Phần thứ tư: Chuyên ngu (những chuyện ngu hết chỗ nói)
Tử Do (tên chữ của tác giả Phùng Mộng Long) nói: Có người lấy trộm cái chuông của họ Phạm. Vác chuông đi thì chuông kêu, sợ người khác nghe thấy, hắn vội tự bịt tai mình lại. Hai núi Thái Hành và Vương Ốc cao muôn nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao thời xưa, chừng bảy tám thước). Ông Ngu Công chín mươi tuổi, nhà ở ngay trước núi, ghét núi chắn lối nên muốn dời đi.
Hai chuyện ấy ai cũng cho là ngu hết mức. Nhưng có biết rằng việc Tần Chính (tức Tần Thủy Hoàng) quất roi vào đá cũng chính là dời núi, việc Tào Man (tức Tào Tháo) chia hương cũng chính là bịt tai hay không? (Tương truyền Tần Thủy Hoàng dùng roi thần quất đá cho đá tự lăn xuống biển làm cầu; Tào Tháo lúc sắp chết còn dặn chia hương liệu cho các vợ lẽ.) Bọn họ tự cho mình là anh hùng một đời, nào ngờ lại là kẻ ngu muôn đời.
Cho nên Dương Quảng (tức Tùy Dạng Đế) cũng mất nước như Lưu Thiền; Quốc Trung (tức Dương Quốc Trung, xem chuyện ở sau) cũng mù quáng như Thương Ngô (tức Thương Ngô Nhiễu, xem chuyện ở sau). Cả đời hung ác xảo quyệt, rốt cuộc chỉ thành trò cười. Lặng lẽ nghĩ lại, mấy ai là không ngu? Vì vậy gom lại thành phần "Chuyên ngu", là phần thứ tư.
Vua u mê
Lưu Huyền (vua Canh Thủy cuối đời Tây Hán) xưng hoàng đế. Các quan đứng xếp hàng theo ngôi thứ, còn ông thì cúi đầu, lấy tay cào cào mặt chiếu, mồ hôi chảy không ngớt.
Tư Mã Văn Vương (tức Tư Mã Chiêu, quyền thần nước Ngụy) hỏi Lưu Thiền (vua nước Thục đã đầu hàng): "Có nhớ đất Thục không?" Thiền đáp: "Ở đây vui lắm, không nhớ." Khích Chính (bề tôi theo hầu Lưu Thiền) dạy Thiền: "Nếu hỏi lần nữa thì nên khóc mà đáp: 'Mồ mả tổ tiên ở đất Thục, không ngày nào là không nhớ.'"
Gặp lúc Tư Mã Văn Vương hỏi lại, Thiền nói đúng như lời Khích Chính dặn, rồi nhắm mắt lại. Văn Vương hỏi: "Sao lại giống lời của Khích Chính thế?" Thiền giật mình mở mắt nhìn, nói: "Đúng như lời ngài nói!"
Đúng là người có phúc, được hưởng thụ lớn.
Tấn Huệ Đế ở vườn Hoa Lâm, nghe tiếng ếch nhái kêu, hỏi những người hầu: "Mấy con đang kêu đây là của nhà nước hay của tư nhân?" Thị trung (chức quan hầu cận bên vua) là Giả Dận đáp: "Ở đất nhà nước thì là của nhà nước, ở đất tư nhân thì là của tư nhân." Bấy giờ thiên hạ mất mùa đói kém, dân chết đói rất nhiều. Vua nghe tin, nói: "Sao chúng không ăn cháo thịt?"
Thành Tấn Dương thất thủ, Tề Hậu Chủ (Cao Vĩ, vua gần cuối nhà Bắc Tề) bỏ chạy. Hộc Luật Hiếu Khanh xin vua đích thân ra thăm hỏi, khích lệ tướng sĩ, soạn sẵn lời cho vua nói, lại dặn: "Bệ hạ nên nói giọng hùng hồn, rơi nước mắt, để làm cảm động lòng người."
Khi quân lính đã tập hợp, vua không còn nhớ lời được dặn, bèn phá lên cười. Đám người hầu cũng cười ồ theo. Tướng sĩ không ai là không chán nản, lòng quân tan rã.
