Thiên 31 — Bộ 31 — Khẩu bi: câu vè, lời đồn dân gian khen chê

 Phần "Khẩu bi" (bia miệng, tức lời khen chê truyền miệng của người đời), thứ ba mươi mốt

 Tử Do (tên hiệu của tác giả Phùng Mộng Long) nói: Từ xưa đến nay, những kẻ hư hỏng không biết sợ uy linh của vua, không khiếp (?) trước sự trừng phạt của trời, mà lại chỉ sợ miệng của những người dân thường. Vì sao vậy? Vì uy vua và trời phạt đều chưa chắc đã xảy ra, còn miệng dân thường thì chắc chắn sẽ có. Trịnh Kiều (tức Tử Sản, quan cầm quyền nước Trịnh thời Xuân Thu) chịu nghe lời bàn bạc ở trường làng. Hoa Nguyên (?) nước Tống phải tránh những câu hát chế giễu ở cửa Đông. Gần đây, ngay cả ông vua tầm thường như Tống Lý Tông cũng từng nói với quan can gián: "Hết lòng trung là việc của các ngươi, chỉ đừng đem bản sao tờ tấu truyền ra ngoài." Miệng người đông đúc thật đáng sợ thay! Thế mà vẫn có kẻ cam lòng để tiếng xấu muôn đời, mặc cho người ta cười chửi, kẻ ấy là hạng người gì vậy! Gom lại thành phần "Khẩu bi", thứ ba mươi mốt.

 Đời đời soạn biểu đầu hàng

 Chúa nước Thục là Mạnh Sưởng (vua nước Hậu Thục thời Ngũ Đại) sai Lý Hạo thảo biểu xin đầu hàng. Trước đó, khi nước Thục của họ Vương (Tiền Thục) mất vào tay nhà Hậu Đường, tờ biểu đầu hàng cũng do Hạo viết. Người Thục ban đêm viết lên cửa nhà ông: "Nhà họ Lý đời đời soạn biểu đầu hàng."

 Đúng là nghề làm ăn độc quyền thật sự.

 Diêm Lập Bản, Khương Khác

 Diêm Lập Bản vẽ rất giỏi, cả triều đình lẫn dân gian đều quý tranh của ông. Đến khi làm quan giúp vua trị nước, ông chỉ có tài tầm thường để ứng phó công việc, không có tầm vóc của bậc tể tướng. Bấy giờ Khương Khác nhờ chiến công được cất nhắc làm Tả tướng. Người đương thời đặt câu: "Tả tướng ra oai nơi sa mạc, Hữu tướng nổi tiếng nhờ tranh vẽ." (Tả tướng, Hữu tướng: hai chức tể tướng bên trái và bên phải.)

 Nguyên Hưu, Quách Nghê

 Nguyên Hưu đời Đường nhận chức quan ngụy của Chu Thử (kẻ làm phản, tự xưng hoàng đế), tự ví công mình với Tiêu Hà (tể tướng có công lập nên nhà Hán). Ngày vào Trường An, việc đầu tiên ông làm là thu gom bản đồ, sổ sách, bắt chước Tiêu Hà. Người đương thời cười, gọi ông là "Toản hầu bị lửa đuổi" (Toản hầu là tước của Tiêu Hà; ý chê là một Tiêu Hà rởm, làm hấp tấp như bị lửa đốt sau lưng). Khi nhà Tống dời xuống phương Nam, có Quách Nghê làm tướng, tự ví mình với Gia Cát Lượng. Sau khi uống rượu, ông hay ngâm câu "Ba lần đến mời dồn dập, hai đời vua mở nghiệp giúp đỡ" (thơ Đỗ Phủ khen Gia Cát Lượng), bình phong, quạt tay chỗ nào cũng viết hai câu ấy. Chẳng bao lâu ông thua trận trên sông, hốt hoảng khóc lóc rồi trốn mất. Người bấy giờ gọi ông là "Gia Cát đẫm nước" (ý nói nước mắt nước mũi đầm đìa). Hai biệt danh này vừa khéo đối nhau.

 Khương Sư Độ, Phó Hiếu Trung

 Doãn Hà Trung (quan đứng đầu phủ Hà Trung) đời Đường là Khương Sư Độ thích đào kênh mương, đến đâu cũng huy động dân chúng đào bới. Tuy đôi khi không có lợi, nhưng việc thành công thì nhiều hơn. Trước đó, quan Thái sử lệnh (quan coi việc xem thiên văn, làm lịch) là Phó Hiếu Trung giỏi xem sao. Người đương thời đặt câu: "Phó Hiếu Trung hai mắt nhìn trời, Khương Sư Độ một lòng đào đất."

 Trần Hòa Thúc, Khổng Văn Trọng

 Trần Hòa Thúc khi còn là học trò đi thi, tính phóng túng, ít giữ gìn; sau đi thi chế khoa (khoa thi đặc biệt do vua mở để chọn người tài), bỗng trở nên chất phác. Người bấy giờ gọi ông là "Nhan Hồi nóng hổi" (Nhan Hồi là học trò đức hạnh nhất của Khổng Tử; ý chê ông vội vàng làm ra vẻ đạo đức, như đồ vừa hâm nóng). Cũng lúc ấy Khổng Văn Trọng làm bài đối sách trong chế khoa, nói "thiên hạ có những điều đáng than thở khóc lóc" (bắt chước lời Giả Nghị, nhà chính luận đời Hán). Khi bị đánh trượt, Hòa Thúc nói: "Cậu Khổng đúng là Giả Nghị vườn nhà." (tức đồ nhà làm, quê mùa, nhái theo). Vương Bình Phủ nghe vậy nói: "'Giả Nghị vườn nhà' đối rất hay với 'Nhan Hồi nóng hổi'."

 Trương Trạc, Đổng Vạn Cử

 Trương Trạc có biệt hiệu "Học sĩ đồng tiền xanh", vì ông thi muôn lần thì muôn lần trúng (như đồng tiền xanh tốt, ai lựa cũng chọn). Bấy giờ có người thi khoa Minh kinh (khoa thi về thuộc và hiểu kinh sách) là Đổng Vạn Cử, chín lần (?) thi không đỗ, người ta giễu là "Minh kinh sáp trắng" (?). Người đương thời cho đó là câu đối chuẩn.

 Khổng thái thú

 Khi Khổng thái thú (quan đứng đầu một phủ) đang tại chức, Niếp Song Giang mới đến, liền có câu vè: "Ba tai không nghe thấy, một lỗ chẳng thông" (chơi chữ: chữ "Niếp" gồm ba chữ "tai" ghép lại; họ "Khổng" nghĩa là "cái lỗ"). Gần đây lại có câu đối: "Đồng tri Tùng Giang tham tàn, liều bị tố nặng; tri huyện Hoa Đình thanh liêm, đáng được tiến cử vẻ vang." Đó là vì bấy giờ Phan Thiên Tuyền làm đồng tri (phó quan của phủ), tên là Trọng Tham (âm như "tố nặng"); Nghê Đông Châu làm quan đứng đầu huyện Hoa Đình, tên là Quang Tiến (âm như "tiến cử vẻ vang").

 Nghiêm Tử Lăng

 Một người họ Lăng nhận Nghiêm Giới Khê (tức Nghiêm Tung, gian thần đời Minh) làm cha, người ta gọi là "Nghiêm Tử Lăng" (Nghiêm Tử Lăng vốn là tên một ẩn sĩ thanh cao đời Hán; ở đây chơi chữ thành "Lăng, con họ Nghiêm"). Sau có một quan lớn họ Vương ôm con nhà người khác về làm cháu, người đời liền đối là "Vương Tôn Giả" (tên một đại phu nước Vệ thời Xuân Thu; chơi chữ thành "cháu giả của họ Vương").

