Bộ "Si tuyệt" (những chuyện si đến cực độ; "si" nghĩa là ngây, mê, khờ dại), thứ ba
Tử Do (biệt hiệu của người soạn sách, tức Phùng Mộng Long) nói: Hổ Đầu (tên tục của Cố Khải Chi, họa sĩ đời Tấn) có ba cái tuyệt (giỏi hơn người: tài văn chương, tài vẽ, và sự si), mà si chiếm một. Si thì có gì không được? Người hiểu được cái thú của si chính là đã có được chỗ "thụ dụng" (chữ nhà Phật: được hưởng an vui, lợi ích) lớn lao ở cõi người và cõi trời! Mảnh đất Xích huyện Thần châu (tên gọi cũ của Trung Quốc) chỉ to bằng cái bát mà chúng sinh chen chúc đầy ắp, vốn chỉ là "giả hợp" (chữ nhà Phật: do nhân duyên tạm hợp lại mà thành, không có thực thể bền vững). Nếu việc gì cũng làm thật, coi là thật, thì tranh giành bao giờ cho dứt? Cho nên phải lấy cái thú của si mà phá nó đi. Si quá thì thành kiêu, si chưa tới thì thành ngu, đằng nào cũng có chỗ không được an vui. Còn như ghen, yêu, tham, sân (giận dữ), thì lại vì quá coi là thật mà chịu đủ mọi khổ não. Đến mức vừa si vừa ác, thì chỉ là loài súc sinh mà thôi. Chớ làm con cú kêu dọa (điển trong sách Trang Tử: con cú giữ được con chuột chết, thấy chim phượng bay qua thì kêu lên dọa vì sợ bị tranh mất; ví kẻ hẹp hòi giữ chút lợi nhỏ), chớ làm con bọ ngựa nổi giận (ví kẻ không biết lượng sức, giơ càng chống bánh xe). Không mong cái phúc của si, thì cũng tránh được cái họa của si. Gom lại thành bộ "Si tuyệt", thứ ba.
Cái thú của si
Đào Uyên Minh (nhà thơ đời Tấn) hằng ngày dùng cái bát đồng nấu cháo ăn. Mỗi khi nhóm lửa, ông lại vái hai vái mà nói: "Nếu không có lửa này, lấy gì cho no bụng?"
Giả Đảo (nhà thơ đời Đường) thường vào đêm cuối năm đem hết thơ làm được trong năm ra, rót rượu cúng tế, nói: "Chúng làm hao tổn tinh thần ta, lấy cái này mà bồi bổ lại."
Phương Dung ở ẩn trên núi Thiên Môn, dùng lá cọ để phủi bụi sách, gọi nó là "Vô Trần Tử" (ông Không Bụi), mỗi tháng lấy rượu và thịt khô ra cúng nó.
Hàn Thoái Chi (tức Hàn Dũ, nhà văn đời Đường) từng leo lên đỉnh núi Hoa Sơn, đi đến tận những chỗ sâu thẳm hiểm trở nhất, tim đập thình thịch, mắt hoa lên, không xuống được, phát cuồng gào khóc, viết thư ném xuống từ biệt người nhà. Huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) Hoa Âm phải tìm trăm phương nghìn kế đón, ông mới xuống được.
Thế mới biết tâm địa ông hơn Chương Tử Hậu (tức Chương Đôn, đời Tống; ông từng thản nhiên đi qua cây cầu hiểm trên vực sâu để đề chữ lên vách đá, Tô Đông Pha bảo người dám liều mạng mình như thế ắt cũng dám giết người).
Trương Húc (nhà thư pháp chữ thảo đời Đường) say khướt, nhúng đầu vào mực mà viết chữ.
Cái si của người Tô Châu
Người Tô Châu thích đi chơi. Viên Trung Lang (tức Viên Hoành Đạo, nhà văn đời Minh) có thơ rằng: "Người Tô có ba chuyện lạ lùng lớn: ngày hai mươi bốn tháng sáu đi ngắm sen (ngày ấy người Tô coi là ngày sinh của hoa sen), Trung thu không trăng vẫn lên núi Hổ Khâu, Trùng dương (tết mùng chín tháng chín) có mưa vẫn đến chùa Trị Bình."
Đây chính là những việc nghiêm chỉnh hệ trọng nhất trong cả đời người Tô Châu.
Chuyện Mễ Điên (Mễ Phất, tự Nguyên Chương, nhà thư họa đời Tống, người đời gọi là "Mễ Điên")
Mễ Nguyên Chương làm Tri quân Vô Vi (quan cai quản quân Vô Vi; "quân" là một đơn vị hành chính đời Tống, ngang với châu). Ông thấy ở công đường của châu có dựng một hòn đá rất lạ, liền sai đem áo bào và hốt (thẻ cầm tay khi vào chầu vua) ra mặc, cầm để lạy nó, gọi nó là "Thạch trượng" (Cụ Đá). Viên quan giữ việc can gián nghe được, dâng sớ hặc tội, triều đình truyền nhau làm trò cười. Có người hỏi Phất: "Có thật thế không?" Phất thong thả đáp: "Ta có lạy bao giờ! Chỉ vái chào nó thôi."
Tống Huy Tông ở Cấn Nhạc (vườn núi giả trong cung), triệu Mễ Phất đến, bảo viết chữ lên một tấm bình phong lớn, chỉ cái nghiên Đoan (nghiên làm bằng đá Đoan Khê, loại nghiên quý nhất) trên án của vua, bảo dùng. Phất viết xong, liền bưng cái nghiên quỳ xuống thưa: "Nghiên này đã bị hạ thần dùng làm bẩn rồi, không đáng dâng lại cho bệ hạ dùng nữa." Vua cả cười, nhân đó ban luôn cho ông.
Si lúc được nhận vào, chứ không si lúc phải bỏ ra.
Trong một bức thư của Mễ Nguyên Chương có viết: "Được ông cho mượn một người lính dư (lính già yếu bị loại ra, dùng làm việc vặt). Người ấy không nói tên, tự xưng là 'Trương đại bá' (bác cả họ Trương; 'bá' là anh của cha). Lão là cái thứ gì mà dám đòi làm anh của cha người ta? Nếu xưng là 'đại thúc' (chú, em của cha) thì còn tạm được."