Vương thái hậu bệnh nặng, sai người gọi vua Tống là Tử Nghiệp (Lưu Tử Nghiệp, ông vua bạo ngược đời Lưu Tống). Tử Nghiệp nói: "Chỗ người bệnh có nhiều ma, đến đó sao được?" Thái hậu giận, bảo người hầu: "Lấy dao lại đây mổ bụng ta ra xem, sao lại đẻ ra được đứa con như thế!"
Quân Tùy tiến vào Đài Thành (thành cung điện của nhà Trần ở Kiến Khang). Các quan khuyên vua theo việc cũ của Lương Vũ Đế khi tiếp Hầu Cảnh (tức ngồi ngay ngắn trên điện mà đối mặt với quân giặc). Hậu Chủ (tức Trần Thúc Bảo, vua cuối nhà Trần thời Nam triều) nói: "Ta tự có kế."
Rồi ông kéo hơn mười cung nữ ra khỏi điện Cảnh Dương, định nhảy xuống giếng. Viên Hiến và Hạ Hầu Công Vận hết lời can ngăn, vua không nghe; hai người lấy thân mình che miệng giếng. Hậu Chủ giằng co với họ, mãi mới chui xuống được.
Quân lính gọi xuống giếng không thấy ai đáp, định ném đá xuống thì mới nghe tiếng kêu. Thả dây kéo lên, lấy làm lạ vì nặng quá, hóa ra vua cùng Trương quý phi và Khổng quý tần buộc chung một dây mà lên. Người đời sau gọi đó là "giếng nhục".
Trước đó, khi Hạ Nhược Bật đánh chiếm Kinh Khẩu, người ở đó đã gửi tờ tâu kín báo nguy. Thúc Bảo đang uống rượu nên không xem. Đến khi Cao Quýnh (tướng nhà Tùy) vào thành, vẫn còn thấy tờ tâu nằm trên giường, chưa bóc niêm phong. Thúc Bảo sau khi vào bái kiến vua Tùy, lại xin được ban một chức tước. Vua Tùy nói: "Thúc Bảo hoàn toàn không có tim gan!" (tức không biết nhục là gì).
Dương Huyền Cảm khởi binh thất bại. Vua (Tùy Dạng Đế) ra lệnh truy xét đồng đảng, nói: "Huyền Cảm hô một tiếng mà có tới mười vạn người theo, càng biết rằng người trong thiên hạ không nên nhiều, nhiều thì tụ nhau lại làm giặc thôi. Không giết hết thì chẳng lấy gì răn kẻ đến sau!" Vì thế giết hơn ba vạn người. Sau này vua đến Đông Đô, ngó quanh phố xá, nói với các quan hầu: "Vẫn còn nhiều người lắm!"
Trong truyện cười có ông tri huyện ở "huyện Độc Dân" (huyện chỉ có một người dân). Theo như lời Dương Quảng thì phải làm hoàng đế "nước Độc Dân" mới vừa ý. ○ Hai ông họ Lưu và Tấn Huệ Đế đều chỉ là tượng đất. Mấy ông vua Tề, Tống đều là trẻ con còn hôi sữa.
Còn như Dương Quảng, tài khí đủ trùm cả thiên hạ, vậy mà một câu "không muốn người nhiều" lại ngu hơn cả sáu ông vua trên. Đến khi tinh tượng (hiện tượng của các vì sao, được coi là điềm báo việc dưới đất) báo điềm lạ, ông mới cầm gương tự soi mà nói: "Cái đầu cái cổ đẹp thế này, ai sẽ chặt đây!" Câu ấy lại là câu sáu ông vua trên không chịu nói ra. Cho nên ngu do trời sinh thì còn khai mở được, ngu do người tự chuốc thì không khai mở được.
Trốn nợ, chôn tiền
Chu Noãn Vương bị các chư hầu (vua các nước nhỏ phụ thuộc nhà Chu) lấn ép, tiếng là thiên tử (con trời, tức vua chung của thiên hạ), thực ra chẳng khác gì dân thường. Vua vay tiền của dân, không có gì trả, bèn lên đài cao để trốn nợ. Vì thế đài ấy được gọi là "Đài trốn nợ".