 Ông cú vọ

 Sách "Thủy Nam hàn ký" chép: Ở Quốc tử giám (trường học cao nhất của triều đình) tại Nam Kinh có cú kêu. Tế tửu (quan đứng đầu Quốc tử giám) Chu Hồng Mô ra lệnh: học trò nào bắt được thì cho nghỉ ba ngày. Người ta gọi ông là "ông cú vọ". Về sau, tiên sinh Lưu Tuấn làm tế tửu, thích ăn giun đất, học trò gọi ông là "chú giun đất" để đối lại.

 Trần Nghi, Đậu Nghiễm

 Khi Lương Hạo ở Hàn lâm viện, Hồ Đán coi viện Tri chế cáo (cơ quan thảo chiếu lệnh cho vua), Triệu Xương Ngôn làm Xu mật phó sứ (phó quan đứng đầu Xu mật viện, cơ quan quân sự tối cao), Trần Nghi và Đậu Nghiễm đều làm Tam ty diêm thiết phó sứ (phó quan coi việc muối, sắt thuộc Tam ty, cơ quan tài chính của triều đình). Năm người ấy sớm tối họp nhau uống rượu, uống trà, chơi ném thẻ vào bình, không ngày nào bỏ. Lần nào cũng say mềm, nửa đêm mới về. Lính Kim ngô (quân tuần tra ban đêm ở kinh thành) đêm nào cũng chờ trước đầu ngựa dạ chào. Trần Nghi say, lấy roi chỉ viên lính mà nói: "Kim ngô chẳng tiếc đêm, đồng hồ ngọc chớ giục nhau." (câu thơ cổ tả đêm hội vui, ý là cứ để chơi suốt đêm). Từ đó có câu ngạn ngữ: "Trần canh ba, Đậu nửa đêm."

 Thang một mặt

 Thang Dận Tích học rộng, tài hoa nổi bật. Đầu niên hiệu Thành Hóa, có người dâng lời tiến cử ông có tài làm tướng, trong đó có câu "tài gồm văn võ, có thể đảm đương một mặt" (tức trấn giữ một phương). Người bấy giờ gọi ông là "Thang một mặt". Đến khi trấn giữ Cô Sơn ở Thiểm Tây, có người quen cũ đến thăm, ông giữ lại uống rượu. Gặp lúc có tin báo quân giặc phương Bắc áp sát dưới thành, ông nói với bạn: "Tiên sinh cứ rót rượu uống, tôi đi bắt sống thằng nhãi rợ Hồ về cho cùng xem." Vừa ra khỏi thành, có tên giặc nấp dưới mương bắn một mũi tên trúng họng, ông chết. Người ta lại gọi ông là "Thang một mũi tên".

 Thẩm Độ, Hứa Minh Hạc

 Đời Vĩnh Lạc, Thẩm Độ nhờ viết chữ đẹp mà được làm học sĩ, Hứa Minh Hạc nhờ giỏi văn mà được làm trung thư (chức chuyên viết chép văn thư). Trong triều có câu: "Học sĩ chẳng biết làm văn, trung thư chẳng biết viết chữ."

 Vua Dịch nhà Tấn

 Vua Dịch nhà Tấn vốn mắc bệnh liệt dương (?), bèn sai bọn cận thần như Hướng Long ăn nằm với người trong cung, sinh con ra thì nhận làm con mình. Dân chúng hát rằng: "Phượng hoàng sinh một con, thiên hạ ai cũng mừng. Vốn nói là ngựa non, nay hóa ra con rồng." (Nhà Tấn họ Tư Mã, chữ "Mã" là ngựa; "Long" là rồng, ám chỉ tên kẻ cận thần.)

 Thiên tử hòa giải

 Đời vua Trung Tông nhà Đường, Giám sát ngự sử (quan chuyên dò xét và tố cáo lỗi lầm của quan lại) là Thôi Uyển đứng trước mặt tố tội Tông Sở Khách, Sở Khách giận đỏ mặt. Vua bảo hai người kết làm anh em để hòa giải. Người bấy giờ gọi vua là "Thiên tử hòa giải".

 Tôn hiệu của Chiêu Tông

 Vua Chiêu Tông nhà Đường từng nói: "Trẫm đi đông đi tây, đến đâu tai họa theo đến đó. Xin tránh đường cho người hiền." Người ta đùa dâng tôn hiệu (danh hiệu tôn xưng của vua) là "Hoàng đế tránh người hiền, rước tai nạn, giữ ba thờ năm". Ba là một hoàng hậu và hai chiêu nghi (phi tần); năm là năm trấn: Chu Toàn Trung, Vương Hành Du, Lý Khắc Dụng, Lý Mậu Trinh, Hàn Kiến.

 Điện nổi giận

 Cung điện nơi Tiền Vũ Túc vương Lưu (vua nước Ngô Việt thời Ngũ Đại) ở có tên là "Ác phát" (nghĩa là "nắm tóc", lấy tích người xưa đang gội đầu cũng nắm tóc ra tiếp người hiền). Giọng đất Ngô đọc lẫn chữ "ác" (nắm) với chữ "ác" (dữ). Người Tiền Đường bèn nói: "Đây là điện nổi giận của đại vương."

 Cốt kỳ lân

 Dương Quýnh đời Đường hay gọi các quan trong triều là "cốt kỳ lân" (cái khung độn để làm con kỳ lân giả). Có người hỏi vì sao. Ông nói: "Nay người ta giả làm kỳ lân thì ắt sửa sang cho ra hình dáng, rồi chụp lên mình con lừa. Đến khi lột lớp da ấy ra, vẫn là con lừa thôi."

 Hai Lý Ích

 Lý Quân Ngu (tức Lý Ích, nhà thơ đời Đường) về hưu với chức Lễ bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Lễ). Có người cùng họ làm thứ tử (chức quan hầu cận thái tử) trùng tên, cả hai đều xuất thân từ dòng họ ở Cô Tang. Người bấy giờ gọi ông thượng thư là "Lý Ích văn chương", ông thứ tử là "Lý Ích dòng dõi".

 Ông Lý thượng thư dòng dõi chẳng kém ai, mà riêng nổi danh nhờ văn chương. Ai bảo văn chương chẳng đáng tiền!

 Tướng công ba không mở

 Đời Phế Đế thời Ngũ Đại, Mã Dận Tôn làm tể tướng, người bấy giờ gọi là "Tướng công ba không mở": vào triều không mở ấn, gặp khách không mở miệng, về nhà không mở cổng.

 Tể tướng ba chỉ

 Vương Khuê làm tể tướng cho vua Thần Tông nhà Tống mười sáu năm mà không đề xuất được việc gì. Người bấy giờ gọi là "Tể tướng ba thánh chỉ": khi dâng việc lên thì nói "xin lấy thánh chỉ"; vua quyết xong thì nói "đã lĩnh thánh chỉ"; lui ra, bảo người đến hỏi việc thì nói "đã có thánh chỉ rồi".

 Thị lang ba giấc

 Triệu Thúc Vấn làm Thiên quan thị lang (phó quan bộ Lại, bộ coi việc bổ nhiệm quan lại), người béo mà thích ngủ, lại ghét tiếp khách. Từ sảnh làm việc về nhà, ông thường treo biển "đang nghỉ" trước cửa. Người ta gọi ông là "Thị lang ba giấc", tức là ngủ một giấc sau buổi chầu, một giấc sau bữa cơm, một giấc khi về nhà.