Mễ Nguyên Chương từng làm Bác sĩ Thư họa học (chức quan dạy ở trường thư pháp và hội họa của triều đình), sau thăng làm Lễ bộ Viên ngoại lang (quan phụ tá ở bộ Lễ), nhiều lần bị dâng "bạch giản" (tờ sớ đàn hặc của quan ngự sử), bị đuổi ra khỏi triều. Một hôm ông viết thư cho Thái Kinh (tể tướng đương thời), kể nỗi lưu lạc của mình, lại nói: "Cả nhà trăm ngón tay (tức mười miệng ăn), đi đến Trần Lưu, chỉ kiếm được một chiếc thuyền to chừng này", rồi vẽ một chiếc thuyền con vào giữa các hàng chữ. Thái Kinh cười nhạt.
Bấy giờ tờ sớ hặc tội chính là nói ông điên, Phất lại đi kể khắp với các vị chấp chính (các quan đầu triều nắm việc chính sự), tự bảo: "Tôi làm quan lâu năm cả trong triều lẫn ngoài địa phương, đều được các đại thần biết đến và trọng dụng, người tiến cử tôi có đến mấy chục mấy trăm, đều khen tôi giỏi việc quan vào bậc nhất, chưa có một ai bảo tôi điên cả." Người đời bèn truyền nhau "Thiếp Mễ lão biện điên" (bức thư ông già họ Mễ cãi rằng mình không điên).
Đông Pha (Tô Thức, tự Tử Chiêm, nhà văn lớn đời Tống) ở Duy Dương (tức Dương Châu), một hôm mời khách, toàn là danh sĩ. Mễ Nguyên Chương cũng ngồi đó. Rượu được nửa chừng, ông bỗng đứng dậy nói: "Người đời đều cho Phất này là điên. Xin nhờ Tử Chiêm phân xử!" Đông Pha đáp: "Tôi theo số đông!"
Chỉ người không tự cho mình là si mới là si thật. Ngày nay thì kẻ si nhan nhản khắp nơi. Giả bộ dạng si để bán cái gian của mình, mượn tiếng si để được người ta bớt chê trách, đó lại là điều người xưa chưa từng có.
Mễ Phất thích lạ, chôn cha mẹ trong núi ở Nhuận Châu, không đắp mộ, không trồng cây làm dấu. Ông từng khoe với người khác rằng chẳng ai biết huyệt mộ ở đâu. Có người tên Vương Tướng, vốn chơi với Mễ, rất thân, chỉ mình người ấy biết. Một hôm Mễ cùng khách đi chơi núi, nhân đến chỗ mộ, đang lúc nhìn ngắm xung quanh thì Tướng bỗng đi tiểu vào trong đám cỏ. Mễ biến sắc mặt, rất giận, nhưng vì đã lỡ giấu chuyện ấy rồi, rốt cuộc không dám ngăn Tướng.
Mễ Phất đang kén rể, gặp Đoạn Phất người Kiến Khang, tự là Khứ Trần. Phất chọn ngay, nói: "Đã 'phất' (phủi) rồi, lại còn 'khứ trần' (bỏ bụi), đúng là rể của ta!" (Mễ Phất vốn mắc bệnh ưa sạch quá mức.) Bèn gả con gái cho.
Cạo râu
Quách Thứ Tiên (họa sĩ đầu đời Tống) phóng khoáng không chịu gò bó, càng không chịu chung đám với kẻ tầm thường. Tống Thái Tông nghe tiếng, triệu về kinh, cho ở nhà của nội thị (hoạn quan hầu hạ trong cung) Đậu Thần Hưng. Thứ Tiên có bộ râu dài rất đẹp, một hôm bỗng cạo sạch đi. Thần Hưng kinh ngạc hỏi vì sao, ông đáp: "Tạm bắt chước theo thôi." (Ý chế giễu hoạn quan không có râu; "bắt chước" ở đây dùng điển cô Đông Thi xấu xí bắt chước Tây Thi nhăn mày.)
Cái si vì sợ
Quyên Thạch Lương tính nhát, thấy bóng của chính mình tưởng là ma, sợ quá mà chết.
Lục Niệm Tiên cả đời sợ ma, sợ nước, sợ chó. Đêm ngủ phải ôm một người mới yên, nếu không thì cũng phải kê giường liền nhau, không được cách xa vài bước. Đường gần thì chưa từng đi thuyền; nếu đi xa mà phải qua chỗ sông rộng thì uống rượu thật nhiều cho say, trùm mấy lớp chăn kín đầu, nằm im trong khoang thuyền. Có người cố tình kéo ông ra thì ông gào thét kêu thảm thiết, chẳng khác gì bị đem đi giết. Đi ngoài phố chợ, thấy chó là phải nấp sau lưng người khác. Có khi nghe tiếng chó gầm gừ là chạy cuống cuồng không biết trốn đâu. Muốn đi thăm ai, phải sai một người đi trước hộ vệ. Từ Thanh Viễn ở nhờ vườn nhà họ Hàn, trong sân nuôi hạc đã thuần. Lục đến thăm Từ, tình cờ không có ai ra mở cửa, ông đứng chờ ngoài cửa rất lâu, Từ mới hay. Từ nhân đó trêu: "Ông sợ hạc như sợ chó, thiên hạ cười cho thì sao?"
Cái si vì kiêu
Cố Trường Khang (tức Cố Khải Chi) con người nửa si nửa ranh, hay khoe khoang quá sự thật. Bọn trẻ tuổi nhân đó cứ tâng bốc để đùa ông. Ông làm Tán kỵ thường thị (quan hầu cận bên vua), làm việc ở dãy sảnh sát bên Tạ Chiêm. Đêm ông ngồi dưới trăng ngâm thơ dài, tự cho rằng "đã được phong thái của các bậc hiền nhân đời trước". Tạ Chiêm cứ ở xa khen vọng sang, Trường Khang càng ra sức, quên cả mệt. Chiêm sắp đi ngủ, bảo người hầu đấm chân khen thay mình. Khải Chi không nhận ra có gì khác, cứ thế ngâm đến sáng.