Tống Minh Đế Lưu Úc tiêu xài xa xỉ quá độ, kho tàng trống rỗng, bèn sai tiểu hoàng môn (hoạn quan nhỏ hầu trong cung) chôn tiền trong điện để làm của riêng.
Chu Noãn Vương là "chúa nợ", còn Tống Minh Đế là "Địa Tạng Vương" (tên một vị Bồ Tát; ở đây chơi chữ, "địa tạng" nghĩa đen là "cất giấu trong đất").
Giặc phản
Trương Phong ham phương thuật (các phép bói toán, luyện thuốc, phép lạ của đạo sĩ). Có đạo sĩ bảo Phong sẽ làm thiên tử, lấy túi năm màu bọc một hòn đá, buộc vào khuỷu tay Phong, nói: "Trong đá có ngọc tỷ (ấn bằng ngọc của vua)." Phong tin, bèn làm phản. Đến lúc sắp bị chém, hắn vẫn còn nói: "Sau khuỷu tay ta có ngọc tỷ." Người bên cạnh đập vỡ hòn đá ra cho hắn xem, hắn mới biết mình bị lừa, ngửa mặt lên trời nói: "Chết cũng không oán!"
Năm Kiến Bình thứ tư đời Mộ Dung Đức nước Nam Yên, tên giặc yêu tà Vương Thủy tụ tập dân chúng ở núi Thái Sơn, tự xưng là "Thái Bình hoàng đế", phong cha là Quýnh làm thái thượng hoàng (cha của vua), anh là Lâm làm Chinh Đông tướng quân, Thái làm Chinh Tây tướng quân. Mộ Dung Đức sai xa kỵ tướng quân Vương Trấn đi đánh, bắt được hắn.
Người ta hỏi: "Sao lại bày trò yêu tà càn rỡ, tự chuốc lấy họa diệt cả họ? Cha và anh em ngươi đâu cả rồi?" Thủy đáp: "Thái thượng hoàng đang lưu lạc bên ngoài, Chinh Đông, Chinh Tây bị loạn quân giết rồi. Như trẫm hôm nay, còn trông cậy vào đâu nữa!"
Vợ hắn là họ Triệu giận nói: "Ông chỉ vì cái miệng này mà đến nỗi chết, sao sắp bị hành hình rồi mà vẫn chưa chừa?" Hắn đáp: "Hoàng hậu không hiểu mệnh trời, từ xưa đến nay đâu có nước nào không mất!" Đao phủ lấy cái vòng ở chuôi đao đập vào miệng hắn. Thủy nói: "Nay bị khanh làm khổ, băng (chữ chỉ riêng việc vua chết) thì băng thôi, rốt cuộc trẫm không đổi tôn hiệu."
Cha ngốc, con ngốc
Thị lang (chức quan phó ở các bộ trong triều) Từ Kiểm Am ở Tô Châu, già mà không có con. Cuối đời, hai người vợ lẽ cùng có thai, cãi cọ vặt với nhau nên một người đã bị sẩy. Người kia sắp lâm bồn, ông Từ đã nhờ trước thầy xem ngày tính cho một giờ tốt; vì giờ ấy còn sớm, ông khuyên bà cố nhịn đừng đẻ. Quá giờ, cả mẹ lẫn con đều chết. Sách "Quái viên" chép là chuyện con dâu nhà giàu, là sai.
Đây là bị thiệt vì cái tính nóng nảy của bà vợ bé. Nuôi con không ra gì thì có cũng như không. Ông Từ chẳng ngu đâu! Chỉ không biết bà cụ lúc sinh ông Từ có nhịn hay không nhịn?
Sách "Bại sử" chép: Có gã con trai ngốc đất Ngô, ba mươi tuổi vẫn dựa vào cha mà sống, cha đã năm mươi tuổi. Gặp thầy số, thầy tính cha thọ tám mươi, con thọ sáu mươi hai. Gã ngốc khóc nói: "Cha tôi chỉ thọ tám mươi, tôi đến ngoài sáu mươi thì hai năm còn lại ai nuôi tôi?"
Ông Từ chính là đề phòng nước này đấy!