 Hai chuyện trong sách "Ngoại sử đào ngột"

 Từ Quang Phổ làm tể tướng, thích bàn việc, bị bọn Lý Hạo ghen ghét. Về sau ông không nói nữa, mỗi lần họp bàn chỉ giả vờ ngủ gật, người bấy giờ gọi là "tể tướng ngủ".

 Vi Hỗ nước Thục là con của tể tướng nhà Đường Vi Di Phạm. Ông làm quan dưới thời Mạnh Sưởng, từng giữ chức Ngự sử trung thừa (phó quan đứng đầu Ngự sử đài, cơ quan giám sát và tố cáo quan lại), tính hay ba phải, người bấy giờ gọi là "Trung thừa bánh mềm".

 Bánh các lão

 Khâu Văn Trang (tức Khâu Tuấn, đại thần đời Minh) tự làm một loại bánh mềm mịn, ngon miệng, nhờ hoạn quan dâng lên vua. Vua ăn khen ngon, sai Ty thiện giám (cơ quan lo việc ăn uống trong cung) làm theo. Làm không đúng kiểu, bọn họ đều bị trách phạt, nên đến xin ông Khâu cách làm. Ông Khâu giữ kín không chịu nói. Từ đó kinh thành truyền nhau gọi là "bánh các lão" (các lão: cách gọi tôn các đại thần trong Nội các).

 Lưu bông vải

 Đời Thành Hóa, đại thần Nội các Lưu Cát có tang cha, chưa mãn tang đã được gọi trở lại làm quan, ông tìm trăm cách xu nịnh các quan khoa đạo (các quan chuyên can gián và tố cáo lỗi quan lại) để khỏi bị tố cáo. Năm đầu niên hiệu Hoằng Trị, Thị độc (quan giảng sách cho vua) Trương Thăng kể ra mười tội của ông, nhưng trái lại bị ngự sử Ngụy Chương tố cáo và bị giáng chức. Người đời cho rằng Lưu Cát "chịu được bật", nên gọi là "Lưu bông vải" (chữ "đàn" vừa nghĩa là tố cáo, vừa nghĩa là bật bông; bông càng bật càng xốp, chẳng hề hấn gì).

 Thượng thư hai chữ

 Đời Thành Hóa, vua mắc chứng lưỡi cứng khó nói. Các cơ quan tâu việc trước mặt vua, việc nào được chuẩn y thì vua khổ sở phải đáp chữ "thị" (được, phải). Hồng lô khanh (quan coi lễ nghi triều hội) là Thi Thuần xin đổi thành hai chữ "chiếu lệ" (theo lệ cũ), vua đáp thấy rất tiện, liền thăng ông làm thượng thư. Người bấy giờ giễu là "Thượng thư hai chữ".

 Tiết độ kiểu Tương

 Người Tương Dương giỏi làm đồ sơn, cả thiên hạ bắt chước theo, gọi là "kiểu Tương". Đến khi ông Vu tư không (Vu Địch) làm soái ở đó, cai trị rất tàn bạo; Trịnh Nguyên trấn giữ Hà Trung cũng tàn bạo. Xa gần đều gọi là "Tiết độ kiểu Tương" (tiết độ sứ: quan trấn trị một vùng, nắm cả quân sự lẫn chính sự). Chuyện chép trong sách "Quốc sử bổ".

 Ngự sử thỏ trắng

 Vương Hoằng Nghĩa lúc còn hèn mọn, xin dưa của nhà bên cạnh, nhà ấy không cho. Đến khi làm ngự sử, ông bèn gửi công văn nói trong vườn ấy có thỏ trắng (được coi là điềm lành). Huyện liền tụ tập dân chúng đuổi bắt, ruộng dưa bị giẫm nát không còn gì. Nội sử Lý Chiêu Đức nói: "Xưa nghe có quan coi ngục chim ưng xám (chỉ Chất Đô đời Hán, quan xử án tàn khốc), nay lại thấy ngự sử thỏ trắng."

 Quan cõng

 Tào Khâm mưu phản, đã giết Khấu Thâm, lại đi tìm thượng thư Vương Cao. Vương Cao đang ở trong một căn phòng, cùng đường. Có một viên chủ sự (chức quan nhỏ trong bộ) to lớn, khỏe mạnh, vội cõng ông chạy thoát. Về sau Vương Cao cất nhắc người này lên chức quan quan trọng. Người bấy giờ gọi là "quan cõng".

 Dương Trọng Tự, Ngụy Bá Khởi

 Sách "Thiêm tải" chép: Dương Trọng Tự tính nóng nảy hấp tấp, Ngụy Quang Thừa gọi ông là "con khỉ trên chảo nóng". Sách "Bắc sử" chép: Ngụy Bá Khởi khi ở Kinh Lạc hết sức khinh bạc, người ta gọi là "con bướm hoảng".

 Lý Thập Di

 Hữu thập di (quan can gián, chuyên "nhặt chỗ sót" trong việc làm của vua) đời Chu (triều Võ Tắc Thiên) là Lý Lương Bật vâng mệnh đi sứ các nước phương Bắc. Người Hung Nô (ở đây chỉ người Đột Quyết) lấy mâm gỗ đựng phân bắt ông ăn, lại kề gươm sáng loáng. Bật sợ, gắng ăn hết sạch cả mâm mới được thả về. Người ta chế giễu: "Lý Thập Di ăn được 'cái thải' của Đột Quyết." (Chơi chữ: chữ "di" vừa nghĩa là chỗ sót, vừa nghĩa là phân thải ra.)

 Bảng thi đời Độ Tông

 Vua Độ Tông nhà Tống mất, vua nhỏ nối ngôi đang để tang. Bảng thi năm ấy, người đỗ thứ nhất là Vương Long Đàm, thứ hai là Lộ Vạn Lý, thứ ba là Hồ Ấu Hoàng. Kinh thành có câu: "Rồng ở đầm, bay chẳng được; đường muôn dặm, đi chẳng được; non mà vàng, chữa chẳng được." (Ghép nghĩa tên ba người: "Long Đàm" là rồng nằm đầm, "Vạn Lý" là đường muôn dặm, "Ấu Hoàng" là đứa trẻ vàng vọt ốm yếu, ám chỉ vua nhỏ và vận nước.)

 Tranh trên tường miếu Thành hoàng

 Đời Hồng Vũ, có người vẽ một nhà sư đội một cái mũ, một đạo sĩ đội mười cái mũ, tóc rối bù; lại vẽ một cây cầu gãy, lính và dân đứng hai bên chờ qua; rồi dán lên tường miếu Thành hoàng (thần coi giữ thành trì). Triều đình thấy vậy, ra lệnh cho Giáo phường ty (cơ quan quản lý ca múa, hát xướng trong cung) tra xét ý nghĩa rồi tâu lên. Hôm sau họ tâu: "Sư đội mũ là có quan mà không có phép (chơi chữ: 'mũ' đồng âm với 'quan' là quan lại; sư không tóc, 'tóc' đồng âm với 'phép'); đạo sĩ đội mười mũ, tóc rối, là quan nhiều mà phép loạn; quân và dân đứng bên cầu gãy là không qua nổi (tức không sống nổi)." Từ đó lưới pháp luật được nới bớt đôi chút. Ấy là lối can gián bằng trò khôi hài.