Người đấm chân sao lại kém bà lão nhà họ Bạch (Bạch Cư Dị đời Đường làm thơ xong thường đọc cho một bà lão nghe, bà hiểu mới thôi)? Được người ấy khen cũng tốt chứ.
Tử Mỹ (tức Đỗ Phủ, nhà thơ đời Đường) chơi thân với Trịnh Quảng Văn (tức Trịnh Kiền, làm bác sĩ ở quán Quảng Văn), từng đưa bài "Hoa Khanh" và bài "Ca về bức tranh chim ưng của Khương Sở Công" cho Trịnh xem. Trịnh nói: "Thơ này của anh có thể chữa được bệnh." Hôm khác vợ Trịnh ốm, Đỗ bảo: "Anh cứ đọc câu 'Đầu lâu Tử Chương máu đầm đìa, tay xách ném trả Thôi đại phu'. Nếu chưa khỏi thì đọc 'Người xem uổng sợ chim dán trên vách bay đi, người vẽ đâu phải học hành vô tâm'. Nếu chưa bớt, lại còn câu 'Ngày xưa Thái Tông có ngựa Quyền mao qua, gần đây nhà họ Quách có ngựa Sư tử hoa'. Nếu vẫn không khỏi thì dù Hòa, Biển (hai danh y thời xưa là y Hòa và Biển Thước) cũng đành chịu!"
Cố Khải Chi gửi một tủ tranh cho Hoàn Huyền. Huyền mở phía sau tủ lấy trộm hết, rồi niêm phong lại như cũ. Sau Khải Chi đến mở ra, thấy đã trống rỗng, cười nói: "Tranh hay thì thông linh, biến hóa bay đi mất rồi!"
Mừng vì nghĩ được câu thơ
Chu Dã Hàng, một ông đồ già ở cửa Phong Môn (Tô Châu), khá chuyên tâm làm thơ. Ông dạy học ở nhà họ Vương. Một tối uống rượu với chủ nhà xong, chủ nhà vào trong. Vừa lúc trăng lên, Chu nghĩ được câu: "Muôn việc chẳng bằng chén trong tay, một năm mấy lúc trăng đỉnh đầu." Ông mừng quá phát cuồng, la to, đập cửa gọi chủ nhà dậy. Cả nhà hoảng sợ, ngờ là có cháy hay có trộm. Đến khi ra hỏi mới biết, bèn lại lấy rượu ra uống tiếp.
Cùng một chầu rượu: thầy đồ thì uống để thưởng thơ, chủ nhà thì uống cho hoàn hồn.
Chu Phác người đất Mân (Phúc Kiến), tính thích ngâm thơ. Mỗi khi gặp cảnh vật, ông tìm tòi ý lạ, vắt óc suy nghĩ, trời tối quên cả về; hễ nghĩ được câu nào là hớn hở sung sướng. Có lần ông ra đồng, gặp một người gánh củi, bỗng túm lấy người ấy quát to: "Ta được rồi! Câu rằng: 'Con cháu nơi nào làm khách nhàn, tùng bách bị người chặt làm củi.'" Người tiều phu hoảng hốt kinh sợ, giật tay ra, vứt củi bỏ chạy. Gặp lính tuần, lính ngờ người tiều phu là kẻ trộm, bắt lại tra hỏi. Phác thong thả đến bảo lính: "Vừa rồi thấy anh ta gánh củi, nhân đó tôi nghĩ được câu thơ thôi." Lính mới thả ra.
Có một kẻ sĩ muốn đùa ông. Một hôm cưỡi lừa trên đường, thấy Phác đi tới, cố ý nghiêng mũ che mặt, ngâm câu thơ cũ của Phác: "Nơi sức vua Vũ không tới được, tiếng sông chảy về đông." Phác nghe thấy, vội đi theo sau. Kẻ sĩ thúc lừa đi, chẳng thèm ngoảnh lại. Đi mấy dặm, Phác đuổi kịp, nói: "Thơ của tôi là 'tiếng sông chảy về tây', không phải 'về đông'." Kẻ sĩ chỉ gật đầu thôi. Cả đất Mân truyền nhau làm trò cười.
Thái sử công (tên chức quan chép sử, như Tư Mã Thiên; về sau dùng làm tiếng tôn xưng người có văn học)
Một người sơn nhân (kẻ sĩ tự xưng là ở ẩn, thường là văn nhân không đỗ đạt) họ nọ, tự phụ về tài mình, coi như bên cạnh không có ai. Trên đường đi, nghe tiếng một đứa ăn mày xin tiền rất thảm thiết, bèn hỏi: "Van xin như thế thì được bao nhiêu? Nếu mày gọi một tiếng 'Ông Thái sử công', ta sẽ thưởng trăm đồng." Đứa ăn mày gọi liền ba tiếng, người kia dốc hết tiền trong túi cho, cười một tiếng rồi đi. Đứa ăn mày hỏi người khác: "Thái sử công là cái thứ gì mà đáng giá đến thế?"
Lão đồng sinh họ Kim (đồng sinh: người chưa đỗ kỳ thi thấp nhất ở huyện, dù già vẫn gọi như thế)
Ông Kim ở Ô Trình, hơn bảy mươi tuổi vẫn đi thi đồng tử (kỳ thi thấp nhất để được vào học trường huyện). Văn ông viết quê kệch, mà tự cao, mong mỏi lớn lao, ai thấy cũng cười. Người ta nhân đó lừa ông: "Phàm văn chương làm người ta khen thì chưa phải bậc cao nhất; nếu lạ lùng, sảng khoái đến cực độ thì người ta không nhịn được cười. Ngòi bút danh nhân xưa thì được khen là có, còn làm được người ta bật cười thì đến Vương, Đường (Vương Ngao và Đường Thuận Chi, những bậc thầy văn thi cử đời Minh) cũng chẳng mấy khi!" Ông Kim tin thật, từ đó ai cười văn ông thì ông cũng vỗ tay theo. Ông từng nói với người ta: "Bài văn nọ của ta được tiên sinh nọ cười." Lấy thế mà khoe.