Sách "Hàn Phi Tử" chép: Nhà phía đông có mẹ chết, người con khóc chẳng thương xót. Con nhà phía tây nói: "Sao 'xã' không chết sớm đi? Ta khóc ắt sẽ thương xót." Người nước Tề gọi mẹ là "xã".
Chồng ngốc
Thương Ngô Nhiễu là người cùng thời với Khổng Tử. Lấy được vợ đẹp, ông đem nhường cho anh mình.
Xét "Nam man truyện" thì người Ô Hử có tục như vậy. Đất Ô Hử ở phía nam Quảng Châu, phía bắc Giao Châu (vùng nay là miền bắc Việt Nam). Xem sách "Nam Châu dị vật chí".
Dương Quốc Trung đi sứ Giang Chiết. Hơn một năm, vợ ở nhà sinh con trai, đặt tên là Phỉ. Quốc Trung về, vợ nói: "Thiếp nhớ chàng ở xa mà sinh bệnh, bỗng ban ngày mơ thấy cùng chàng ăn nằm, nhân đó mà có thai." Quốc Trung cho rằng vợ chồng nhớ nhau, tình cảm thấu đến mức ấy, vui vẻ không chút nghi ngờ.
Lão gian tặc vốn lắm mưu gian trá kia mà!
Họ Đào Khâu ở Bình Nguyên lấy vợ, nhan sắc rất đẹp, vợ chồng lại kính trọng nhau. Đến khi sinh con trai, mẹ vợ sang thăm, bà đã già. Bà về rồi, ông Đào vội vã đuổi vợ đi. Người vợ xin cho biết mình có tội gì. Ông Đào nói: "Vừa rồi thấy phu nhân già nua đáng ghét, ta sợ nàng về già rồi cũng sẽ như thế, vì vậy mới đuổi, thật chẳng có lý do gì khác."
Nhà Phật có phép quán tưởng "ngũ bất tịnh" (suy ngẫm về năm điều nhơ bẩn của thân người để dứt lòng ham sắc), cũng là như thế, chớ cười, chớ cười!
Ở đất Việt (vùng Chiết Giang) có một sĩ tử thi đỗ, liền lấy vợ lẽ ngay ở tỉnh thành. Bạn cùng khoa hỏi: "Người mới ở đâu?" Đáp: "Gửi ở ngôi chùa bên hồ." Bạn nói: "Sư với người ngoài e có điều bất tiện." Đáp: "Đã khóa cửa rồi." Bạn nói: "Còn việc nước lửa (chuyện ăn uống, nấu nướng, vệ sinh hằng ngày) thì sao?" Đáp: "Chìa khóa đã giao cho bên chùa giữ."
Ông dụ đức ngốc
Đường Thuận Tông khi còn ở Đông cung (tức còn là thái tử), Vi Cừ tiến cử Thôi Thiên làm dụ đức (chức quan dạy bảo đạo đức cho thái tử), kiêm thị thư (người dạy viết chữ cho thái tử). Thiên việc gì cũng như úp mặt vào tường, chẳng biết gì cả. Ông nói với thái tử: "Tôi là kẻ quê mùa nơi núi rừng, không biết phép tắc triều đình, gặp bệ hạ có nên xưng thần hay không?" Thái tử cười nói: "Khanh là quan, lẽ ra phải tự biết chứ."
An Lộc Sơn từng nói: "Thần không biết thái tử là chức quan gì?" Cũng giống như chuyện này. Nhưng hắn là giả ngu, còn ông này là ngu thật.
Quan thứ sử ngốc
Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Định Châu đời Chu (triều Võ Tắc Thiên) là Tôn Ngạn Cao bị quân Đột Quyết vây thành, không dám ra công đường; công văn nào cần điều động người, của thì nhận qua cửa sổ nhỏ. Ông khóa chặt cửa dinh, đến khi có tin báo giặc đã leo lên tường thành thì chui vào trong hòm, dặn đầy tớ: "Giữ chặt chìa khóa, giặc đến thì nhất định đừng đưa!"
Quan tham quân ngốc
Tham quân (chức quan giúp việc ở châu) Hàng Châu là Độc Cô Thủ Trung trông coi thuyền chở thóc thuế lên kinh. Nửa đêm, ông vội vã tập hợp người trên thuyền lại, đến nơi thì chẳng nói gì khác, chỉ bảo: "Ngược gió thì nhất định không được giương buồm."