 Chu Miễn

 Đời Tuyên Hòa, các thân vương và họ hàng bên ngoại của vua vào cung thường được ban đai vàng và "quan tử" (giấy bổ nhiệm chức quan để trống tên). Người được ban liền điền tên người khác vào rồi đem bán, đến cả lính tráng, đồ tể, kẻ bán rượu, chức quan từ bậc thấp nhất trở lên đều mua được. Gia nô nhà Chu Miễn đeo đai vàng có đến mấy chục người. Người bấy giờ nói: "Đai lưng vàng, đai lưng bạc, thiên hạ nhà Triệu bị nhà Chu phá nát." (Nhà Tống họ Triệu.)

 Sư Vương

 Thời Hàn Thác Trụ chuyên quyền, bọn xu nịnh đều gọi ông là "Sư Vương" (vì ông vừa giữ chức Thái sư, vừa được phong vương). Tham nghị Tiền Tượng Tổ từng can việc dấy binh nên có hiềm khích với Hàn. Sử Di Viễn nhân đó cùng Tiền mưu tính; sau khi bãi chức tể tướng của Hàn, liền tự ý phê lệnh giết đi. Vua Ninh Tông không hề hay biết. Kinh đô có câu: "Phật Thích Ca ngồi chính giữa, thần Hồ thần Hán đứng hai bên. Văn Thù, Phổ Hiền tự đánh nhau, Tượng Tổ đánh chết Sư Vương." (Bồ Tát Văn Thù cưỡi sư tử, Bồ Tát Phổ Hiền cưỡi voi; chơi chữ: "Tượng" là voi, "Sư" là sư tử.)

 Vè mười bảy chữ

 Đời Thuần Hựu, Sử Tung Chi vào làm tể tướng. Vì cha mẹ đã già, lo có điều bất trắc, ông tính trước kế "khởi phục" (đang có tang cha mẹ mà vẫn được gọi ra làm quan). Bấy giờ Mã Quang Tổ chưa xong lễ "tốt khốc" (lễ thôi khóc, cử hành sau trăm ngày có tang) đã được gọi ra làm Tổng lĩnh Hoài Đông (quan coi tiền lương quân đội vùng Hoài Đông); Hứa Kham chưa mãn tang đã được gọi ra làm quan giữ Trấn Giang. Ngoài ngõ phố đặt vè mười bảy chữ: "Quang Tổ làm tổng lĩnh, Hứa Kham làm tiết chế. Thừa tướng muốn khởi phục: theo lệ."

 Đời Thuần Hựu, xe vua đến cung Cảnh Linh, học trò các trường Thái học, Võ học, Tông học đều đứng trước bộ Lễ đón xe vua. Có người làm bài thơ mười bảy chữ: "Xe vua đến Cảnh Linh, học trò đều khom mình. Đầu đen mà mình trắng: mọt gạo." Ý chê họ năm này qua năm khác ăn tốn lương bổng nhà nước, không được ra làm quan, năm nào cũng chỉ đi đón xe vua mà thôi.

 Trương Sĩ Thành (thủ lĩnh nổi dậy cuối đời Nguyên, xưng là Ngô vương) có tiếng biết nuôi kẻ sĩ, phàm những người không đắc chí đương thời đều tranh nhau theo về. Ông cho chức quan tốt, bổng lộc hậu, ai nấy giàu sang rực rỡ. Có người làm một bài hát kiểu Bắc nhạc phủ (thể bài hát phương Bắc) để chế giễu: "Dải lụa đen thắt chặt đuôi bím tóc, đầu đội mũ vành vuông, mình mặc áo cổ rộng tay rộng, ngồi kiệu bốn người khiêng, lại là bọn mọt gạo của Trương Ngô vương đến rồi đây." Chữ "mọt gạo" bắt nguồn từ đây. Về sau thành bị phá, không một ai chết theo vì nạn nước.

 Nước Chu ngụy (chính quyền tự xưng của Trương Sĩ Thành) dùng ba người là Vương (?) Kính Phu, Thái Ngạn Văn, Diệp Đức Tân bàn việc nước, rồi đi đến chỗ mất nước. Mùa xuân năm Đinh Mùi, ba người bị giết ở Nam Kinh, xác của Thái và Diệp bị phơi khô trên cột treo suốt một tháng. Trước đó dân gian đã làm bài thơ mười bảy chữ: "Thừa tướng làm sự nghiệp, chuyên dùng Hoàng, Thái, Diệp. Một đêm gió tây đến: héo khô." (Ba chữ Hoàng, Thái, Diệp đọc lên như "lá rau vàng", gặp gió tây thì héo khô.) Về sau quả nhiên ứng nghiệm.

 Bát giấm của bà Vương

 Khi Trương Sĩ Thành chiếm giữ Bình Giang, Du Tuấn người Tùng Giang đút lót cho viên doãn ngụy là Trịnh Hoán, được cử làm quan cai trị huyện Hoa Đình. Hắn dùng cực hình bóc lột, dân trong huyện căm hận thấu xương. Viên Hải Tẩu có bài thơ: "Bốn biển yên bình chưa biết bao giờ, các ông lũ lượt đang gặp thời. Bỗng một ngày kia quân trời kéo tới, đập vỡ bát giấm của bà Vương." Có người không hiểu ý "bát giấm", hỏi ông. Ông nói: "Xưa có kẻ làm loạn bị giết, xác phơi trên cột. Bà Vương đi mua giấm, đi ngang qua dưới đó. Vừa lúc dây mục đứt, xác rơi xuống đè lên bát giấm, bát rơi xuống đất vỡ tan. Bà Vương già cả không hiểu chuyện, tưởng là do người chết gây ra, ngoảnh lại bảo hắn: 'Mày chỉ vì chưa từng nếm mùi quan xử ác đấy thôi!'" Người nghe đều cười ngặt nghẽo.

 Người quân tử rụng ngón

 Minh phủ (cách gọi tôn quan huyện) Lưu Chấn Thần người Tấn Giang, mấy năm trước làm quan huyện Thường Thục, rất có tài làm quan, nhưng chuộng phép tắc nghiêm khắc. Ông từng thu thuế sai trái, dân bị chết bệnh trong ngục, chết dưới gậy, mười phần đến chín. Lại tra khảo thảm khốc đến mức rụng cả ngón tay ngón chân. Thế là người đất Ngu (tức Thường Thục) hát: "Người quân tử rụng ngón, là cha mẹ của dân." (Nhại câu Kinh Thi "người quân tử vui vẻ là cha mẹ của dân"; chữ "lạc" nghĩa vui đồng âm với chữ "lạc" nghĩa rụng.)

 Tang Tiệm

 Tang Tiệm làm thiêm phán (quan phụ tá xét xử án) ở Mạnh Châu. Có người khen viên quan huyện "sáng như gương, phẳng như cân". Tiệm không cho là đúng, bác lại: "Thế mà bị áp ty (thư lại coi giấy tờ án) bước lên công đường, đập vỡ gương, giẫm gãy cân."

 Vè về quan thái thú Thường Châu

 Sách "Mã thị nhật sao" chép: Thái thú Thường Châu là Mạc Ngu khéo nhận hối lộ, lại kiểm soát chặt bọn thư lại trong phủ để chúng không kiếm chác được gì. Người trong phủ có câu: "Thái thú mò cá, lục phòng phơi lưới." (lục phòng: sáu phòng thư lại làm việc trong nha môn.) Người kế nhiệm Mạc là Diệp Trăn, giữ được liêm khiết, nhưng quản lý cấp dưới không nghiêm, bọn thư lại tha hồ làm gian. Lại có câu: "Ngoại lang (thư lại) hưởng cá tươi (?), thái thú kéo vó." Ý nói nhọc công mà chẳng được gì.

