không được ân xá thêm mấy lần, kẻo anh tôi sắp đeo đai ngọc rồi!”
Kiêng chữ “ra ngoài”
Thời Hy Ninh, Vương Trọng Tuân đến thăm một vị quan trong triều, người giữ cổng từ chối nói “không có ở đây”. Vương đùng đùng quát: “Phàm người chết mới gọi là ‘không còn ở’, mày dám nói câu ấy!” (“bất tại” vừa nghĩa là không có nhà, vừa nghĩa là đã mất). Người giữ cổng chắp tay tạ lỗi: “Vậy phải nói thế nào?” Vương nói: “Cứ nói ‘ra ngoài’ là được.” Người giữ cổng buồn rầu nhăn trán nói: “Chủ tôi thà chết, chứ kiêng chữ ‘ra ngoài’.” (“ra ngoài” cũng có nghĩa là bị đẩy khỏi kinh thành ra làm quan ở địa phương, điều quan trong triều sợ nhất).
Thanh lương tán
Lưu Tử Nghi không được trọng dụng vào chức lớn, cáo bệnh không ra. Các quan đến thăm bệnh. Lưu nói: “Hư nhiệt bốc lên.” (hư nhiệt: theo Đông y, chứng nóng trong người do cơ thể suy yếu). Thạch Văn Định đang ngồi đó, nói: “Chỉ cần một vốc thanh lương tán (thuốc bột mát giải nhiệt) là khỏi.” Quan ở Hai phủ (Chính sự đường và Xu mật viện, nơi các quan tể chấp làm việc) được dùng thanh lương tán (lọng mát che đầu; chữ “tán” là thuốc bột đọc giống chữ “tán” là cái lọng).
Giám sát nhờ bó củi
Đời Đường, Triệu Nhân Tưởng ở bên mộ Vương Nhung, giỏi hát bài “Hoàng chương” (con hoẵng vàng). Thời Cảnh Long, ông vác một bó củi đến cửa cung, nói: “Để giúp nước điều hòa nồi đỉnh.” (“điều đỉnh”: nêm nếm nồi canh, vốn ví việc tể tướng giúp vua trị nước). Liền được bổ làm đài quan (quan ở Ngự sử đài, cơ quan giám sát, hặc tội quan lại). Trung thư lệnh Diêu Sùng nói: “Đây là tên Hoàng chương đấy à?” Bèn cho làm một chức úy (quan coi việc trị an trong một huyện) ở ngay châu nhà. Ông ta chỉ biết lấy bài Hoàng chương ra khoe. Tống Vụ Quang chế giễu: “Triệu Nhân Tưởng ra từ dưới mộ Vương Nhung, vào trong đài của Chu Bác (Chu Bác đời Hán từng làm ngự sử đại phu, ý chỉ Ngự sử đài). Bỏ cái việc vác củi, lên hàng ngón tay chỉ (?). Người đi đường chẳng tránh ngựa xanh trắng (ngựa của quan ngự sử, vốn ai thấy cũng phải tránh), khách ngồi chỉ nghe bài Hoàng chương.” Một lát thấy một người vác hai bó củi. Tống chỉ mà nói: “Người này đáng được bái làm Điện trung.” Người ta hỏi vì sao. Ông nói: “Triệu vác một bó mà được làm Giám sát (giám sát ngự sử, bậc thấp), người này vác hai bó, há chẳng đáng được làm Điện trung (điện trung thị ngự sử, bậc cao hơn) sao?”
Nước bọt người không nói
Vua Hiến Tông (Minh Thành Hóa) ở ngôi lâu năm, các ngôn quan (quan có trách nhiệm can gián vua và hặc tội quan lại) im thin thít không dám nói chuyện triều chính. Ông ngự y (thầy thuốc trong cung) họ Tôn vốn giỏi đùa. Có người hỏi: “Bị ghẻ thì chữa thế nào cho khỏi?” Ông đáp: “Mời các quan Lục khoa cấp sự trung (các quan can gián chia làm sáu khoa) liếm cho.” Người ta hỏi vì sao. Ông nói: “Nước bọt của người không nói năng chữa được ghẻ.” (dân gian cho rằng nước bọt lúc sáng sớm chưa mở miệng nói thì trị được ghẻ).
Nói mà không biết chọn lựa thì chẳng bằng đừng nói. Hãy xem các tờ sớ gần đây, so với thời Hiến Tông thì thực hư ra sao? “Đừng dối vua, mà dám làm trái ý vua để can” (lời Khổng Tử), than ôi, khó nói lắm thay!
Nguyên Chẩn
Lúc Vũ Nho Hành ở Trung thư (Trung thư tỉnh, cơ quan soạn thảo chiếu lệnh), Nguyên Chẩn luồn lụy hoạn quan mà được làm tri chế cáo (chức thảo chiếu chỉ cho vua), Nho Hành khinh bỉ. Gặp lúc mọi người ăn dưa, ruồi bâu lên. Nho Hành phẩy quạt nói: “Từ đâu đến mà vội bâu ngay vào chỗ này!”
Có sức lực
Thôi Thực làm lại bộ thị lang (quan phó ở bộ Lại), coi việc thuyên tuyển (xét chọn và bổ dụng quan lại). Có một tuyển nhân (người chờ được bổ làm quan) tự trình: “Tôi nhấc được then cổng thành, vác được gạo.” Thực nói: “Khỏe như thế sao không đi tuyển ở bộ Binh?” Đáp: “Người ngoài đều nói, dưới tay Thôi thị lang, ai có sức lực thì được.” (“có sức lực” cũng nghĩa là có thế lực chống lưng).
Sức của Thái Sơn
Con rể của Trương Thuyết là Trịnh Giám theo vua đi làm lễ phong thiện (lễ tế trời đất trên núi Thái Sơn), từ hàng cửu phẩm vọt ngay lên ngũ phẩm. Hoàng Phan Xước (con hát trong cung) đùa: “Đây là sức của Thái Sơn đấy!”
Núi Thái Sơn có ngọn Trượng Nhân (“trượng nhân” cũng có nghĩa là cha vợ), nên nói như vậy. Người đời sau gọi cha vợ là “Thái Sơn”, gốc ở chuyện này.
An Thạch được phối hưởng
Thuở trước, thời Sùng Ninh đã dựng Tích Ung (trường học lớn của nhà nước), triều đình xuống chiếu phong Kinh công (Vương An Thạch) làm Thư vương, cho phối hưởng (được thờ kèm bên cạnh) ở miếu Tuyên Thánh (miếu thờ Khổng Tử), lần đầu làm tượng ngồi. Chẳng bao lâu, con rể ông là Thái Biện đang lừng lẫy cầm quyền, bàn muốn đặt An Thạch lên trên Mạnh Tử. Phường hát nhân diễn trò trước vua, đóng Khổng Tử ngồi chính giữa, Nhan Tử, Mạnh Tử và An Thạch hầu hai bên. Khổng Tử bảo ngồi, An Thạch vái mời Mạnh Tử ngồi trên. Mạnh Tử từ chối: “Những điều thiên hạ cùng tôn trọng, tước vị là một. Kha này chỉ được tước công, còn tướng công thì sang quý là vương thật, cần gì khiêm nhường đến thế?” An Thạch bèn vái mời Nhan Tử. Nhan Tử nói: “Hồi này là kẻ thất phu ở ngõ hẹp, cả đời chẳng có mảy may sự nghiệp gì. Ông là bậc danh nho chân chính của đời, ngôi vị dáng vẻ khác hẳn nhau, từ chối là quá lắm.” An Thạch bèn ngồi lên trên. Phu tử (Khổng Tử) ngồi không yên, cũng đứng dậy nhường chỗ. An Thạch sợ hãi, chắp tay nói: “Không dám.” Nhường qua nhường lại chưa xong, Tử Lộ ở ngoài tức tối không chịu nổi, đi thẳng vào nhà tòng tự (nhà thờ các học trò được thờ phụ), lôi tay Công Dã Tràng ra. Công Dã Tràng làm bộ quẫn bách, xin rằng: “Tràng có tội gì?” Tử Lộ bèn kể tội: “Mày chẳng che chở bố vợ (Công Dã Tràng là con rể Khổng Tử) chút nào, hãy xem con rể nhà người ta kia!” Ý là để chế giễu Thái Biện.