Quan huyện thừa ngốc
Huyện thừa (phó quan của huyện) Nam Bì là Quách Vụ Tĩnh mới nhận chức, viên thư lại Vương Khánh trình hồ sơ. Quách hỏi: "Mày họ gì?" Khánh đáp: "Họ Vương." Một lát Khánh lại đến, ông lại hỏi họ gì, Khánh lại đáp: "Họ Vương." Quách kinh ngạc hồi lâu, ngước nhìn Khánh mà nói: "Thư lại huyện Nam Bì toàn là họ Vương cả."
Lại một hôm, ông nói với chủ bạ (quan giữ sổ sách giấy tờ ở huyện) Lưu Tư Trang: "Đêm qua có một tên trộm từ buồng trong đi ra." Lưu hỏi: "Mất gì?" Quách nói: "Không mất gì." Lưu nói: "Không mất gì thì sao biết là trộm?" Quách nói: "Chỉ thấy nó chạy lảo đảo, khó mà không ngờ."
Mã Tín người Sơn Đông, từ giám sinh (học trò trường Quốc Tử Giám) được bổ làm huyện thừa huyện Trường Châu, tính chất phác. Một hôm ông đi thuyền đến yết kiến quan trên. Quan trên hỏi: "Thuyền đậu chỗ nào?" Ông đáp: "Thuyền ở dưới sông." Quan trên giận, quát: "Đúng là bao cỏ (đồ vô dụng)!" Tín lại đáp ngay: "Bao cỏ cũng ở trên thuyền."
Xét: Tín thanh liêm cẩn trọng, giữ đúng phép nước, không nhiễm chút gì, sau được tiến cử thăng chức, đến nay ở huyện sở vẫn còn bia "khứ tư" (bia dân dựng khi quan rời đi, để ghi nhớ ơn đức). Tử Do nói: "Bao cỏ như thế, chẳng hơn hẳn những túi vàng hộp ngọc thời gần đây sao!"
Quan chủ bạ ngốc
Huyện Đức Thanh có ông chủ bạ họ Mã, vốn là con nhà giàu, ngu dốt không hiểu việc. Một đêm, vào lúc canh ba, ông đập cửa quan huyện rất gấp. Quan huyện tưởng không cháy nhà thì có cướp, hốt hoảng chạy ra. Chủ bạ nói: "Tôi nghĩ tháng tư việc ruộng với việc tằm trùng nhau, dân rất bận, sao không ra yết thị bảo dân tháng tư cấy ruộng, tháng mười nuôi tằm, ngài thấy thế nào?"
Quan huyện nói: "Tháng mười lấy đâu ra lá dâu?" Chủ bạ không đáp được, thong thả nói: "Đêm khuya rồi, xin đi ngủ thôi." Từ đó về sau, hễ đêm nào ông muốn ra ngoài, vợ đều nói dối: "Giặc Oa (cướp biển Nhật Bản) đang ở ngoài, không ra được." Gặp ngày sinh nhật vua, vợ bảo: "Có thể ra hành lễ rồi." Chủ bạ xua tay nói: "Khoan đã, khoan đã, có giặc Oa ở ngoài."
Gã kém trí
Triều Võ Tắc Thiên cấm giết mổ rất nghiêm. Ngự sử (quan có chức trách can gián và vạch tội quan lại) Lâu Sư Đức đi công cán đến đất Thiểm, đầu bếp dâng thịt. Ông hỏi: "Sao lại có thứ này?" Đầu bếp đáp: "Sói đỏ cắn chết con dê." Sư Đức nói: "Sói đỏ biết điều quá!" Đầu bếp lại dâng gỏi cá, ông lại hỏi. Đầu bếp đáp: "Sói đỏ cắn chết con cá." Sư Đức quát: "Đồ kém trí! Sao không bảo là rái cá?"