 Gần đây quan tham phần nhiều thông đồng với lục phòng để ôm việc kiếm chác. Lại có câu: "Lục phòng đan lưới, tri huyện mò cá."

 Miếu Lưu Sủng

 Miếu của Lưu Sủng, vị "Thái thú một đồng" (quan đời Hán, khi rời nhiệm sở, các cụ già đem tiền biếu, ông chỉ nhận một đồng), ở trấn Tiền Thanh, Thiệu Hưng. Vương Thúc Năng đi qua dưới miếu, làm thơ: "Tiếng thanh liêm của Lưu Sủng cả đời truyền, đến nay miếu cũ vẫn bên sông. Gần đây đường quan nhiều kẻ giỏi, cũng học tiên sinh nhặt tiền to."

 Kẻ nhặt tiền to ngày nay ắt đòi lập sinh từ (đền thờ dựng cho người khi còn sống) và bia ghi công. Chính là vì Lưu Sủng có miếu vậy.

 Dương thái thú, Lưu tri huyện

 Đời Thành Hóa, Dương thái thú ở Nhữ Ninh rất thanh liêm, còn Lưu tri huyện ở Nhữ Dương (huyện nằm ngay cạnh thành phủ) thì rất tham. Một đêm thái thú đi vi hành (cải trang đi xem xét dân tình), đến một túp lều cỏ. Có bà già đang kéo sợi ban đêm, gọi con gái: "Rét quá." Bảo lấy rượu trong bình ra. Rượu gần hết, cô con gái nói: "Chén này là ông Dương." Lại rót thêm một chén, nói: "Còn đây là ông Lưu." Vì rượu lúc mới rót thì phần trong ra trước, về sau thì đục. Người nghe chuyện làm thơ: "Nhờ ai nhắn kẻ trị dân, chớ làm chén thứ hai ở đời."

 Hồng sứ thần

 Năm Tân Tỵ niên hiệu Thiệu Hưng đời Tống, Cát vương (tức Kim Thế Tông) cướp ngôi, sai sứ sang giảng hòa. Hồng Cảnh Lư (tức Hồng Mại) đi sứ đáp lễ. Vào đến đất Kim, ông giao hẹn với viên quan đi kèm là dùng lễ hai nước ngang hàng. Viên quan đi kèm nhận lời. Vì thế dọc đường các tờ biểu dâng lên đều theo mẫu cũ dùng ở kinh đô. Chẳng bao lâu tất cả bị trả về, bắt đổi theo lệ gần đây (xưng thần, chịu lép). Cảnh Lư không chịu. Thế là họ khóa cửa nhà trạm, cắt việc cung cấp, ông bị nhịn đói một ngày. Họ lại sai viên quan tiếp sứ đến nói. Cảnh Lư sợ bị giữ lại, bất đắc dĩ đổi biểu giao cho họ, việc cung cấp mới lại như lễ. Cảnh Lư vốn mắc bệnh phong, đầu thường hơi lắc. Người bấy giờ có câu: "Đói một ngày đã chịu chẳng nổi, Tô Vũ năm xưa mười chín năm trời (Tô Vũ đời Hán đi sứ Hung Nô, bị giữ mười chín năm vẫn không khuất phục). Nhắn ông Hồng sứ thần thiên triều: lúc đáng lắc đầu lại chẳng lắc đầu."

 Lời giễu đời Cảnh Long

 Đời Cảnh Long, đất Lạc Dương mưa dầm hơn trăm ngày. Tể tướng ra lệnh đóng cổng bắc của chợ để làm tạnh mưa (theo thuật âm dương, đóng phía bắc thuộc âm để dứt mưa), rốt cuộc chẳng có hiệu quả. Người ta giễu: "Trọng người hiền chẳng biết mở đông các, điều hòa âm dương chỉ biết đóng cửa bắc." (Đông các: gác phía đông, tích tể tướng đời Hán mở gác để tiếp người hiền; điều hòa âm dương vốn được coi là chức phận của tể tướng.)

 Quan Âm Thiên Trúc

 Đời vua Hiếu Tông nhà Tống, trời hạn lớn, có chiếu rước tượng Quan Âm ở chùa Thiên Trúc đến chùa Minh Khánh để cầu mưa. Có người làm thơ: "Chạy chết bọn cung phụng đầu đông (bọn hoạn quan hầu hạ vua), truyền thánh chỉ xuống nhân gian. Tể tướng thái bình ngồi trong sảnh, Quan Âm Thiên Trúc phải xuống núi." Triệu Ôn Thúc (tức Triệu Hùng) vì thế bị bãi chức tể tướng.

 Buôn muối

 Giả Tự Đạo sai người buôn một trăm thuyền muối chở đến Lâm An. Có học trò Thái học làm thơ: "Đêm qua đầu sông sóng biếc dâng, đầy thuyền đều chở muối tướng công. Tuy rằng muốn dùng để nêm canh, nêm canh đâu cần nhiều thế." (Nêm canh: ví việc tể tướng điều hòa việc nước, như người nêm cho canh vừa vị.) Giả nghe được, bèn tống người học trò ấy vào ngục.

 Đo ruộng

 Đầu đời Thành Hóa, ông Hình Hựu làm quan đứng đầu Tô Châu. Vì đất trong phủ đã bỏ hoang lâu ngày, ông cho đánh thuế cả đầm hồ, lòng dân khá oán. Có người ném thơ châm biếm: "Đo hết ruộng núi cùng ruộng nước, chỉ chừa biển xanh với trời xanh. Thuyền chài nếu qua bãi nhàn vắng, nhắn chim âu chớ ngủ bừa." (ý là kẻo cũng bị tính thuế). Có bản chép đây là chuyện của Dương Cống.

 Thơ của Doãn hàn lâm

 Đời Tuyên Đức, triều đình chọn các học trò Thái học từ năm mươi tuổi trở lên cho về quê. Trong khi đó, nho sinh nào được tiến cử theo khoa "hiền lương phương chính" (khoa tiến cử người hiền tài, ngay thẳng) thì lập tức được làm quan bậc tám. Doãn hàn lâm Kỳ Phượng có thơ: "Năm mươi năm lẻ làm tú tài, quê nhà vẫn áo vải trở về. Về nhà mau mau nuôi con nhỏ, bảo lãnh nó ra làm 'hiền lương phương chính'."

 Soạn "Tục Thông giám"

 Đời Cảnh Thái, triều đình cho soạn bộ "Tục Thông giám cương mục". Lúc mở sử quán, ba vị đại thần Nội các tâu rằng quan Hàn lâm viện làm việc chậm trễ, kỳ hạn hoàn thành không chắc, nhân đó mỗi người tiến cử người quen biết. Thế là bọn tham nghị Đinh Trình đều được triệu đến. Giáo thụ (quan dạy học ở phủ) Nhiếp Đại Niên gắng bệnh vào sử quán, giờ nghỉ ăn ra ngồi dưới rừng tùng, qua một đêm thì mất. Lại thêm chủ sự Chương Tưu thì ốm, trị trung Lưu Thực thì già. Bấy giờ Lưu Tuyên Hóa giễu: "Người xưa nói 'sinh, lão, bệnh, tử, khổ' (sống, già, ốm, chết, khổ), sử quán có đủ cả rồi." Một hôm tham nghị Đinh với thượng bảo Tống Hoài cậy khí, biến sắc chửi nhau. Trần Tập Hi trong sử quán làm một bài thơ đùa: "Tham nghị Đinh công tính quá cương, Tống khanh khinh ngạo cũng khó đương. Bừa đem tay độc quăng sử sách, cố buông lời thô bẩn Ngọc đường (tức Hàn lâm viện). Bạn bè có tình khó can giải, thư lại vô lễ liền đồn vang. Chẳng hay bọn Ban, Mã, Hàn, Tô (Ban Cố, Tư Mã Thiên, Hàn Dũ, Tô Thức, các nhà văn, nhà sử lớn), từng vì soạn sách cãi mấy trường?" Hôm sau hai người hối hận, tự xin lỗi nhau: "Đừng để giới văn nhân cười thêm nữa."