Gặp các thân sĩ (người có học vị, chức quan trong vùng), ông liền lạy, xưng là môn sinh (học trò), mong được tiến cử. Các thân sĩ cũng thích ông đem bài đến trình để làm trò cười. Gặp lúc huyện lệnh Trần Kinh Chính chấm thi học trò, các thân sĩ kể trước cho ông nghe dáng vẻ của lão đồng sinh. Huyện lệnh riêng nêu tên ông thành một bảng, gọi đến bảo: "Ngươi đúng là kỳ tài, không hổ là án thủ (người đứng đầu bảng). Tiếc rằng tuổi ngươi đã cao, để lại làm việc dang dở cho kiếp sau vậy." Ông Kim gặp ai cũng nói huyện lệnh biết tài mình mà không cho đỗ, cho là ghen tài, định cầm bài đi kiện lên quan Học đạo (quan coi việc học hành, thi cử trong tỉnh). Mọi người bảo: "Huyện lệnh tiếc tài ông, sao ông lại thù người ta?" Khuyên mãi ông mới thôi.
Tôi tận mắt thấy mấy bài văn của ông lão này, còn nhớ bài đề "Ngưu dương phụ mẫu" (trâu dê thuộc về cha mẹ — câu trong sách Mạnh Tử, kể Tượng mưu giết anh là Thuấn rồi chia của: trâu dê cho cha mẹ), ông phá đề (câu mở đầu tóm ý cả đề trong bài văn thi cử) rằng: "Hai con thú về hai thân, đó là bàn chuyện em mặc sức giết anh vậy." Bài đề "Hiệu nhân phanh chi" (người coi ao đem nấu — chuyện trong Mạnh Tử: Tử Sản sai người coi ao thả cá, người ấy lại đem nấu ăn), ông phá đề rằng: "Người coi ao đang nuôi mạng cá, mà nhất định nấu chín nó." Ông lại tự kể: "Có lần đến nhà bạn, gặp lúc hội nhau làm bài, đề là 'Mẫn Tử Khiên, Nhiễm Bá Ngưu' (theo sách Luận ngữ, học trò Khổng Tử giỏi về đức hạnh có bốn người, trong đó có hai người này). Mọi người đều gác bút, khổ vì khó phá đề. Tôi phá rằng: 'Hai người hiền trong bốn người hiền, là những người đáng lấy trong đức hạnh vậy.' Bạn bè thấy hai chữ 'trong' của tôi sát đề, mừng quá, ai cũng cười ngã lăn."
Cái si vì ngu
Cố Khải Chi ngây ngô tin những trò thuật vặt. Hoàn Huyền từng lấy một chiếc lá liễu lừa ông: "Đây là chiếc lá con ve dùng để ẩn mình, lấy nó che mình thì người khác không thấy mình." Khải Chi cầm lá che mình, Huyền giả vờ như không thấy rồi đái vào người ông. Khải Chi tin là Huyền không thấy mình, chịu bị đái mà vẫn nâng niu chiếc lá.
Bùi lệnh công (tiếng tôn xưng người giữ chức Trung thư lệnh, một chức tể tướng) tính mộ cửa thiền (đạo Phật), thường khoác áo nạp (áo vá của nhà sư). Con trai con gái sinh ra phần nhiều đặt tên là "Sư Nữ", "Tăng Nhi". Ông còn ngầm sai tì thiếp hầu hạ thiền sư, để giữ lại "giống thánh".
Võ Tắc Thiên mở tiệc trong cung, đang rất vui, Hà Nội vương Ý Tông bỗng đứng dậy tâu: "Bề tôi có việc gấp thì báo vua, con có việc gấp thì báo cha!" Tắc Thiên giật mình, gọi lại gần hỏi. Ý Tông thưa: "Của phong (thuế của các hộ dân được vua ban cho thu) của thần trước nay phủ nhà tự thu, gần đây có sắc lệnh giao cho châu huyện thu rồi gửi nộp, bị hao hụt rất nhiều." Tắc Thiên giận nói: "Trẫm cùng họ hàng uống rượu đang vui, ngươi là thân vương, vì ba trăm hộ được phong mà suýt làm ta sợ chết!" Ra lệnh lôi xuống.
Hoàng Lỗ Trực (tức Hoàng Đình Kiên, nhà thơ đời Tống) có người em ngớ ngẩn, có cây đàn sơn mà không gảy, để rệp chui vào. Lỗ Trực chế giễu: "Long trì (ao rồng — tên lỗ thoát âm ở đáy đàn) sinh rệp vách." mà chưa có vế đối. Anh của Lỗ Trực là Đại Lâm thấy dưới gầm giường có cái bô đi tiểu dùng để nuôi cá sống, hỏi ra thì cũng là của người em. Ông kêu to: "Có thể đối là 'Hổ tử (cái bô đi tiểu; đối chữ "hổ" với chữ "long") nuôi cá suối'."
Tôn Mặc Trai ở Côn Sơn, tên là Vân, đỗ tiến sĩ. Cháu nội ông tính đần độn, đã phá sạch gia sản, chỉ còn hai cái ghế đẩu. Một hôm thấy có người xách con ba ba đi qua, muốn mua mà không có tiền, bèn lấy một cái ghế đổi. Người kia đem cái ghế bán cho nhà hàng xóm, được hai đấu gạo. Nhà hàng xóm muốn có đủ một đôi. Người kia nói: "Dễ thôi." Bèn lại mang ba ba đến đổi. Anh họ Tôn dậm chân nói: "Sao không đến sớm! Quả có một cái ghế, vừa chẻ làm củi nấu ba ba mất rồi!"
Cái si vì ghen
Lý Ích (nhà thơ đời Đường) mắc chứng ghen si, canh giữ vợ thiếp quá tàn nhẫn, đêm nào cũng rải tro, khóa cửa, để xem có động tĩnh gì không.
Theo truyện tiểu thuyết: Lý Thập Lang (tức Lý Ích) phụ bạc nàng Hoắc Tiểu Ngọc, chứng si ấy của ông là do hồn Hoắc làm ma ám mà ra.
Trần Ngô Đình ở Côn Sơn kể: trong huyện ông có một anh tú tài cũng mắc chứng si, mà tính lại càng lẩn thẩn chậm chạp. Ban đêm ở nhà, anh ta thường nấp vào chỗ tối, chờ vợ đi qua thì chặn trước mặt ôm lấy. Vợ kinh hãi kêu lên, anh ta liền mừng rỡ nói: "Nhà ta có được một người vợ trinh tiết rồi!"