Ăn hạt hòe
Đạo sĩ Hoàng Khả nghèo hèn, chất phác quê mùa. Có lần đến thăm xá nhân (chức quan soạn thảo văn thư cho vua) Phan Hựu, Phan bảo ông ăn hạt cây hòe thì béo người, chống già, nhưng chưa nói rõ cách ăn. Hôm sau Phan vào chầu, trời vừa tờ mờ sáng, thấy trên cây hòe, trong sương khói, có người dáng như con khỉ.
Đến gần nhìn thì ra là Khả. Phan lạ, hỏi cớ, Khả ôm cây hòe thong thả đáp: "Hôm qua được ngài chỉ dạy, nên tôi đặc biệt trai giới (ăn chay, tắm gội cho thân mình trong sạch) rồi lên hái." Phan cười phá lên mà đi.
Thuộc lòng bài phán
Thẩm Tử Vinh đời Chu thuộc lòng hai trăm bài phán (bài văn xử án mẫu, một môn thi khi tuyển quan), đi dự kỳ thi ở Thiên quan (tức bộ Lại, nơi tuyển chọn quan lại), ngồi cả ngày không đặt bút. Người ta hỏi, Vinh nói: "Đề thi hoàn toàn không khớp với những bài tôi thuộc. Có một đề sự việc giống hệt mà tên người lại khác, nên tôi đành nộp giấy trắng mà ra."
Năm sau thi bài phán về cối giã nước, ông lại gác bút. Người ta hỏi, Vinh nói: "Bài cối giã nước tôi thuộc là ở Lam Điền, nay đề lại là Phú Bình, đặt bút thế nào được?"
Đối vụng
Sách "Hài sử" chép: Một sĩ phu ở Hà Nam mời thầy về dạy con, đứa con không sáng dạ. Thầy ra vế đối: "Trước cửa nước biếc trôi đi mất." Con đối: "Trong nhà núi xanh nhảy ra ngoài." Ông sĩ phu rất giận.
Một hôm, ông cùng thầy đến một đạo quán thăm khách. Có đạo sĩ hiệu là Bành Thanh Sơn ("Thanh Sơn" nghĩa là núi xanh), chân bị què, nghe ông sĩ phu đến thì nhảy ra đón. Thầy nói với ông: "Câu 'Trong nhà núi xanh nhảy ra ngoài' của cậu nhà hôm trước, quả là có thật." Ông sĩ phu bèn cười lớn.
Thương Quý Tử ngộ đạo
Thương Quý Tử rất ham đạo huyền (đạo tu tiên), mang tiền của đi khắp bốn phương, hễ gặp đạo sĩ là sụp lạy cầu đạo. Có một tên gian xảo dòm ngó tiền của ông, tự khoe đã đắc đạo, dụ ông đi theo. Quý Tử thường giục hắn truyền đạo, tên gian vì chưa có dịp nên chỉ vâng dạ cho qua.
Một hôm đến bờ sông, tên gian lừa: "Đạo ở đây rồi!" Hỏi: "Ở đâu?" Đáp: "Ở trên ngọn cột buồm. Anh tự trèo lên mà tìm." Quý Tử bèn để túi tiền dưới chân cột, vội níu cột trèo lên. Tên gian ở dưới vỗ tay, liên tục giục: "Lên nữa! Lên nữa!" Đến tận ngọn hắn vẫn còn giục "Lên nữa!".
Quý Tử hết chỗ để lên, bỗng hoát nhiên tỉnh ngộ: "Lẽ này chỉ nằm ở chỗ thực, dù muốn theo cũng chẳng còn đường nào mà theo nữa!" (mượn lời Nhan Hồi nói về đạo của Khổng Tử trong sách "Luận ngữ"). Ông ôm cột buồm reo lên: "Được rồi! Được rồi!" Tên gian xách túi tiền chạy mất.
Quý Tử xuống rồi mà vẫn nhảy nhót mừng rỡ không thôi. Người xem nói: "Chao ôi! Hắn là kẻ gian, xách tiền của anh đi mất rồi!" Quý Tử nói: "Không, không! Thầy ta đấy! Thầy ta đấy! Việc ấy cũng là để dạy ta đấy!"