 Ngụy Phù

 Năm Đại Trung thứ nhất, Ngụy Phù làm chủ khảo kỳ thi của bộ Lễ, vào trường thi đề thơ: "Lá ngô đồng rụng đầy sân râm, cửa son khóa kín trường thi sâu. Từng là chốn gian khổ năm xưa, chẳng để hôm nay phụ lòng trước." Đến khi bảng đỗ công bố, có kẻ vô danh cắt bớt thành thơ năm chữ để chế giễu (mỗi câu bỏ hai chữ, câu cuối mất chữ "chẳng", thành ra "đem hôm nay phụ lòng trước").

 Bảng Đinh Sửu, Canh Thìn

 Năm Đinh Sửu đời Vạn Lịch, con của Trương Thái Nhạc (tức Trương Cư Chính, đứng đầu Nội các) là Tự Tu đỗ bảng nhãn (đỗ thứ hai kỳ thi Đình). Năm Canh Thìn, con khác là Mậu Tu lại đỗ đầu (trạng nguyên). Có kẻ vô danh dán bài thơ đọc miệng ở cửa triều: "Trạng nguyên bảng nhãn đều họ Trương, chưa hẳn sao Văn chiếu đất Sở. Nếu như tướng công cứ không về, cậu Sáu rồi cũng làm thám hoa (đỗ thứ ba)." Về sau cả hai đều bị xóa tên khỏi sổ quan. Cho nên đương thời có câu: "Đinh Sửu không mắt, Canh Thìn không đầu." (Bảng nhãn nghĩa là "mắt bảng", trạng nguyên được ví là "đầu bảng".)

 "Trung luận" của Từ Cán

 Một khoa thi đời Chính Đức, có sĩ tử ở kỳ thi giữa (kỳ thứ hai trong ba kỳ thi) chép nguyên bài "Trung luận" của Từ Cán (văn nhân cuối đời Đông Hán) mà đỗ cao. Năm sau, sĩ tử khắp nơi bảo nhau: "'Trung luận' của Từ Cán là thứ các tiên sinh Hàn lâm quý nhất." Thế là người mua "Trung luận" về đọc đông nghịt. Kinh thành có câu: "Tú tài thích mời khách, Từ Cán tình cờ vào ngồi tiệc. Cũng chỉ được một lần, cuộc gặp hay khó có lại."

 Ngô Bá Thông

 Ngô Bá Thông làm học đạo (quan coi việc học hành, thi cử) tỉnh Chiết Giang, chọn học trò chỉ xem công phu học vấn. Bấy giờ người mới học làm văn phần nhiều không có gốc rễ, người được lấy rất ít, họ bèn kéo nhau đến Ngự sử đài xin được thi lại. Ngự sử lại giao về cho ông Ngô. Ông Ngô ra đề "Rùa lớn, cá sấu, giao long, cá, ba ba sinh ra ở đó" (câu trong sách Trung dung), đề luận là "lăn ra" (?), bài văn khó đặt lời, mà bài luận lại thuộc về tính lý (môn triết học của các nhà Nho đời Tống), họ bị ông Ngô làm nhục nặng nề. Có người giễu: "Ba năm theo 'Vương chế' (thiên sách Lễ ký nói về phép chọn kẻ sĩ) chọn anh tài, đốc học chẳng lấy, kêu lên Bách đài (tức Ngự sử đài). Ai ngờ lại lọt lưới ông Ngô, cá, ba ba, giao long lăn cả ra."

 Thơ tặng người bị đánh trượt

 Đầu đời Thiên Thuận, có ngự sử họ Âu chấm thi học trò, giữ ai bỏ ai phần nhiều không công bằng. Con nhà giàu sợ bị loại, có người đút lót mà thoát. Trịnh Văn Khang người Côn Sơn tặng thơ cho một học trò bị loại, cuối bài có câu: "Vương Tường vốn sắc đẹp nghiêng thành, tiếc vàng nên tự lỡ làng thân." (Vương Tường tức Vương Chiêu Quân, cung nữ đời Hán, không chịu đút lót họa sĩ nên bị vẽ xấu, phải gả sang Hung Nô.)

 Ông Oa Phòng

 Đầu đời Vạn Lịch, có ngự sử họ Phòng làm đốc học, nổi tiếng ăn hối lộ. Bọn khinh bạc sửa bài "A Phòng cung phú" của Đỗ Mục thành bài "Ông Oa Phòng" (ông Phòng giặc Oa, ý nói tàn hại như giặc cướp biển Nhật Bản) để chế giễu. Mở đầu viết: "Sàng lọc xong, đốc học một. Vận văn khốn, Oa Phòng ra. Tung hoành mười ba phủ, làm rối trời đất." Đoạn giữa viết: "Gạo lúa lấp lánh, là khoanh chấm bừa bãi. Gông xiềng rộn ràng, là công đạo giả dối. Nước hồ dâng béo ngậy, là quà đút lót đang chạy. Lời phê, trận đòn ngang dọc, là bọn gác cửa say. Sấm sét chợt nổ, là bảng thi công bố. Người người kinh hoàng lo sợ, mờ mịt chẳng biết vì sao. Ông Khổng Phương (tức đồng tiền, vì tiền đúc có lỗ vuông) dẫn mối trước, dù xấu cũng thành đẹp. Mười mắt cùng nhìn, không sao che giấu. Có những điều chẳng thể nghe, để tiếng thối muôn năm." Bài này chép đầy đủ trong sách "Giới am mạn bút".

 Hai quan đốc học đất Sở

 Đời Gia Tĩnh, đốc học đất Sở là Hạo (?) Tiểu Giang có tật thích người trẻ tuổi. Những người đã đến tuổi đội mũ (tuổi trưởng thành) phần nhiều bỏ khăn, làm bộ như trẻ để tóc chỏm mà đi thi. Có người giễu: "Ngày trước mũ cao đã đường hoàng, nay để tóc chỏm (?) tạm tùy thời. Người đời chẳng biết lòng ta khổ, cứ tưởng nhàn rỗi học thiếu niên." (Nhại thơ Trình Hạo: "Người đời chẳng biết lòng ta vui, cứ tưởng nhàn rỗi học thiếu niên".) Về sau Tăng Tỉnh Ngô thay ông, người được chọn cũng phần nhiều mới ngoài hai mươi. Có một học trò bèn tự cạo râu. Đến khi vào thi, bị xếp hạng tư, phải chịu đánh roi. Ông Tăng lại tha cho người lớn tuổi mà phạt người trẻ, thế là anh học trò này vì không có râu mà bị phạt. Có người giễu: "Hôm qua cạo râu cho tiện thi, sáng nay bị phạt thêm phiền não. Khăn đầu mũ sa chẳng xứng nhau, có râu không râu đều chẳng tốt." Chuyện chép trong sách "Hài tẩu".