Một hôm anh ta gọi thợ đất rất gấp, rồi lại nổi giận. Người thợ đang sửa nhà cho một nhà giàu, từ chối mãi không được, đành bỏ đó mà đến. Hỏi cần làm gì, anh ta chỉ một khe hở trên tường phía trong cửa, bảo: "Để bít chỗ này." Người thợ bực mình: "Tôi bỏ cả việc bận mà đến, đáng lẽ phải làm việc gấp trước chứ." Anh ta đáp: "Ngươi biết gì! Khe tuy nhỏ, nhưng nhà bên có một gã cao gầy, hoàn toàn có thể chui lọt, vì thế ta mới vội vàng như vậy!"
Lại có năm anh ta cất quýt, thối rữa không ăn được, bèn mang ra lan can cầu, đếm từng đôi một mà ném xuống sông. Người ta hỏi: "Đã vứt bỏ thì đếm làm gì?" Đáp: "Dù là đồ bỏ đi, cũng phải biết được con số."
Cái si vì yêu
Vĩ Sinh hẹn với một cô gái dưới chân cầu. Cô gái không đến, nước dâng lên anh vẫn không bỏ đi, ôm cột cầu mà chết.
Ông tổ của những kẻ si tình muôn đời.
Tuân Phụng Thiến (tức Tuân Xán, người đời Tam Quốc) rất mực yêu vợ. Mùa đông vợ bị sốt nóng, ông bèn ra giữa sân, tự làm cho mình lạnh đi, rồi về áp người vào cho vợ mát. Ở đất Ngô có chàng Vi, tướng mạo xấu mà khéo chiều người, mùa đông ngủ ở nhà danh kỹ Kim Nhi. Mỗi lần cô kỹ nữ muốn dùng cái bô đi tiểu, chàng Vi liền ngồi lên trước, đợi bô ấm rồi mới để nàng ngồi.
Xét rằng: Phụng Thiến rốt cuộc vì thương vợ mất mà chết sớm, cùng nhau thoát khỏi "nhà lửa" (chữ nhà Phật, ví cõi đời đầy khổ não như ngôi nhà đang cháy), ấy vốn là điều mong muốn. Chàng Vi cuối cùng cũng nên duyên với Kim Nhi, há chẳng phải vì món nợ cái bô chưa trả xong hay sao?
Trần Thể Phương ở đất Ngô nổi tiếng về thơ. Có cô kỹ nữ Hoàng Tú Vân, tính ranh mãnh khôn lanh, thích thơ, nói dối Thể Phương: "Em nhất định sẽ lấy anh. Nhưng nhà anh nghèo, xin một trăm bài thơ làm sính lễ." Thể Phương tin thật, khổ công ngâm vịnh được hơn sáu mươi bài thì kiệt sức mà chết; thơ ấy tình ý trong trẻo, dịu dàng. Lúc ông đang khổ công làm thơ, nhiều người cười ông già lẩm cẩm bị lừa, mà ông vẫn hớn hở, thường khoe với người khác, cho đó là cuộc gặp gỡ kỳ lạ.
Xét rằng: Thể Phương mỗi khi ngâm vịnh tất phải đòi rượu trước. Lúc sắp chết, ông cài hoa dại lên đầu, ngồi kiệu đi khắp ruộng đồng, say cuồng ba ngày rồi mất. Cũng là một người lạ vậy!
Phi tần được sủng ái
Hậu chủ nước Tề (Bắc Tề) sủng ái Phùng Thục phi. Khi quân Chu đánh Tấn Châu, thư cấp báo quân sự gửi về liên tiếp, vua đang đi săn, muốn quay về. Thục phi xin săn thêm một vòng vây nữa, vua nghe theo, thành bèn mất. Vua đến nơi, cho đào đường hầm đánh thành. Tường thành sụt mất hơn mười bước, tướng sĩ thừa thế định tràn vào. Vua ra lệnh tạm dừng, gọi Thục phi đến cùng xem. Thục phi trang điểm không đến kịp, quân Chu lấy gỗ chặn lấp chỗ thành sụt, thế là không hạ được thành.
Mộ Dung Hi nước Hậu Yên sủng ái Phù hậu. Ông đem bà theo đi đánh Cao Câu Ly, đến Liêu Đông, làm xe xung (xe lớn để húc phá cổng, tường thành) và đào đường hầm để đánh. Thành sắp vỡ, ông muốn cùng hoàng hậu ngồi xe kiệu vào thành, không cho tướng sĩ trèo lên trước. Vì thế quân trong thành sửa giữ lại được vững vàng, đánh mãi không hạ được. Ít lâu sau Phù hậu chết, Hi khóc gào đến tắt thở, rất lâu mới tỉnh lại. Đã đại liệm xong, ông lại mở quan tài ra để giao hợp với xác. Ông mặc tang phục "trảm thôi" (loại đồ tang nặng nhất, vải gai thô không viền gấu), ăn cháo, ra lệnh cho trăm quan đặt chỗ trong cung mà khóc viếng, sai quan có trách nhiệm đi xem xét, ai có nước mắt thì coi là trung hiếu, không có thì bắt tội. Quần thần sợ run, ai nấy đều ngậm thứ cay trong miệng cho chảy nước mắt.
Cô kỹ nữ chột mắt
Tần Thiếu Du (tức Tần Quán, nhà thơ đời Tống) kể: có một cô kỹ nữ chột một mắt, nghèo không tự nuôi nổi mình, bèn sang phía tây lên kinh đô. Có một chàng trai trẻ dẫn mấy người cưỡi ngựa ra bờ sông, gặp cô thì thích, bèn hết mực sủng ái, đón về ở một ngôi nhà riêng, khúm núm hầu hạ, chỉ sợ không vừa ý nàng. Có anh học trò chế giễu, chàng trai tức giận nói: "Từ khi tôi có được người này, nhìn lại đàn bà con gái trong đời, ai cũng thừa ra một con mắt. Mắt đẹp có một là đủ rồi, cần gì nhiều?"