Khoan Di Viễn
Thừa tướng Sử Di Viễn cầm quyền, những người chờ tuyển được cải quan (được chuyển từ hàng quan nhỏ ở địa phương lên hàng quan trong kinh) phần nhiều là người do ông đưa lên. Một hôm phủ chế trí (quan chỉ huy quân sự một vùng) mở tiệc, phường hát đóng vai Nhan Hồi và Tể Dư (hai học trò Khổng Tử). Tể Dư hỏi Nhan Hồi: “Anh được cải chưa?” Hồi nói: “Hồi chẳng cải.” (câu trong Luận ngữ, vốn nghĩa là Nhan Hồi không đổi niềm vui dù nghèo; ở đây hiểu là “không được cải quan”). Hồi hỏi: “Sao riêng anh được cải?” Tể Dư nói: “Khoan thì được cải (Tể Dư trong Luận ngữ có câu “khoan gỗ lấy lửa, đổi lửa”; ở đây “khoan” là chui luồn, “cải” là cải quan). Sao anh không khoan?” Hồi nói: “Không phải không khoan, nhưng khoan vào càng thấy cứng (câu Nhan Hồi khen đạo thầy càng tìm càng sâu).” Tể Dư nói: “Khoan sai chỗ rồi. Sao không khoan vào Di Viễn?” (“di kiên” là càng cứng, đổi thành “Di Viễn” là tên Sử Di Viễn).
Có kẻ đút lót mà được cải làm thứ cát sĩ (tiến sĩ được chọn vào Hàn lâm viện học tập, đường tiến thân rất sang), có người mượn chuyện xưa chế giễu rằng: Khổng Tử xưa từng làm tọa sư (thầy chủ khảo; người đỗ phải tôn làm thầy) trong kỳ tuyển vào quán (Hàn lâm viện). Tề Tuyên vương biếu lụa và vàng hàng vạn dật (dật: đơn vị cân vàng), rồi cài bút đi thi. Nộp quyển lên, Khổng Tử nói: “Vương có lẽ được cải.” (câu của Mạnh Tử, vốn nghĩa “mong vua đổi ý”). Tể Ngã ăn gạo ngon mặc gấm (lời trong Luận ngữ), lén biếu lúa cũ lúa mới bao nhiêu đó. Ngày thi, nhờ Tử Du, Tử Hạ (hai học trò giỏi văn chương) viết thay, còn Dư chỉ việc ngủ ngày (Luận ngữ chép Tể Dư ngủ ngày bị thầy mắng). Rồi nộp quyển, Khổng Tử nói: “Với Dư thì cải.” (câu trong Luận ngữ, vốn nghĩa “vì Dư mà ta đổi cách xét người”). Nhan Uyên giỏi về đức hạnh, bèn nói: “Khoan vào càng cứng, chi bằng dốc hết tài mình, rồi thầy sẽ thấy tôi tiến lên.” Thi xong chấm quyển, Khổng Tử cho là “như kẻ ngu” (lời trong Luận ngữ) mà gạt ra, nói: “Hồi chẳng cải.” Hôm khác, Hồi xin hỏi lý do. Khổng Tử nói: “Ngươi giỏ cơm bầu nước ở ngõ hẹp, ra làm quan được giao một vùng trăm dặm là đủ rồi, còn mong gì được chọn vào chỗ sang?” Hồi vì thế khóc thảm mà chết. Sách Tiếu lâm bình nói: “Ông Khổng Tử này không phải Trọng Ni, mà là anh Khổng Phương (đồng tiền có lỗ vuông, tức tiền bạc)!”
Học trò cửa Khổng
Thời Gia Định, những người chờ tuyển bị đọng lại lâu ngày. Gặp tiệc trong cung, phường hát đóng mấy người đội mũ mặc áo kiểu xưa, đều xưng là đang chờ tuyển, vốn là học trò cửa Khổng. Rồi xưng tên, có người tên “Thường Tòng Sự”, có người tên “Vu Tòng Chính”, có người tên “Ngô Tương Sĩ” (các tên ghép từ những câu trong Luận ngữ, đồng thời trùng tên các hàm quan thấp: tòng sự lang, tòng chính lang, tương sĩ lang). Họ cùng than thở: “Bọn ta đọng ở đây lâu quá, ngày tháng trôi đi mất, biết làm sao!” Bên cạnh có một người nói: “Các anh không ở trong hàng bảy mươi hai người (bảy mươi hai học trò giỏi của Khổng Tử), sao không đến xin chỉ bảo Nhan Tử, Mẫn Tử?” Mọi người cùng đi. Nhan, Mẫn đồng thanh đáp: “Đây là việc của phu tử, các anh phải đến gặp phu tử.” Đến khi vào gặp van xin, phu tử không đáp. Mọi người bèn lui ra, bảo nhau: “Khoan gỗ đổi lửa, kỳ hạn đã đủ rồi (lời Tể Dư trong Luận ngữ, ý nói đã chờ hết một vòng năm mà vẫn chưa được cải quan). Bọn ta ai có văn học thì ở lại Trung Quốc dạy học, ai có khuê điền (ruộng lộc cấp cho quan) thì chi bằng lui về cày ngoài đồng.” Thế là cười ồ mà tan.
Hàn Thác Trụ
Anh em Hàn Thác Trụ chuyên quyền. Phường hát đóng vai thầy bói xem ngày, có người đến hỏi bao giờ được quan lộc. Thầy bói nói lớn: “Muốn làm quan lớn, phải đến tiết Đại hàn! Muốn làm quan nhỏ, phải đến tiết Tiểu hàn!” (Đại hàn, Tiểu hàn là hai tiết khí trong năm; “hàn” đồng âm với họ Hàn, ý nói anh Hàn, em Hàn mới quyết được chức quan).
Cuối niên hiệu Gia Thái, Bình Nguyên công (Hàn Thác Trụ, tước Bình Nguyên quận vương) cậy có công “đỡ mặt trời” (công lập vua), việc gì cũng tự tác oai tác phúc, chính sự đều không do trong cung quyết định. Gặp tiệc trong cung, con hát Vương Công Cẩn nói: “Chính sự bây giờ giống như người khách bán ô, không bôi dầu bên trong.” (“không dầu bên trong” đọc gần với “không do bên trong”, ý nói việc nước không do vua quyết).
Lại có lần Hàn Thác Trụ vào mùa đông đưa cả nhà đi chơi Tây Hồ, bày tiệc ở vườn Nam Viên. Có người dâng con rối dây làm hình đứa trẻ bằng đất, gọi là “Hoàng Bàn đón xuân”. Hàn bảo một người cháu trong họ đang làm phán viện (quan coi một viện) làm thơ vịnh. Người ấy làm ngay một bài tuyệt cú:
“Chân đạp hư không tay đùa xuân,
Trên đầu một người muốn yên thân.