 Kỳ thi phủ của đồng sinh

 Kỳ thi đồng sinh (kỳ thi đầu tiên cho người mới học, chưa có danh hiệu gì) ở Chiết Giang và Nam Trực Lệ, phủ lấy đỗ rất khó; nếu không có người thế lực lớn đỡ đầu, thì dù tài như Triều Thác, Đổng Trọng Thư (hai bậc văn tài đời Hán) cũng không chắc đỗ. Ở Hồ Châu có một quan trong triều, anh vợ là người hiển đạt; lại có một sĩ tử tháo trâm cài, hoa tai của vợ đem đi lo lót; cả hai đều được vào trường, đỗ làm sinh viên trường huyện. Thư sinh họ Ngô ở Trường Hưng đùa đặt bài vè: "Hồ Châu có một ông anh vợ, Ô Trình thêm một tú tài. Anh vợ với tú tài, đời người sao mà có được! Vàng trên đầu người đẹp, khăn trên đầu tài tử. Vàng với khăn, thế gian mấy ai có? Ngoài không anh vợ sang, trong không vợ giàu có. Anh vợ với vợ, số mệnh biết làm sao!"

 Hồ ngự sử, Trương thiếu phó

 Năm Nhâm Thìn đời Gia Tĩnh, quan coi học vụ Bắc Trực Lệ là Hồ Minh Thiện đối xử với học trò tàn khắc, các trường học rất oán. Ông tự ý lấy đá ở hố đá Phòng Sơn làm bia, việc bị lộ, bị xử theo tội trộm cây cối trong khu lăng tẩm, vì hố đá ấy ở gần lăng vua. Tháng bảy năm đó, sao chổi hiện ở sao Đông Tỉnh (một trong hai mươi tám chòm sao chính của thiên văn cổ), từ năm Tân Mão đến lúc ấy đã hiện ba lần. Có chỉ ra lệnh các đại thần tự trình bày lỗi lầm, Thiếu phó (một trong những hàm quan cao nhất triều đình) Trương Phu Kính bèn xin về hưu. Có người đặt câu ghi lại việc này: "Lấy đá Tây Sơn, Hồ Minh Thiện tai ương từ đất nổi lên; sao đi Đông Tỉnh, Trương Phu Kính họa từ trời rơi xuống." Lại có câu: "Sao chổi quét sạch, không chỗ đặt chân; bia đá đè lên, không sao trở mình."

 Triệu Hạc, Giang Triều

 Triệu Hạc làm đốc học ở Sơn Đông quá nghiêm khắc, rốt cuộc vì thế mà bị bãi quan. Giang Triều thay ông, phong thái cũng nghiêm lạnh. Học trò viết lên tường: "Chim hạc vừa bị cắt cánh, nước triều lại nổi sóng gió." (Chơi chữ theo tên hai người: "Hạc" là chim hạc, "Giang Triều" là nước triều trên sông.)

 Chân Hi Nguyên

 Đời Đoan Bình, Chân Hi Nguyên (tức Chân Đức Tú, nhà Nho đời Tống) vâng chiếu triệu ra làm quan. Dân chúng ngưỡng vọng ông như dân đời Nguyên Hựu ngưỡng vọng ông Tốc Thủy (tức Tư Mã Quang). Bấy giờ tiền giấy mất giá, hàng hóa đắt đỏ, dân ngoài phố ngóng trông, nói rằng: "Muốn trăm thứ rẻ, đợi ông Chân trực viện." Đến khi vào triều tâu đối, câu đầu tiên ông nói là "chính tâm thành ý" (giữ lòng ngay thẳng, giữ ý chân thành, đạo tu thân của nhà Nho). Dân không hiểu, cho là chẳng sát với việc trước mắt, bèn nối thêm vào câu cũ: "Uống xong nước Tây Hồ, nhào thành một nồi bột (?)" (ý chê là hồ đồ, rối như bột nhão). Sau đó ông làm tham chính (phó tể tướng), chưa kịp làm được gì thì mất.

 Hai học trò giỏi của Vương Văn Thành

 Lục Trừng, tên chữ là Nguyên Tĩnh, là học trò giỏi của ông Vương Văn Thành (tức Vương Dương Minh). Lúc đầu khi Trương Thông, Quế Ngạc bàn việc "Đại lễ" (cuộc tranh luận lớn về cách tôn xưng cha đẻ của vua Gia Tĩnh), Trừng đang làm chủ sự bộ Hình, dâng sớ công kích họ, rồi vì có tang mà về quê. Mãn tang lên kinh, ông lại dâng sớ khen ý kiến của Trương, Quế là đúng đắn, và hối hận vì lời mình nói trước kia là sai. Vua lôi tờ sớ cũ của ông ra xét, giáng làm thông phán (quan phụ tá ở phủ) Cao Châu, Quảng Đông. Lại có Từ San, cũng là học trò giỏi của Văn Thành. Kỳ thi Hội năm Quý Mùi, vì đề bài hỏi có ý chê học thuyết của thầy, ông phủi áo bỏ ra về, thiên hạ khen là cao thượng. Về sau ông được bổ làm phó quan phủ Thần Châu, vì tội tham lạm tiền lương quân mà phải thắt cổ chết. Người bấy giờ có câu: "Quân tử học đạo thì hại người, tiểu nhân học đạo thì thắt cổ chết." (Nhại sách Luận ngữ: "Quân tử học đạo thì thương người, tiểu nhân học đạo thì dễ sai bảo".)

 Sách "Hước lãng" chép: Ông Cảnh, bậc thầy về đạo học, đề xướng đạo học ở vùng Nam Kỳ, sai quan sở tại tụ tập học trò để giảng học. Ở đất Tùng Giang chúng tôi, hai sinh viên Dương Tỉnh Tôn và Lâm Sĩ Bác đứng đầu. Đến khi Tỉnh Tôn vì giết chị dâu mà bị tống ngục, Lâm nắm tay tiễn biệt, khóc rất thảm, nói: "Đạo ta đi về phương Nam rồi!" (Câu Trình Hạo nói khi tiễn học trò giỏi Dương Thời về Nam truyền đạo; ở đây cũng họ Dương nhưng là đi tù.) Người nghe đều ôm bụng cười.

 Thơ chiêng trống

 Đời Chí Chính, các cơ quan phong kỷ (cơ quan giám sát kỷ cương, phép tắc của quan lại) tham ô bừa bãi. Bấy giờ nhịp chiêng trống khi đón tiễn liêm phỏng sứ (quan đi thanh tra quan lại các địa phương), theo lệ là hai tiếng trống một tiếng chiêng; còn khi giải tên cướp thì một tiếng trống một tiếng chiêng. Có kẻ khinh bạc làm thơ giễu: "Giải giặc một chiêng thêm một trống, đón quan hai trống một tiếng chiêng. Chiêng trống xem ra đều một kiểu, quan với giặc chẳng khác bao nhiêu."

 Tên cướp biển Trịnh Quảng sau khi chịu ra hàng, được cho cai quản đạo quân Diên Tường ở Phúc Châu. Mỗi ngày mồng một và rằm, ông vào yết kiến vị tướng trấn thủ, các quan khinh rẻ, không ai nói chuyện với ông. Một hôm các quan đang ngồi bàn thơ, Quảng bỗng đứng dậy nói: "Tôi cũng có mấy câu vụng, xin đọc lên được không?" Mọi người lắng tai nghe. Ông bèn ngâm: "Trịnh Quảng có thơ dâng các quan, văn võ xem ra cũng một phường. Các quan làm quan mà lại làm giặc, Trịnh Quảng làm giặc mà lại làm quan." Vậy thì quan và giặc lẫn lộn, từ đời Tống đã như thế rồi.