Đứa hầu trong Nội viên (vườn ngự trong cung, nơi nuôi chim thú cho vua)
Sách "Hạnh Thục ký" (sách chép việc vua chạy vào đất Thục) chép: Đường Hy Tông sủng ái đứa hầu Nội viên là Trương Lãng Cẩu. Một hôm nó kêu không có ngựa, vua nhân đó lén cho nó trăm lạng vàng để tự đi mua. Lãng Cẩu tìm được ngựa, để trong viện Nam Tuyên Huy. Vua nhân lúc rảnh đi một mình đến xem, đi vòng quanh bên trái bên phải con ngựa, luôn miệng khen ngựa tốt. Con ngựa chưa thuần, bỗng nhảy chồm lên, đá trúng sườn trái của vua, vua ngã lăn ra bất tỉnh. Lãng Cẩu hoảng sợ, lấy bát bạc hứng nước tiểu đổ cho vua uống. Rất lâu sau vua mới tỉnh, nói dối là bị bệnh khí. Thầy thuốc bắt mạch, bảo là khí ở bàng quang, chữa không khỏi, vua băng hà.
Việc lén cho trăm lạng vàng thì giống như đứa ở gái ăn vụng; việc đi một mình xem ngựa thì giống như đứa trẻ ranh trốn thầy; việc ngã ra đất bị đổ nước tiểu thì giống như thằng vô lại bị đánh. Hoàn toàn không ra dáng vua chút nào!
Thương con
Sách "Thanh Ba tạp chí" chép: năm Đoan Củng thứ hai (năm 989, đời Tống), phủ Hà Nam tâu lên: nguyên Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Dĩnh Châu là Mục Ngạn Chương, vì đứa con yêu chết, không muốn sống nữa, xông thẳng vào rừng núi cho hổ đói ăn thịt.
Cái si vì giận
Sách "Lã thị Xuân Thu" chép: thời Tề Trang Công có kẻ sĩ tên là Tân Ti Tụ, nằm mộng thấy một gã trai khỏe quát mắng mình, nhổ vào mặt mình. Ông giật mình tỉnh dậy, ngồi suốt đêm không vui. Hôm sau ông bảo bạn: "Tôi thuở nhỏ chuộng dũng khí, đến sáu mươi tuổi chưa từng bị ai làm nhục. Đêm qua có kẻ làm nhục tôi, tôi sẽ đi tìm hình dạng kẻ ấy; mong gặp được thì thôi, không gặp được thì tôi sẽ chết vì việc này!" Sáng nào ông cũng cùng bạn đứng ở ngã tư đường, ba ngày không gặp, ông trở về tự tử.
Tần Đình Thiện ở Thường Thục, tính khí ngây ngô kỳ quặc, đọc sử đến chỗ bất bình là vỗ bàn nghiến răng. Một hôm đọc đến đoạn Tần Cối giết Nhạc Phi, ông giận lắm, vừa vỗ bàn vừa chửi. Vợ khuyên: "Nhà chỉ có mười cái bàn, đã đập vỡ tám cái rồi. Để lại cái này mà ăn cơm cũng tốt." Đình Thiện quát: "Mày tư thông với Tần Cối à?" Rồi đánh vợ một trận đau.
Cái si vì tham
Đường Huyền Tông muốn cho Ngưu Tiên Khách làm tể tướng, sợ dư luận đương thời không thuận, đem hỏi Cao Lực Sĩ. Lực Sĩ cũng cho là không nên. Vua giận nói: "Thế thì phải cho Khang Củng (?) làm tể tướng!" — đó là vua nêu ra người hết sức không xứng để nói cho bõ tức thôi. Những người hầu cận lén báo cho Củng biết là sắp được phong tể tướng. Củng tưởng thật, bèn mặc áo mũ chỉnh tề vội vào triều, đứng vào hàng, vươn cổ trông, mong có lệnh phong. Người đương thời cười ông.
Thời Thế Miếu (tức vua Minh Thế Tông), giặc Hồ (quân Mông Cổ) đánh gấp ở Thông Châu, vua giận Đại tư mã (tức Thượng thư bộ Binh, quan đứng đầu việc quân) Đinh Nhữ Quỳ, đem xử tử. Các thân sĩ thấy vậy than: "Đường làm quan hiểm nguy như thế, còn lòng dạ nào mà làm quan!" Trong đám có một người cười nói: "Nếu Thượng thư bộ Binh mỗi ngày bị giết một người thì đành phải bỏ. Còn nếu mỗi tháng mới giết một người thì vẫn cứ muốn làm."
Vương Tộ, cha của Vương Bộc (tể tướng đầu đời Tống), về hưu ở nhà. Ông gọi một thầy bói mù đến hỏi tuổi thọ, lần lượt hỏi tám mươi, chín mươi, cho đến một trăm tuổi, thầy đều nói: "Chưa đâu, đây là số sao Thọ, ít nhất cũng phải một trăm ba bốn mươi tuổi!" Tộ mừng lắm, bảo đoán thêm xem khoảng giữa có tai ương bệnh tật gì không. Thầy mù đếm kỹ từng năm, đến năm một trăm hai mươi tuổi thì nói: "Chỉ năm ấy lưu niên (sao chiếu mệnh theo từng năm) kém thuận." Tộ liền kinh hãi. Thầy mù nói: "Không sao đâu, chỉ hơi đau trong tạng phủ (các bộ phận trong bụng), chẳng bao lâu là yên." Tộ ngoảnh lại bảo đám con cháu đứng hầu phía sau: "Các ngươi nhớ kỹ, năm ấy đừng để ta ăn canh uống nước lạnh!"
Ở miếu Cửu Thiên Sứ Giả trên núi Lư có một đạo sĩ, không nhớ họ tên, người to lớn vạm vỡ, ăn uống rượu thịt sức chứa gấp đôi người thường. Về già ông uống đan sa (thuốc tiên luyện từ chu sa), nóng lòng được bay lên trời thành tiên. Lúc Ngụy vương trấn giữ Tầm Dương, ở dinh quận có một đôi hạc, bị gió thổi bạt đi, đậu xuống đạo quán, lượn vòng kêu vang, như từ trời bay xuống. Đạo sĩ vừa sợ vừa mừng, đốt hương, cầm hốt ngay ngắn, ngước trông mây ráng, tự cho là sắp được trời triệu lên, sai tiểu đồng giữ hạc lại rồi cưỡi lên. Hạc thân hình thanh mảnh yếu ớt, không chịu nổi sức nặng. Lông rụng lưng gãy, máu vương khắp thềm sân; ông ghì đè mãi, đến tối thì cả đôi hạc đều chết.