Bỗng dưng dây đứt trong tay trẻ,
Xương thịt đều thành bụi ngoài đường.”
Hàn sa sầm mặt không vui.
Đề Ngũ kinh
Thời Hiếu Tông (Minh Hoằng Trị), học sĩ Trình Mẫn Chính làm chủ khảo, bán đề thi. Phường hát cầm con gà ra nói: “Con gà này giá nghìn vàng.” Có người hỏi: “Gà gì mà giá cao thế?” Đáp: “Nhà học sĩ Trình gọi nó là gà gáy canh năm.” (“gáy canh năm” đọc đồng âm với “đề Ngũ kinh”, tức đề thi về năm bộ kinh).
Đề trường đầu
Kỳ thi Hương ở Chiết Giang năm Bính Ngọ niên hiệu Vạn Lịch, có một kẻ thế lực dùng tiền mua đề trường đầu (vòng thi thứ nhất) mà đỗ. Quan chủ khảo vào hôm khóa trường (đóng cửa trường thi, cách ly quan chấm với bên ngoài) đã đắc tội với quan quận công (tri phủ) Hàng Châu, quận công ôm hận. Sau khi dỡ hàng rào gai (thi xong, mở trường thi), quận công đãi tiệc quan chủ khảo, ngầm sai phường hát châm chọc. Hôm ấy diễn vở “Kinh thoa ký”, không có chỗ nào để xen vào. Đến cảnh “Thừa cục (người đưa thư công) gửi thư”, Lý Thành hỏi: “Ngài từ đâu tới?” Người đưa thư đáp: “Từ kinh thành tới.” Thành hỏi: “Có tin gì mới không?” Đáp: “Quan Bạch (tước hiệu quan nhiếp chính Nhật Bản, chỉ Toyotomi Hideyoshi) đã xin quy phục rồi.” Thành nói: “Tin cũ rồi.” Đáp: “Đã dâng phẩm vật địa phương.” Thành hỏi: “Vật gì?” Đáp: “Một con lợn.” Thành hỏi: “Lợn có gì lạ mà đem dâng?” Đáp: “To lắm.” Thành hỏi: “To bằng con lừa không?” Đáp: “Hơn.” “To bằng con trâu không?” Lại đáp: “Hơn.” “To bằng con voi không?” Lại đáp: “Hơn.” Thành nói: “To thì chẳng có gì hơn thế nữa!” Đáp: “To không nói hết được. Chưa kể cả con, chỉ riêng đầu lợn, ruột lợn, chân lợn, ông bảo đổi được bao nhiêu tiền?” Thành hỏi: “Bao nhiêu?” Đáp: “Chỉ đầu, ruột, chân thôi cũng bán được nghìn vàng!” (“đầu, ruột, chân” đọc đồng âm với “đề trường đầu”). Thành hỏi: “Ai mua nổi?” Đáp: “Một nhà buôn đồ cổ.” (“đồ cổ” có chữ “Đổng”), ý chỉ người thi đỗ họ Đổng. Quan chủ khảo nghe, đỏ mặt, cuộc vui tan trong cụt hứng.
Chung Dung, Đại Hạc
Ngụy Liễu Ông khi đã nắm quyền, chưa kịp làm được điều gì thì bị bãi chức. Con hát ở Lâm An đóng một nho sinh, tay cầm con hạc. Một nho sinh khác tình cờ gặp, hỏi tên họ, người kia đáp: “Họ Chung tên Dung.” (đồng âm với “Trung Dung”, tên một bộ sách Nho). Hỏi cầm vật gì, đáp: “Con hạc lớn đấy.” (“đại hạc” đồng âm với “Đại Học”, tên một bộ sách Nho khác). Hai người bèn vừa gặp đã thân, vui vẻ gọi rượu đối ẩm. Người kia nhai ngấu nghiến uống ừng ực, rượu thịt không sót chút nào, bỗng ngã lăn ra đất, mấy người kéo cũng không nhúc nhích. Một người bèn tát vào má, mắng lớn: “Nói cái gì Trung Dung, Đại Học, ăn bao nhiêu là rượu thịt, nhúc nhích cũng không được!” Mọi người cười một trận rồi thôi. Có người nói có kẻ sai họ làm trò ấy để chê nhạo người quân tử, quan kinh doãn (người đứng đầu cai quản kinh đô) bèn thích chữ vào mặt (một hình phạt) tất cả bọn họ.
Châm chọc kẻ khoác lác
Thời Quang Hóa (đời Đường Chiêu Tông), Chu Phác hay nói khoác, từ chức bác sĩ Mao Thi (quan dạy Kinh Thi ở trường Quốc tử giám) được cất lên làm tể tướng. Ngày vào đối đáp với vua, ông trình trước mặt mấy việc thời sự, lần nào cũng nói: “Thần sẽ làm được cho bệ hạ.” Đến khi nắm quyền lớn, chẳng thi thố được gì, từ đó ân sủng ngày một suy, trong ngoài sôi sục. Con hát trong cung là Mục Điêu Lăng đóng vai hành giả (người tu hành chưa xuống tóc) tụng kinh, đến trước vua nói: “Nếu là Chu tướng, tức là phi tướng.” (nhại câu kinh Phật “nếu thấy các tướng là phi tướng”; “tướng” vừa là hình tướng, vừa là tể tướng; ý nói Chu Phác chẳng ra tể tướng). Hôm sau Chu Phác bị đưa ra làm quan ở ngoài.
Hồ Phưởng nói khoác khoe khoang, người cầm quyền cho là kỳ tài trong thiên hạ, ra sức tiến cử. Một hôm hắn nói với khách: “Quan tước của triều đình là để mua đầu lâu bọn ta, há chẳng đáng sợ sao!” Một người khách bước tới nói: “Cũng mua cả lời nói suông.” Mọi người cười lớn.
Một mảnh mây trắng
Một nhà thơ ở Kim Hoa đi khắp bốn phương kiếm ăn, thực ra là đi cầu cạnh các quan sang. Con dấu riêng của y khắc: “Một mảnh mây trắng trên đỉnh núi Phù Dung.” Thương Lý Chi nói: “Mảnh mây này ngày nào cũng bay đến công đường của phủ quan.”
Nửa ngày nhàn
Có một vị quan sang đến chơi chùa, rượu ngà ngà, ngâm thơ người Đường:
“Nhân qua viện trúc gặp sư trò chuyện,
Lại được nửa ngày nhàn trong kiếp phù sinh.”
Nhà sư nghe thì cười. Vị quan hỏi sư cười gì. Sư nói: “Quan lớn được nửa ngày nhàn, còn lão tăng thì bận mất ba ngày.”
Tiễn lại bộ lang
Sách Tống thư (lời chú: lẽ ra là sách Nam sử) chép: Hà Thượng Chi được thăng làm lại bộ lang (quan ở bộ Lại, coi việc tuyển bổ quan lại), xin nghỉ về thăm hỏi cha mẹ, cả triều đình ra bến Dã Chử tiễn đưa. Về đến quận nhà, cha là Thúc Độ hỏi: “Có bao nhiêu người tiễn?” Đáp: “Chừng mấy trăm người.” Thúc Độ cười nói: “Đó là tiễn ông lại bộ lang thôi, có can gì đến Hà Ngạn Đức (tên tự của Thượng Chi)?”