 Giường ngốc

 Đời Tống, thị ngự sử (quan giám sát, tố cáo quan lại) có hiệu là "tạp đoan", quyền thế rất lớn. Khi Ngự sử đài họp, người ta đặt một chiếc giường ngang ở phía nam chỗ ngồi, gọi là "giường nam", lại gọi là "giường ngốc". Ý nói ai ngồi lên giường này đều ngạo nghễ như kẻ ngốc.

 Bộ Lại Nam Kinh

 Ở triều ta, quyền hành của bộ Lại đều nằm ở bộ phía Bắc (tại Bắc Kinh), bộ phía Nam (tại Nam Kinh) rất hiu quạnh. Chỉ vào năm khảo sát (kỳ xét công tội của quan lại), quan ở Nam Kinh từ bậc năm trở xuống, việc giáng chức hay thuyên chuyển đều nằm trong tay bộ ấy, thanh thế lừng lẫy. Qua kỳ ấy thì lại như thường. Kinh đô có vè: "Hôm nay Nam Kinh là bộ Lại thật, ngày mai bộ Lại lại là Nam Kinh."

 Chữ to trên danh thiếp

 Gần đây quan trường thích hơn người, viết tên trên danh thiếp bằng chữ thật to. Có người giễu: "'Gia Cát tên lớn lưu trời đất' (câu thơ Đỗ Phủ), người nay tên lớn để làm gì? Tuy với thể thống chẳng hại chi, chỉ sợ văn phòng tốn mực nhiều."

 Hải công

 Ông Hải (tức Hải Thụy, vị quan thanh liêm nổi tiếng đời Minh) làm tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh) ở phương Nam, chủ ý trấn áp cường hào, nhân đó thói kiện cáo điêu ngoa nổi lên khắp nơi. Có người ném một lá đơn nặc danh: "Người đứng đơn là Liễu Chích (tên đại đạo khét tiếng thời xưa), kiện về việc cậy thế cướp đoạt sản nghiệp máu thịt: hai anh em cực ác Bá Di, Thúc Tề (hai bậc hiền nhân thời xưa), cậy thế lực đời đời của cha là vua nước Cô Trúc, đào mộ Hứa Do (bậc ẩn sĩ đời vua Nghiêu). Bị họ hàng nhà ấy tố giác, kẻ ác lại đút lót cầu cạnh bề tôi được vua yêu là Lỗ Trọng Liên nên thoát tội. Nay vào ngày tháng ấy, kẻ ác lôi người anh độc ác của tôi là Liễu Hạ Huệ ra, bắt tôi giam vào ngục nước ở Cô Trúc, ngày đêm ra sức tra tấn bằng cực hình bào lạc (bắt đi trên cột đồng nung đỏ), ép tôi dâng nộp hơn ba trăm mẫu ruộng rau vi ở núi Thủ Dương (nơi Bá Di, Thúc Tề ở ẩn hái rau vi mà ăn). Có khế ước mà không có văn tự, Sùng Hầu Hổ làm chứng. Trộm nghĩ, Vũ Vương tôn quý như thế mà còn bị chúng níu ngựa làm nhục, huống chi kẻ sâu kiến nhỏ mọn như tôi! Tha thiết kêu lên." Ông Hải xem đơn, khá hối hận về việc trước, bọn kiện cáo nhờ thế cũng bớt đi.

 Tranh "Dương phi đau răng"

 Phùng Hải Túc đề tranh "Dương phi đau răng" (Dương phi tức Dương Quý phi, phi được vua Đường Huyền Tông sủng ái): "Cung Hoa Thanh, một chiếc răng đau; dốc Mã Ngôi, cả thân đau; trống trận Ngư Dương rung đất kéo đến, thiên hạ đau!" (Cung Hoa Thanh: nơi vua và Dương phi hưởng lạc; dốc Mã Ngôi: nơi Dương phi bị buộc thắt cổ chết; Ngư Dương: nơi An Lộc Sơn khởi loạn.)

 Miếu Cửu Long

 Huyện Trừng Thành thuộc Đồng Châu có miếu Cửu Long (chín con rồng), nhưng chỉ thờ một bà phi, người địa phương bảo đó là con gái của Phùng Doanh vương (tức Phùng Đạo, người làm quan liên tiếp cho nhiều triều đại). Tư Mã Trọng Tài đùa đề thơ: "Thân đã thờ mười chúa, con gái cũng lấy chín rồng." Khách qua đường đọc thấy, không ai là không cười.

 Vè năm mất mùa

 Năm mất mùa, giá cả mọi thứ vọt lên, ăn uống khá khó khăn. Người Hàng Châu đùa làm thơ: "Năm được mùa chẳng ai để ý, nhà nhà vui uống rượu. Năm mất mùa muốn có rượu uống, bỏ chữ 'Dậu' bên chữ rượu." Ý nói chỉ còn uống nước (chữ "rượu" bỏ phần "Dậu" thì còn bộ "nước"). Lại nói: "Năm được mùa chẳng ai để ý, thịt ngỗng bày đầy bàn. Năm mất mùa muốn có ngỗng ăn, bỏ chữ 'chim' bên chữ ngỗng." Ý nói giết tôi (chữ "ngỗng" bỏ phần "chim" thì còn chữ "ngã" nghĩa là "tôi"). Đùa mà cũng có ý tứ.

 Trịnh Thế Tôn

 Có người hỏi: đứa con hư phá sạch gia sản, tật ấy không chữa được, rốt cuộc sẽ ra sao? Tư Mã An Nhân đáp: "Thành Trịnh Thế Tôn mà thôi." Vì chàng Trịnh (trong truyện "Lý Oa" đời Đường) vì nàng Lý Oa mà phải đi ăn xin ngoài chợ, suýt thành ma đói. Còn đức Phật Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, nghĩa là đấng được cả thế gian tôn kính) muốn kết duyên lành với hết thảy chúng sinh, nên ở thành Xá Vệ đi khất thực lần lượt từng nhà, không chọn giàu nghèo. Gộp hai ý ấy mà đặt tên.

 Vua Quy Tư

 Công chúa Ô Tôn (công chúa nhà Hán gả sang nước Ô Tôn ở Tây Vực) sai con gái sang nhà Hán học đàn, khi về đi qua nước Quy Tư (một nước nhỏ ở Tây Vực). Vua Quy Tư là Giáng Tân giữ lại lấy làm phu nhân, rồi dâng thư lên nhà Hán nói mình được lấy cháu ngoại nhà Hán, xin cùng con gái công chúa vào chầu. Từ đó nhiều lần sang chầu mừng. Ông thích y phục và chế độ nhà Hán, về nước liền xây cung điện, làm đường tuần tra có lính canh bao quanh, ra vào có người truyền hô, đánh chuông trống, y như nghi lễ nhà Hán. Người các nước Hồ bên ngoài đều nói: "Lừa chẳng ra lừa, ngựa chẳng ra ngựa, như vua Quy Tư đây, chính là con la vậy."

 Phàm đứa đầy tớ gái bắt chước cách trang điểm của bà chủ, ông nhà quê đòi làm thanh nhã, kẻ nhà nghèo khoe thông chữ nghĩa, nhà giàu xổi học theo nề nếp nhà quyền quý, kẻ "mèo ba chân" (người học nghề nửa vời) múa quyền múa gậy, đều có thể gọi là "vua Quy Tư" cả.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video