Hôm sau người nuôi hạc tra hỏi biết được sự tình, kiện lên phủ. Ngụy vương không bắt tội. Xử sĩ (người có học ở ẩn, không ra làm quan) Trần Hãng nghe chuyện, làm bài thơ tuyệt cú (thơ bốn câu) để châm biếm: "Ông ăn thịt muốn bay lên tiên, mây vàng giẫm thủng, mây tía sụp, lưng rồng lưng hạc chẳng mấy sức, nhắn bảo Ma Cô (một nàng tiên trong truyền thuyết) mượn chim bằng (loài chim khổng lồ)."
Gần đây ở đất Chiết có một sĩ phu học đạo tiên, ở ẩn đã lâu, tự tưởng tượng mình nhẹ người, có thể bay được. Bèn chồng mấy tầng bàn trong vườn, trèo lên thử. Hai cánh tay vừa dang ra, liền rơi xuống bị thương, thuốc thang cả tháng mới khỏi.
Ngôi tể tướng là bậc cao quý tột cùng, mà kẻ hết sức không xứng cũng mơ tưởng hão. Bị giết là tai họa thảm khốc, mà kẻ thèm chức Thượng thư bộ Binh lại không sợ mỗi tháng giết một người. Phú quý làm người ta mê muội đến thế đấy! Phú quý chưa đủ thì nghĩ đến sống lâu, sống lâu chưa đủ thì nghĩ đến thành tiên. Vì si mà sinh tham thì còn nói được; tham đến mức thành si thì không còn gì để nói nữa. Có người nằm mộng cho người khác vay tiền, sáng ra gặp người ấy, đòi trả rất gắt. Người kia giận nói: "Ông nằm mộng à?" Người nằm mộng đáp: "Đúng thế. Anh trả tôi trong mộng cũng được, nhưng không được quỵt." Đó là vì si mà tham. Tần Thủy Hoàng, Hán Vũ Đế dốc sức cả thiên hạ để cầu thần tiên. Lương Vũ Đế ba lần xả thân (bỏ thân vào chùa làm kẻ hầu cho Phật) ở chùa Đồng Thái, quần thần phải bỏ tiền ra chuộc về. Đó là vì tham mà si.
Cái si vì ác
Tề Văn Tuyên (vua Văn Tuyên nước Bắc Tề) về già say đắm rượu chè, mặc sức dâm loạn tàn bạo. Có khi cởi trần truồng, bôi phấn kẻ mày, đi dạo ngoài chợ. Có khi bắt Lưu Đào Chi, Thôi Quý Thư cõng mình đi, đeo trống Hồ (trống của người phương bắc) mà vỗ, hát mãi không ngừng. Có khi cầm giáo đi khắp phố chợ, hỏi đàn bà: "Thiên tử thế nào?" Người ấy đáp: "Điên điên khùng khùng, ra gì là thiên tử?" Vua liền giết đi. Bùi Yết Chi thích can ngăn thẳng thắn, Văn Tuyên chĩa gươm sáng loáng vào, sắc mặt ông vẫn không đổi. Vua nói: "Thằng khờ sao dám thế?" Dương Âm nói: "Hắn mong bệ hạ giết để lấy tiếng với đời sau đấy!" Vua ném gươm xuống, than: "Thằng nhãi mong ta giết để được nổi danh, ta nhất định không cho ngươi thành danh!"
Văn Tuyên có lần say rượu đến Bắc cung. Gặp lúc thái hậu đang ngồi trên một chiếc giường nhỏ, vua tự tay nhấc bổng giường lên, thái hậu ngã xuống, bị thương khá nặng. Tỉnh rượu, vua rất hổ thẹn, sai chất thật nhiều củi định tự thiêu. Thái hậu kinh sợ, tự mình níu kéo ngăn lại. Vua bèn sai Cao Quy Ngạn cầm gậy, miệng tự kể tội mình, cởi áo để lộ lưng chịu phạt, ra lệnh cho Quy Ngạn: "Đánh không chảy máu thì chém đầu ngươi!" Thái hậu khóc lóc ôm giữ, vua mới chịu chỉ bị đánh vào chân năm mươi roi.
Tam Đài (ba tòa đài lớn ở kinh đô Nghiệp) dựng bằng gỗ cao hai mươi bảy trượng (trượng: đơn vị đo dài thời xưa, khoảng ba mét), hai nóc cách nhau hơn hai trăm thước (thước: khoảng ba mươi phân), thợ thuyền sợ hãi, ai cũng buộc dây vào người để giữ mình. Vua leo lên nóc chạy nhanh, không hề sợ hãi, có lúc lại múa những điệu múa nhã, xoay vòng uốn lượn đúng nhịp. Vua lại gọi những tử tù, cho lấy chiếu làm cánh, bay từ trên đài xuống, rồi tha tội chết cho họ.
Văn Tuyên sủng ái Tiết tần, bỗng ngờ nàng tư thông với Thanh Hà vương Nhạc, vô cớ chém đầu nàng, giấu cái đầu trong ngực áo. Ra dự tiệc ở Đông Sơn, mọi người vừa mời rượu nhau vui vẻ, vua bỗng móc cái đầu ra ném lên mâm. Vua lại phanh xác nàng ra, lấy xương đùi làm đàn tì bà mà gảy, cả tiệc ai cũng mất mật. Rồi vua mới thu lại, nhìn mà khóc, than tiếc: "Người đẹp khó có lại lần nữa!" Chở xác đi chôn, vua tự xõa tóc đi bộ khóc tiễn đưa.