Thơ của Tôn Phượng Châu
Ở Trường Sa có một vị quan trong triều về quê, dáng vẻ đắc ý tràn trề, khách đến là trống nhạc inh ỏi. Một người bạn thân đến thăm. Vị quan hỏi: “Ông vốn thích ngâm thơ, gần đây ngâm được bài gì?” Đáp: “Gần đây ngâm bài thơ Tôn Phượng Châu tặng Âu Dương Khuê Trai (Âu Dương Huyền), thấy rất có vị.” Bèn ngâm to:
“Khuê Trai vẫn là Khuê Trai cũ,
Chẳng mang chút dáng quan về nhà.
Nếu để người khác lên nhị phẩm,
Trước cửa sáo trống ầm như sấm.”
Vị quan rất thẹn, lập tức cho thôi trống nhạc.
Trả lại Ứng Dung Am y như cũ
Kim Bôn Hanh người Lâm Hải và Ứng Đại Du người Tiên Cư kết bạn thân với nhau vì cùng trọng đạo nghĩa. Kim đã thôi việc về ở nhà. Ứng lại được triều đình vời ra làm quan, đến từ biệt Kim. Kim nói: “Lần này ông ra đi, mai sau trở về, phải đem một Ứng Dung Am (hiệu của Ứng Đại Du) y như bây giờ trả lại cho tôi.”
Tiếc nhân phẩm
Sách Hài sử chép: Có một vị tư khấu nổi tiếng về giảng học. Một hôm đang uống rượu thì nhận được thư từ nơi xa, đọc xong buồn bã muốn khóc. Một người trẻ tuổi trong tiệc hỏi vì sao. Ông đáp: “Thư báo ông lão tiên sinh mỗ đã qua đời, kẻ bất tài này thương xót, không phải vì chức quan của ông ấy, mà tiếc nhân phẩm ông ấy tốt.” Người trẻ tuổi đáp: “Không phải thế, gần đây người nào quan to thì nhân phẩm đều tốt cả.” Vị tư khấu lặng thinh.
Được phong tước theo con thì liền được mời dự lễ hương ẩm (tiệc rượu trong làng để tôn kính người có đức, có tuổi), nhà giàu thì liền được tiến cử làm “người lương thiện”, đỗ giải nguyên (đỗ đầu kỳ thi Hương), hội nguyên (đỗ đầu kỳ thi Hội) thì liền được tôn là người giữ mạch văn. Đó là thói tệ chung của đời suy, đến người hiền cũng không tránh khỏi. Buồn thay!
Tiền Nguyên Hựu
Đầu niên hiệu Sùng Ninh, triều đình ruồng đuổi các trung thần hiền tài thời Nguyên Hựu (phe chống tân pháp của Vương An Thạch), cấm đoán học thuật của họ. Phàm cái gì có dính dáng đến việc làm thời ấy, không kể lớn nhỏ, đều không được như ý. Phường hát diễn trò trước vua, đẩy một vai tham quân ra làm tể tướng, ngồi tuyên dương cái hay của chính sự triều đình. Một nhà sư xin cấp công bằng (giấy phép đi lại) để đi du phương. Xem giới điệp (giấy chứng nhận đã thụ giới của nhà sư) thì là năm Nguyên Hựu thứ ba, lập tức bôi hủy, bắt đội mũ khăn trở về làm người thường. Một đạo sĩ mất độ điệp (giấy phép xuất gia), hỏi năm nhập đạo thì cũng là năm Nguyên Hựu, liền lột áo lông vũ (áo của đạo sĩ) bắt làm dân thường. Một sĩ tử được tiến cử năm Nguyên Hựu thứ năm, lẽ ra được miễn thi Hương, bộ Lễ không xét cho; y đến tự trình bày thì bị áp giải về nơi quản hạt mà đuổi bỏ. Rồi viên coi kho trong phủ ghé tai nói nhỏ: “Hôm nay ở kho Tả Tàng (kho tiền của nhà nước) lĩnh được một nghìn quan tiền bổng của tướng công, toàn là tiền đúc năm Nguyên Hựu, xin ngài chỉ thị.” Người kia cúi đầu hồi lâu, nói: “Khiêng vào bằng cửa sau.” Vai phụ giơ cái gậy đang cầm đánh vào lưng y, nói: “Mày làm đến tể tướng, hóa ra cũng chỉ ham tiền!” Lúc ấy nhà vua cũng bật cười.
Giỏi thiên văn
Trương Tuần vương tên là Tuấn, giỏi buôn bán làm giàu. Phường hát đóng vai thuật sĩ giỏi thiên văn, nói: “Người sang trên đời đều ứng với thiên tượng (các vì sao trên trời). Dùng hồn thiên nghi (dụng cụ mô phỏng bầu trời để quan sát sao) mà nhìn thì chỉ thấy sao chứ không thấy người. Nay có thể lấy đồng tiền thay vào.” Bảo nhìn nhà vua, nói: “Đây là sao Đế (sao ứng với vua).” Nhìn Tần Cối, nói: “Sao Tướng (sao ứng với tể tướng).” Nhìn Hàn Thế Trung, nói: “Sao Tướng quân.” Đến Tuần vương thì nói: “Không thấy sao.” Mọi người kinh ngạc, bảo nhìn lại, nói: “Rốt cuộc vẫn không thấy sao, chỉ thấy Trương vương ngồi trong lỗ đồng tiền.” Cả tiệc cười ầm.
Xét: nhà Trương Tuần vương nhiều bạc, cứ mỗi nghìn lạng đúc thành một quả cầu, gọi là “Không làm sao được” (vì quá to nặng, kẻ trộm cũng chịu thua). Tử Do nói: Tiền bạc vốn là thứ hôi thối, vậy mà cha không có nó thì không được gọi là hiền từ, con không có nó thì không được gọi là hiếu thảo, sống không có nó thì chẳng nên việc, danh tiếng không có nó thì chẳng dựng được; dù là bậc đại thánh, đại hiền, đại anh hùng gặp đến nó cũng đành gọi nó là “Không làm sao được”!
Động tay
Thương Tắc làm úy (quan coi việc trị an) huyện Lẫm Khâu, gặp lúc quan huyện lệnh, huyện thừa (phó quan huyện) đều tham lam. Một hôm có tiệc, mọi người đứng dậy múa. Lệnh và thừa đều động tay (múa tay; cũng là ngụ ý “ra tay vơ vét”), còn Tắc chỉ xoay người mà thôi. Huyện lệnh hỏi vì sao. Tắc nói: “Trưởng quan động tay, tán phủ (cách gọi huyện thừa) cũng động tay, chỉ còn một viên úy, nếu lại động tay nữa thì trăm họ sống làm sao?”
Triệu Lương Thần
Sách Tây Đường kỷ văn chép: Mai Tây Dã từng uống rượu với quan đại phu ở ấp. Bàn đến chuyện thời thế, ông nói: “Trước kia dân gọi các quan trên chỉ gọi là ông mỗ. Nay không kể sang hèn, đều gọi là ‘cụ lớn’ cả.” Nhân đó kể: làng tôi có người tên Triệu Lương Thần, mời một thầy đồ về dạy con. Thầy kiêng tên chủ nhà, đến chương “Ta có thể mở mang đất đai” trong sách Mạnh Tử, đổi hai chữ “lương thần” (bề tôi giỏi) thành “cụ lớn”, bảo con chủ đọc: “Kẻ mà nay gọi là cụ lớn, thì xưa gọi là giặc hại dân.” (nguyên văn Mạnh Tử: kẻ mà nay gọi là bề tôi giỏi, thì xưa gọi là giặc hại dân).
Lời châm chọc thời thế của Giang Lục La
Chủ sự (một chức quan ở các bộ) Điền Đại Niên gặp tang cha mẹ, về ở nhà chịu tang, nói với Giang Doanh Khoa (hiệu Lục La): “Người trong làng thấy tôi nghèo, có hai lối bàn. Một lối nói: người này ngốc, làm quan huyện sáu năm mà còn không có nhà ở. Một lối nói: người này khéo, giàu mà không để lộ. Bị nói là ngốc còn chịu được, bị nói là khéo thì không chịu nổi!” Giang nói: “Bọn người tầm thường trong làng trọng giàu chứ không trọng liêm, nói tôi khéo thì tôi lại chịu được.”
Cắt bia
Ở Dĩnh Xuyên có mộ của Diêu thượng thư, tấm bia thần đạo (bia dựng ở con đường dẫn vào mộ, ghi công trạng người chết) cao vồng, dày dặn, bốn mặt đều nhau. Đầu triều (Minh), có viên thị lang người trong châu muốn cắt lấy một phần ba tấm bia để khắc mộ biểu (bia ghi tiểu sử đặt trước mộ) cho mình, bèn trình với quan châu thủ. Quan châu thủ nói: “Sao không cắt hai phần ba?” Có người hỏi vì sao. Quan châu thủ nói: “Ta muốn để người đời sau cắt bia của thị lang vẫn còn chia đôi được.” Viên thị lang nghe vậy, hổ thẹn hối hận.
Đạo dư lục
Diêu Quảng Hiếu soạn sách “Đạo dư lục” (sách bài bác học thuyết Nho gia), người hiểu biết đều chê. Trương Hồng nói: “Thiếu sư (Diêu Quảng Hiếu được phong hàm Thiếu sư) đối với tôi rất hậu, nay ông đã chết, tôi không lấy gì báo đáp, chỉ hễ thấy cuốn Đạo dư lục là đốt bỏ đi thôi.”
Triệu Đĩnh Chi từng nói: “Ở quê tôi rất trọng tiền nhuận bút, mỗi lần viết xong một bài văn mộ chí, người ta chất đầy một cỗ xe lớn mà đem tặng.” Hoàng Sơn Cốc (Hoàng Đình Kiên) cười nói: “Chắc toàn là củ cải với dưa muối thôi!” Triệu ôm hận, từ đó ra sức chèn ép, rốt cuộc Hoàng bị biếm đi Nghi Châu.
“Văn đời Minh”, “lời trời”
Gần đây có vị quan lớn tự khắc in văn của mình, lại hỏi một người viết văn: “Văn của ta so với người xưa thế nào?” Người kia đáp: “Một đời hưng thịnh thì có văn của một đời. Cho nên đời Hán gọi là văn Hán, đời Đường gọi là văn Đường. Văn của ông có thể gọi là văn Minh vậy.” (ý: chỉ là văn của đời Minh hiện nay, chẳng sánh được với người xưa). Người kia không hiểu ra.
Dương Thăng Am nói: Ở đất Điền (Vân Nam) có một bậc tiền bối giảng cho học trò phương pháp đọc sách làm văn rất tỉ mỉ. Nói xong, hỏi học trò: “Ta nói có đúng không?” Một người đáp: “Ông là bậc người trời, những lời ông nói đều là lời trời cả!” Đất Ngô gọi lời nói khoác là “lời trời”.
Đế giày
Dương Văn công Ức khi ở viện Hàn lâm thảo chế (soạn thảo chiếu lệnh cho vua), bị người chấp chính xóa sửa nhiều. Dương rất bất bình, bèn lấy mực đậm tô những chỗ bị xóa thành hình đế giày, đề bên cạnh: “Đế giày nghề nhà họ Dương.” Người ta hỏi, Dương nói: “Đây là dấu chân của người khác.” (ý: văn mình bị người khác giẫm lên). Người đương thời truyền làm chuyện cười. Về sau ai thảo chiếu bị bôi mực gạch bỏ, đều đùa nhau: “Lại bị đế giày.”
Hổ thẹn khi gặp vợ con
Lại bộ thị lang Lý Quýnh Tú vốn nhanh trí. Có một tuyển nhân bị đánh trượt, kêu rằng: “Xấu hổ không dám nhìn lại con đường mình đã đến.” Lý hỏi: “Từ đâu đến?” Đáp: “Từ ải Bồ Tân đến.” Lý nói: “Thế thì đi đường ải Đồng Quan mà về.” Người kia nói: “Hổ thẹn khi gặp vợ con.” Lý nói: “Bà nhà vốn biết rõ anh rồi, chắc cũng chẳng lấy làm lạ.”
La Ẩn thi trượt
Thẩm Tung và La Ẩn cùng làm tòng sự (viên chức giúp việc) trong mạc phủ (phủ quan chỉ huy quân sự) Chiết Tây. Vị chủ soái cho gọi ra một kỹ nữ xinh đẹp, mọi người ví nàng với Hằng Nga. Tung nói: “Hằng Nga xấu lắm, sao sánh được?” Chủ soái kinh ngạc hỏi: “Thư ký (chức coi văn thư trong mạc phủ) biết mặt Hằng Nga ư?” Tung đáp: “Tung này hai lần lên cung trăng bẻ quế (tức thi đỗ tiến sĩ), sao lại không biết?”
Có người nói: lời ấy của Tung là để chế giễu La Ẩn thi mãi không đỗ. Lại có chuyện: họ Lý ở Giang Nam (vua nước Nam Đường) từng sai sứ sang thăm nước Việt (Ngô Việt). Người Việt hỏi: “Đã gặp quan cấp sự La Ẩn chưa?” Sứ giả nói: “Không biết, cũng chưa nghe tên.” Người Việt nói: “Bốn biển đều nghe tiếng La Giang Đông, sao mà quê mùa đến thế!” Sứ giả nói: “Chỉ vì trên bảng (bảng ghi tên người thi đỗ) không có tên ông ấy.” Tử Do nói: Ta yêu tấm gấm trong lòng người, người đời lại trọng cái tên trên bảng.
Cái bụng phụ người
Đảng thái úy (Đảng Tiến, tướng nhà Tống; thái úy là hàm võ quan cao nhất) có lần ăn no, xoa bụng than: “Ta không phụ mày!” Người hầu nói: “Tướng quân không phụ cái bụng, chỉ tiếc cái bụng lại phụ tướng quân.” Ý nói ông chưa từng nghĩ ra được chút mưu trí nào.
Viết chữ Ngọ
Lý Nghĩa An đến thăm nhà giàu họ Trịnh, Trịnh lấy cớ đi vắng không tiếp. Nghĩa An bèn viết lên cửa một chữ “Ngọ” thật to rồi đi. Đó là để chê “trâu không ló đầu” (chữ Ngọ giống chữ Ngưu là con trâu nhưng không có nét nhô lên trên; ý chê kẻ ngu như trâu lại trốn không dám ló mặt).
Chuyện viết chữ Ngưu này có thể đem đối với chuyện viết chữ Phượng (Lã An viết chữ Phượng lên cửa nhà Kê Hỷ, chữ ấy tách ra thành “phàm điểu”, tức chim tầm thường, để chê chủ nhà).
Nộp thóc
Vương sinh ở Kỳ Sơn theo lệ cũ nộp ba nghìn hộc (hộc: đơn vị đong lường lớn) thóc, được làm chức trợ giáo (quan phụ việc dạy học ở trường). Hắn bỏ giá cao mua ngựa tốt để cưỡi, nhưng lần nào cũng không vừa ý. Thầy thuốc họ Lý cố ý khen ngựa khỏe, bảo là mua rẻ. Vương lấy làm lạ hỏi. Lý nói: “Chở nổi ba nghìn hộc thóc, há chẳng phải khỏe sao?” (ý: chở một kẻ mua quan bằng ba nghìn hộc thóc).