Ấu chủ (vua trẻ nước Bắc Tề) bày trò cho người mặc áo đen làm quân Khương (một tộc người phía tây), đánh trống reo hò xông đánh thành, còn mình thì đích thân dẫn đám nội tham (hoạn quan hầu trong cung) ra chống giữ. Lại có lần từ Tấn Dương đi tuần phía đông, một mình một ngựa phóng như bay, đến khi về thì áo tuột tóc xõa. Vua lại thích những việc chẳng cần kíp gì. Có một đêm đòi bắt bọ cạp rất gấp, trong dân gian một con bọ cạp giá ngang ngọc trai, đến sáng thu được ba thăng (đơn vị đong thời xưa). Vua lại dựng một xóm nhà nghèo trong vườn Hoa Lâm, tự mặc áo rách đóng vai kẻ ăn mày. Lại lập ra chợ của người nghèo, tự mình mua bán.
Tùy Dạng Đế ở cung Cảnh Hoa sai tìm bắt đom đóm, được mấy hộc (đơn vị đong lớn, bằng mười đấu). Ban đêm đi chơi núi đem thả ra, ánh sáng tràn khắp hang núi.
Tề Minh Đế (vua nước Nam Tề) băng hà, Đông Hôn (tức Đông Hôn hầu Tiêu Bảo Quyển, con và người nối ngôi của Minh Đế) ghét linh cữu đặt ở điện Thái Cực, muốn chôn cho mau. Từ Hiếu Tự cố sức can ngăn, mới để được hơn một tháng. Mỗi khi phải khóc, Đông Hôn liền viện cớ đau họng. Đại trung đại phu Dương Xiển vào khóc viếng, gào khóc cúi lên ngửa xuống, chiếc khăn trùm đầu rơi xuống đất (để lộ cái đầu hói). Vua thôi khóc, cười phá lên.
Đông Hôn mỗi khi ra ngoài chơi, ghét có người trông thấy mình, sai xua đuổi dân chúng, chỉ để lại nhà trống. Mỗi tháng thường ra ngoài đến hơn hai mươi lần, mà đi thì không có nơi nhất định. Quan úy (quan coi việc trị an) thường sợ mắc tội, hễ sáng vua sẽ ra thì ngay từ đêm đã xua đuổi dân, có người không kịp mặc áo, chân đất chạy ra. Có người ốm không tiện dìu đi, phải bỏ lại giữa đường, nhiều người chết. Có một sản phụ không đi được, vua vào nhà, sai mổ bụng ra xem đứa con là trai hay gái.
Đông Hôn cho đào kênh đắp đê, tự mình kéo thuyền. Trên đê bày quán hàng, vua ngồi mổ thịt. Dân chúng hát rằng: "Nhà Duyệt Võ, trồng dương liễu, đấng chí tôn mổ thịt, Phan phi bán rượu."
Trước đó Úc Lâm vương (một vua trước của nhà Nam Tề) từng nói: "Phép Phật dạy rằng có phúc thì được sinh vào nhà đế vương; nay thấy làm thiên vương (vua) chính là tội lớn, động một tí là bị bó buộc, thua gã hàng thịt bán rượu ngoài chợ trăm lần!" Bảo Quyển có lẽ chỉ làm theo cái mưu cũ ấy thôi!
Thái tử Thừa Càn nhà Đường (con Đường Thái Tông) thích chơi bời với bọn tiểu nhân, từng chiêu mộ những đứa đầy tớ bỏ trốn, đi trộm trâu ngựa của dân, tự mình đứng nấu, rồi cùng ăn với đám đầy tớ được yêu. Lại thân với Hán vương Vân Xương (?), sớm tối cùng nhau bày trò, la hét giao chiến, đâm chém chảy máu, lấy làm vui cười.
Mũi tên phong lưu
Trong khoảng niên hiệu Bảo Lịch (đời Đường Kính Tông), vua làm tên bằng giấy, cung bằng vỏ tre, trong giấy giấu kín bột long não và xạ hương. Mỗi khi cung tần tụ họp, vua lại bắn. Ai trúng tên thì mùi thơm nồng thấm vào người, chẳng hề đau đớn gì, trong cung gọi là "tên phong lưu". Có câu rằng: "Tên phong lưu, trúng ai thì người nấy mong!"
Súc sinh si
Ngỗng tính si, thấy người là vươn cổ ra dọa. Cho nên tục gọi người si là "đầu ngỗng".
Bọ ngựa giận dữ giơ càng lên để chặn bánh xe.
Cá quế tính si, thấy người thì dựng vây lên, tưởng người sợ mình.
Cá mực ở biển có tám chân, có thể chụm chân lại quanh miệng, rụt miệng giấu vào bụng. Trong bụng có mực, gặp thuyền chài đến liền phun mực ra để che mình. Người đánh cá thấy nước đen, cứ chỗ đó thả lưới là bắt được.
Gà gấm yêu bộ lông của mình, tự soi xuống nước, vì thế có con chết đuối.
Ở Thiểm Tây có loài chim bán sí (nửa cánh), to gấp đôi chim cút, vị thịt cũng giống như vậy. Tính nó cực si, nên còn gọi là "bán si", lại gọi là "si bán cân" (nửa cân si). Nó thích nhìn đồ màu đỏ, bay không xa, lại sà xuống nghỉ. Người ta mặc váy áo đỏ để dụ, nó liền đến sát bên nhìn chằm chằm không chịu đi, nên bắt được.
Con trăn lớn to như cái cột, tính thích hoa. Có lần nó ra đuổi bắt hươu ăn, mấy toán lính trại cài đầy hoa lên đầu, chạy đến, con trăn ắt dừng lại nhìn. Dần dần đến gần, họ tranh nhau vỗ lên đầu nó, la to "Hồng nương tử" (cô nàng áo đỏ), đầu trăn cũng cúi xuống không động đậy. Một tráng sĩ cầm đao lớn chặt đứt đầu nó. Mọi người chạy tán ra, chờ một lúc, thân trăn mới biết, quẫy vùng giãy giật, cây nhỏ xung quanh bị bật gốc hết, đến khi kiệt sức mới chết. Mấy chục người khiêng về, cả làng ăn no thịt.
Bọ ngựa là si vì giận. Ngỗng và cá quế là si vì kiêu. Cá mực là si vì ngu. Gà gấm là si vì yêu. Chim bán sí và con trăn là si vì yêu, cũng là si vì tham. Cho nên cái thú của si thì không phải người không hiểu được; còn như cái si vì ác, thì đến súc sinh cũng không bằng!
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video