Biên giới
Võ quan Trần Lý theo quân hơn ba mươi năm, lập công mười lần, nói với Hạ Tử Thầm: “Triều đình xét công ban thưởng, lần sau nhẹ hơn lần trước.” Hạ cười nói: “Chỉ vì biên giới lần sau lại gần hơn lần trước.” (ý: đất đai mất dần, giặc càng tiến sâu vào trong).
Đời Tống Lý Tông, triều đình muốn ban lệnh suy bài điền mẫu (đo đạc, kê khai lại ruộng đất để đánh thuế), các quan trong triều can ngăn nên chưa làm. Đến khi Giả Tự Đạo cầm quyền, rốt cuộc cũng thi hành. Người đương thời chế giễu:
“Ba phần thiên hạ hai phần mất,
Còn đem núi sông đo từng tấc.
Dù cho mỗi gò thêm một mẫu,
Cũng chẳng giống bờ cõi ngày xưa.”
Cũng cùng ý ấy.
Người dân may mắn thời thái bình
Thời Khang Định, giặc Tây Nhung (người Tây Hạ ở phía tây) cướp phá biên giới, quân triều đình thua trận. Một vị tể tướng đương quyền vì tuổi già xin về, bạn bè người quen đến nhà chúc mừng. Uống rượu say, ông tự khoe: “Tôi vốn chỉ là một người dân miền núi. Gặp thời được vua dùng, nay về già ở nhà, đúng lúc thiên hạ vô sự, có thể gọi là người dân may mắn thời thái bình vậy!” Thạch Trung Lập nói: “Chỉ còn một bọn trộm cướp ở Thiểm Tây chưa bắt được.”
Dữu Lượng
Dữu Lượng đánh Tô Tuấn, thua nhiều trận. Đào Khản nói: “Người xưa thua ba trận (rồi mới rửa được nhục), quân hầu mới thua có hai. Nhưng nay việc đang gấp, không nên thua nhiều lần.”
Lệnh cấm ngặt của ông Tùng
Tùng Lan làm tuần phủ Hoài An, chuyên cắt giảm các khoản chi phí thừa, nhưng không khỏi quá đáng. Một người học trò hay khôi hài đến thưa: “Ông còn có chỗ cấm chưa hết.” Tùng vui vẻ xin chỉ bảo. Người ấy nói: “Quần là để che thân, nay có hai ống là phí phạm. Bỏ một ống giữ một ống, thì dư ra được nhiều lắm.” Tùng nghĩ hồi lâu, nói: “Như thế chẳng bất tiện khi đi lại sao?” Người ấy nói: “Ông cứ cấm, ai dám nói là bất tiện?” Tùng biết người ấy châm chọc mình, bèn nới bớt lệnh cấm ngặt.
Sáu nghìn quân
Đời nay (triều Minh), Bảo quốc công tự ý sai hai nghìn lính trong doanh đi xây phủ đệ cho mình. Con hát đọc câu thơ: “Tiếng ca nước Sở thổi tan sáu nghìn quân.” Một người nói: “Tám nghìn chứ!” (Hạng Vũ có tám nghìn con em đất Giang Đông theo mình). Người giải thích nói: “Hai nghìn quân kia đi xây nhà cho Bảo quốc công rồi!”
Vay trước
Sách Hành đô kỷ sự chép: Một viên quan huyện vì thu thuế vay trước của dân, trái với chỉ dụ, bị hặc tội mà phải về. Vị tướng ở một phủ nọ là bạn cũ của quan huyện, giữ ông lại đãi rượu. Có một kỹ nữ lanh lợi, biết lý do quan huyện bị bãi chức. Lúc ấy đang giữa mùa thu, nàng bỗng hát khúc “Ngư gia ngạo”: “Tháng mười tiết tiểu xuân, nụ mai nở.” Quan huyện hỏi: “Sao sớm quá vậy?” Nàng đáp: “Ấy là vay trước đấy.” Quan huyện rất thẹn.
Đem Đát Kỷ ban cho Chu công
Ngũ quan tướng (Tào Phi, khi ấy làm ngũ quan trung lang tướng) đã lấy vợ của Viên Hy. Khổng Văn Cử (Khổng Dung) viết thư cho Tào công (Tào Tháo) nói: “Vũ vương đánh vua Trụ, đem Đát Kỷ ban cho Chu công.” Tào công vì Văn Cử học rộng nên tin là thật. Về sau hỏi Văn Cử, ông đáp: “Lấy việc ngày nay mà đoán, nghĩ rằng hẳn là như thế thôi.”
Đằng Phủ giống vua Thuấn
Đằng Phủ có người em là Thân, hung bạo vô lễ, nhưng bà mẹ lại riêng yêu chiều, vì thế Thân nhiều lần lăng nhục anh, việc trong nhà rối loạn. Chương Tử Hậu vốn thân quen với Phủ từ lâu, một hôm nói với ông: “Ông có nhiều chỗ giống vua Thuấn, nhưng cũng có chỗ không giống.” Phủ hỏi kỹ. Tử Hậu nói: “Giống là ở chỗ cha ngoan cố, mẹ điêu ngoa, em (như Tượng, em của Thuấn) kiêu ngạo. Không giống là ở chỗ dùng lòng hiếu thảo mà khiến cả nhà hòa thuận thôi.”
Mã Hy Thanh
Mã Ân mất, con là Hy Thanh để tang mà không hề buồn rầu, đến ngày chôn cất, một bữa ăn hết mấy mâm món gà (?). Bề tôi là Phan Khởi chế giễu: “Xưa Nguyễn Tịch để tang mẹ, ăn thịt lợn hấp; đời nào mà chẳng có người hiền!”
Lầu Uyên Ương
Tạ Hy Mạnh hay chơi bời với kỹ nữ. Lục Tượng Sơn (Lục Cửu Uyên, nhà Nho nổi tiếng) trách: “Kẻ sĩ quân tử mà sa xuống gần gũi kỹ nữ hèn mọn, không thẹn với danh giáo (lễ giáo Nho gia) sao?” Hy Mạnh kính cẩn nhận lỗi, hứa sau không dám nữa. Hôm khác ông lại dựng lầu Uyên Ương cho kỹ nữ. Lục lại nói đến chuyện ấy. Tạ nói: “Không chỉ dựng lầu, mà còn có bài ký nữa.” Lục mến văn của ông, bất giác hỏi: “Bài ký về lầu viết thế nào?” Tạ liền đọc ngay câu mở đầu: “Từ khi Tốn, Kháng, Cơ, Vân (Lục Tốn, Lục Kháng, Lục Cơ, Lục Vân — những danh nhân họ Lục thời Tam Quốc, đời Tấn) chết đi, thì khí anh linh của trời đất không còn đúc vào đàn ông trên đời, mà đúc vào đàn bà.” Lục lặng thinh.
Chim yêu kêu xuân
Phương Khuê ưa làm thơ dở, gặp ai cũng đọc hàng mấy nghìn chữ, lải nhải đến phát ghét. Một hôm Tống thừa tướng đãi khách ở nhà Bình Sơn, Khuê lại bàn thơ trong tiệc. Thừa tướng ghét lắm. Lúc ấy trông thấy ngoài đồng có một con trâu đang cọ ngứa vào thân cây, thừa tướng quay sang bảo khách là Hồ Khôi: “Trâu xanh cậy sức, cuồng dại cọ cây.” Khôi đáp ngay: “Chim yêu kêu xuân, chẳng tránh mặt người.” Cả tiệc cười lớn. Khuê vung nắm đấm đánh Khôi, mọi người che chở nên Khôi mới thoát.
Bản giả của cá nóc
Mễ Nguyên Chương (Mễ Phất, nhà thư họa đời Tống) rất giỏi chép lại tranh chữ. Mỗi lần mượn tranh cổ, ông đem cả bản chép trả kèm, để chủ tự chọn, người ta không phân biệt được bản nào thật bản nào giả. Dương Thứ Ông làm quan coi quận Đan Dương, Mễ đi qua, ở lại mấy ngày. Lúc sắp đi, Thứ Ông nói: “Hôm nay nấu canh cá nóc đãi ông.” Thật ra là cá khác, Mễ sinh nghi mà không ăn (cá nóc có độc). Thứ Ông cười nói: “Ông đừng ngờ, đây chỉ là bản giả của cá nóc thôi.”
Mễ nhờ chép lại mà lấy được chữ của người khác vô số. Khi ở Liên Thủy, có người khách đem bán bức tranh trâu của Đới Tung. Mễ mượn giữ mấy ngày, định lấy bản chép đổi lấy bản thật, nhưng rốt cuộc không được. Người khách nói trong mắt con trâu ở bản gốc có bóng chú bé chăn trâu, bản chép thì không có. Tử Do nói: Làm giả dù khéo, có lúc cũng cùng. Mễ Nam Cung (Mễ Phất) cũng phải thua Đới Tung.
Thầy dạy nhà Nguyên Khâm
Nguyên Khâm, tên tự là Tư Nhược, da rất đen, người đương thời gọi là “bộc xạ mặt đen” (bộc xạ: chức quan đứng đầu Thượng thư tỉnh). Khâm từng nhờ người Thanh Châu là Cao Tăng Thọ tìm thầy dạy cho con. Thầy đến được ít lâu thì bỏ trốn. Khâm trách Tăng Thọ. Tăng Thọ vốn tính khôi hài, lại nói với Khâm: “Người ta nhịn đói bảy ngày mới chết, thầy mới qua năm buổi sáng đã bỏ trốn, ‘bỏ cái ăn mà giữ chữ tín’ (lời trong Luận ngữ) thì quả là còn thiếu sót.” Khâm rất thẹn, từ đó đãi khách hậu hơn.
Viên thuốc gai táo
Tôn Khiên từng uống thuốc viên cức thích (thuốc làm từ gai cây táo rừng). Lý Hài đùa: “Ông tự có đủ gai góc rồi, cần gì phải tìm ở ngoài?”
Châm chọc thầy thuốc
Vương Trọng Thư làm lang quan (quan bậc trung ở các bộ), thân với Mã Phùng, trách Phùng: “Nghèo đến không chịu nổi, sao không tìm việc viết văn bia, văn mộ chí để tự cứu mình?” Phùng nói: “Vừa thấy nhà ai cho người phi ngựa đi gọi thầy thuốc, ông cứ chờ đó.” (ý: thầy thuốc đến thì người bệnh sắp chết, sắp có việc viết văn mộ chí).
Đất Quang Phúc
Viên Liễu Phàm thích bàn chuyện địa lý (thuật phong thủy, xem đất đặt mộ). Có lần ông đi tìm đất đến vùng Quang Phúc, hỏi một người nông dân: “Nghe nói chỗ này có huyệt (chỗ đất tốt để đặt mộ theo thuật phong thủy) đẹp phải không?” Người ấy đáp: “Tôi sinh ra lớn lên ở đây đã hơn ba mươi năm. Chỉ thấy người đội mũ sa (mũ của quan) đến tìm đất, chưa thấy người đội mũ sa đến tảo mộ.” (ý: chưa thấy con cháu nhà nào nhờ mộ ở đây mà làm quan). Viên lặng lẽ bỏ đi.
Lục Niệm Tiên
Lục Niệm Tiên ăn nói không kiêng dè, thỉnh thoảng buông lời bóng gió, khiến người nghe cười ngặt nghẽo. Ông vốn là anh em họ bên nội ngoại với thái thú họ Vương. Thái thú giàu nhất vùng Ngô, vậy mà suốt ngày nhăn nhó khổ sở, còn hơn cả người nghèo. Có lần thái thú ngồi than nghèo với Niệm Tiên, đang nói thì Niệm Tiên bỗng vỗ đùi kêu lớn: “Than ôi! Người như tôi, biết làm sao có được ba nghìn lạng vàng cho thỏa lòng!” Thái thú cũng giật mình nói: “Biết anh nghèo, nhưng chỉ lo cái ăn sớm tối thôi, có việc gì tốn kém mà bỗng cần đến ba nghìn lạng vàng?” Niệm Tiên nói: “Phải, vì có việc phải dùng.” Rồi gập một ngón tay nói: “Nghìn lạng để giúp đỡ họ hàng ba họ (họ cha, họ mẹ, họ vợ) cùng bạn bè anh em nghèo khó.” Gập thêm một ngón nói: “Nghìn lạng để cúng cơm cho sư và giúp những kẻ ăn mày không nơi nương tựa.” Lại gập một ngón nói: “Nghìn lạng đem tặng em, để em được giãn đôi lông mày ra một ngày.”
Trương Bá Khởi
Ở Tô Châu, người đầy tớ của nhà họ Vương là Ngô Nhất Lang giàu có mà ngang ngược, bỏ tiền ra mua được chức quan. Có lần hắn ngồi kiệu bốn người khiêng đến dự tiệc nhà thông gia. Trương Bá Khởi ghét hắn. Lúc ấy đang có tin cấp báo về Quan Bạch (quan nhiếp chính Nhật Bản đem quân sang đánh Triều Tiên), Trương bèn nói với Ngô: “Gần đây đọc để báo (bản tin của triều đình gửi đi các nơi), thấy Quan Bạch đã bị bắt rồi.” Ngô mừng rỡ đến hỏi. Trương nói: “Quan Bạch vốn là một con quái vật, thân dài mấy trượng, lưng to trăm vòng tay ôm. Chặt đầu nó ra nặng mấy trăm cân, phải đập nát mới nhấc lên được.” Ngô nói: “Làm gì có chuyện ấy?” Trương nói: “Chỉ riêng cái mũi thôi cũng phải bốn người khiêng.” Ngô chưa hết tiệc đã bỏ về. Người đất Ngô gọi đầy tớ là “cái mũi”.
Thơ Thuấn, Vũ
Thời Nguyên Hựu, có một vị quan lớn lấy vợ là chị em họ, vốn đã mang tiếng ngờ “sông Trăn sông Vĩ” (hai con sông nước Trịnh trong Kinh Thi, nơi trai gái hẹn hò; ý chỉ đã có tư tình trước). Đến đêm khuya, nhà gái đòi thơ (tục lệ đòi chàng rể làm thơ trong đêm cưới). Người dẫn lễ là Trương Trọng Tố ngâm to: “Thuấn cày còn lại cỏ cây, Vũ khơi vẫn núi sông xưa.” Trong tiệc có Lý Trình cười đáp ngay: “Chuyện Thuấn, Vũ, ta biết rồi!” (câu Tào Phi nói khi nhận ngôi nhà Hán, ý giễu rằng nay mới biết cái gọi là “nhường ngôi” thực chất ra sao; ở đây ý nói việc đã xong từ trước, nay chỉ làm hình thức).
Trung nô, Hiếu nô
Một ông già cưới hai nàng hầu, nhờ bạn là Chúc Chi Sơn đặt tên. Chúc đặt là “Trung nô” và “Hiếu nô”. Ông kia hỏi: “Lấy ý gì vậy?” Chúc nói: “Hiếu thì phải dốc hết sức, trung thì phải liều cả mạng.” (câu trong sách Thiên Tự Văn; ý trêu ông già sẽ kiệt sức mà mất mạng). Mọi người cười lớn.
Ông lão làng khai hoang
Lang Anh cùng một ông lão trong làng đi chơi núi, thấy mấy khoảnh đất bỏ hoang. Người địa phương nói: “Đất này muốn giao cho ai chịu nhận nộp thuế.” Ông lão lặng thinh hồi lâu, rồi nói với Lang: “Ta sẽ chở gạo và đồ sắt đến, sai mấy người tới khai khẩn đất này, vài năm là giàu.” Lang nói: “Còn phải chở thêm mấy trăm cân gang nữa.” Ông lão hỏi: “Để làm gì?” Lang nói: “Để đúc cho ông một thân không chết.”
Ba sao
Lũ trẻ bán đồ ăn trước bộ Lại ở Bắc Kinh thường nói: “Các tướng công đều là ba sao cả, mới đến được đây.” Ta lúc đầu không hiểu, hỏi chúng. Chúng nói: “Cử nhân, tiến sĩ là sao Phúc; tuế cống (học trò được tiến cử theo lệ hằng năm, thường đã nhiều tuổi) là sao Thọ; người nạp giám (bỏ tiền ra để được vào học Quốc tử giám) là sao Tài (sao tiền của).”
Thơ tắm con
Đông Pha nhiều năm bị đày, có lần làm bài “Thơ tắm con” (làm trong lễ tắm cho trẻ mới sinh):
“Nhà người nuôi con mong thông minh,
Ta vì thông minh lỡ một đời.
Chỉ mong sinh con ngu lại đần,
Không tai không họa đến công khanh.”
Đầu triều (Minh), Cù Tồn Trai, tên tự là Tông Cát, có một bài thơ:
“Từ xưa văn chương khốn vì số mệnh,
Thông minh chưa chắc đã hơn ngu đần.
Lời hoa đầu bút, gấm trong lòng,
Rốt cuộc khiến Tương Như nhà chỉ bốn vách trống (Tư Mã Tương Như tài giỏi mà nghèo).”
Ý thơ vốn từ bài Thơ tắm con của Đông Pha mà ra. Gần đây tông bá Dương Nguyệt Hồ lại lật ngược ý ấy, làm thơ rằng:
“Đông Pha chỉ mong sinh con ngốc,
Chỉ vì thông minh mình chiếm nhiều.
Thẹn ta cả đời ngu lại ngốc,
Sinh con nào sợ vượt Đông Pha.”
Ăn giáp trướng
Phàm việc mua bán, người đứng giữa môi giới đòi quà riêng, gọi là “ăn giáp trướng” (ăn chênh lệch ngầm, ghi sổ kép). Mã Trọng Lương coi ải Hử Thự, đem khoản thu dư ra mua ruộng để nuôi trường học. Giá mua hơi cao, bọn môi giới khi ấy đều nhân đó mà kiếm lời. Có người đặt chuyện chế giễu rằng: Tử Lộ và Thân Trành ngồi cùng nhau. Tử Lộ chê Thân: “Trành nhiều ham muốn, sao mà cứng cỏi được?” (lời trong Luận ngữ). Trành liền đáp: “Do (tên Tử Lộ) này rồi sẽ không được chết yên lành.” (cũng là lời trong Luận ngữ). Tử Lộ giận lắm, mách phu tử. Phu tử nói: “Tội ở Trành.” Rồi lấy tấm bài viết to ba chữ “Đánh Thân Trành” đưa cho Tử Hạ. Gặp lúc Tử Hạ bị mù mắt, đọc chữ không rõ, giật mình nói: “Ai ăn giáp trướng thế?” (chữ “Thân” trông giống chữ “Giáp”, “Trành” đọc gần “trướng”, nên “đánh Thân Trành” bị đọc thành “đánh giáp trướng”).
Ngụ ngôn
Tử Tư tiến cử Cẩu Biến với vua nước Vệ. Một hôm Tử Tư sang Vệ, Biến ôm chổi ra ngoài thành đón (lễ quét đường đón khách quý), giữ lễ học trò rất cung kính. Biến có đứa con nhỏ cũng đi theo. Tử Tư ngạc nhiên hỏi là ai. Người hầu đáp: “Đây là đứa con của học trò họ Cẩu.” (“Cẩu” đồng âm với chữ “chó”, cả câu nghe như “thằng nhãi con chó”, một câu chửi).
Có người nằm mơ lên cõi Thượng Thanh (cõi trời cao nhất trong Đạo giáo) yết kiến Thiên đế, thấy một người mặc áo lính, đeo gươm mà không có đầu, máu ở cổ chảy đầm đìa, tay cầm tờ tấu, dâng lên rằng: “Thần kêu oan là Phàn Ô Kỳ nước Tần, mắc tội trốn sang nước Yên, bị tên Kinh Kha người nước Vệ, kẻ làm việc không xong, mượn đi một cái đầu, đến nay cả vốn lẫn lãi chưa trả. Có thái tử Đan nước Yên làm chứng. Cúi xin truy đòi trả lại cho thần.” Thiên đế xem xong, nhăn trán nói: “Chính tay chân của nó còn chẳng có chỗ mà đòi, rảnh đâu trả đầu cho ngươi?” (Kinh Kha khi hành thích vua Tần bị chém đứt cả tay chân).
Ngày sinh nhật của Chung Quỳ (vị thần chuyên bắt quỷ), em gái ông sắm lễ đến mừng. Một con quỷ lớn xin gánh lễ đi. Cô em viết thư: “Rượu một vò, quỷ một con, gánh đến để mừng anh. Anh nếu chê quỷ nhỏ, thì tính thêm thằng gánh thành hai con.” Chung Quỳ mừng, sai đầu bếp nấu cả hai. Hai con quỷ nhìn nhau mà khóc. Con quỷ nhỏ nói: “Tao bị bắt đến là bất đắc dĩ, ai bảo mày gánh cái gánh này?”
Minh Hoàng cùng Quý phi chơi song lục (một trò chơi trên bàn cờ, gieo xúc xắc để đi quân), sai Cao Lực Sĩ (hoạn quan thân tín) nằm sấp xuống đất, lấy lưng đỡ bàn cờ. Minh Hoàng gọi “hồng” (mặt xúc xắc màu đỏ), Quý phi gọi “lục” (mặt sáu). Lâu lắm, Lực Sĩ nằm dưới kêu lên: “Phải để nô tì đứng dậy gieo thử con nhất chứ!” Câu này ẩn ý “duỗi thẳng lưng” (“gieo gieo con nhất” đọc gần với “duỗi duỗi lưng”).
Kinh Phật chép: Xưa kia Bồ tát (bậc tu hành phát nguyện cứu độ chúng sinh, sắp thành Phật) mang thân vua chim sẻ, lòng từ bi cứu giúp muôn loài. Có con hổ ăn thịt thú, xương mắc vào răng, đói lả sắp chết. Vua chim sẻ chui vào miệng hổ mổ xương ra, ngày ngày như thế, xương ra được, hổ sống lại. Chim sẻ bay lên cây, giảng kinh Phật rằng: “Giết hại là hung bạo, tội ác không gì lớn bằng.” Hổ nghe lời răn của chim sẻ, nổi giận nói: “Mày vừa mới ra khỏi miệng tao mà đã dám lắm lời!” Chim sẻ vội bay đi.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video