Đường Hiệu bổ quan
Trong năm Trinh Quán (niên hiệu Đường Thái Tông), Đường Hiệu được bổ làm thị lang bộ Lại, thường gọi người dự tuyển vào để xét bổ chức, hỏi: "Muốn đến nơi nào cho yên ổn, tiện lợi?" Có người nói nhà ở đất Thục, ông liền bổ đi đất Ngô. Lại có người nói "cha mẹ già vốn ở Giang Nam", ông liền đọc tên bổ đi Lũng Hữu (vùng biên tây bắc xa xôi).
Có một người Tín Đô muốn về vùng Hà Sóc (vùng phía bắc sông Hoàng Hà), bèn nói dối: "Xin được bổ đi Giang Hoài." Ông liền bổ cho làm huyện úy (quan coi việc trị an ở huyện) ở Hà Bắc. Vì thế ông bị những người dự tuyển lừa rất nhiều.
Lục tìm lông phượng
Tống Vũ Đế từng khen: "Tạ Siêu Tông có lông phượng khác thường" (ý ví con có tài giống cha). Cha Siêu Tông tên là Phượng. Hữu vệ tướng quân Lưu Đạo Long ngồi đó, ra tìm thăm Siêu Tông, nói: "Nghe nói ông có vật lạ, muốn xin xem một lần." Tạ khiêm tốn nói là không có.
Đạo Long là võ quan, lại nhắc thẳng tên cha Tạ (theo lễ xưa, gọi thẳng tên cha mẹ người khác là phạm húy, rất bất kính): "Vừa rồi hầu tiệc, chí tôn (nhà vua) nói ông có lông phượng." Tạ đi chân đất chạy vào trong nhà (để tránh nghe tên cha). Đạo Long tưởng ông vào lục tìm lông phượng, ngồi chờ đến tối mới về.
Ruồi qua cửa, rồng trên lưng
Sách "Bắc sử" chép: Xá Địch Phục Liên khổ vì ruồi bay đầy nhà, bèn đánh người gác cổng mà mắng: "Sao lại để chúng nó vào!"
Những kẻ quanh mình toàn là bọn xu nịnh như ruồi nhặng bâu kiếm lợi, vậy mà riêng ông lại không biết.
Thời Tống Nhân Tông, ở phủ Đại Danh có một người lính, trên lưng mọc thịt thừa ngoằn ngoèo như hình rồng. Bấy giờ Trình Thiên Cầu làm phán quan (quan coi việc xét xử) phủ Đại Danh, thấy thế thì hoảng sợ nói: "Thế này là phạm cấm lớn!" (rồng là biểu tượng của vua). Ông bèn giam người ấy vào ngục, làm tờ tâu đầy đủ gửi lên triều. Vua xem tờ tâu, cười nói: "Đó chỉ là cục thịt thừa thôi, có tội gì?" Rồi ra lệnh thả ngay.
Chu Thế Tông từng bắt tội người có mặt vuông tai to (tướng mặt vuông tai to bị coi là tướng làm vua). Thịt trên lưng giống rồng thì thật là đáng ngờ lắm!
Người Hồi Hồi (người theo đạo Hồi)
Người các dân tộc khác bênh che đồng tộc, vốn là tập tính chung, nhưng người Hồi Hồi thì càng quá lắm. Chùa Long Phúc ở kinh đô xây xong, dân chúng đổ đến xem, sư sãi tụ về đông đúc. Bỗng một người Hồi Hồi cầm rìu xông lên điện, giết chết hai nhà sư, làm bị thương hai ba người.
Hắn lập tức bị bắt giải lên pháp ty (cơ quan xét xử) tra hỏi, khai rằng: "Thấy trong chùa mới làm luân tạng (tủ đựng kinh có trục, đẩy cho xoay vòng), những người đẩy bánh xe phía dưới đều khắc hình người theo đạo của tôi. Thương họ quanh năm đẩy xoay vất vả, nên tôi báo thù mà giết."
Khổng Tử ghét việc làm tượng người để chôn theo người chết, gã Hồi Hồi này tức giận cũng không phải là sai.
Không biết ngày kỵ
Quyền Long Tương không biết ngày kỵ (ngày giỗ cha mẹ, phải kiêng cữ) là gì, hỏi viên thư lại trong phủ: "Thế nào gọi là ngày tư kỵ?" Thư lại đáp: "Ngày cha mẹ mất thì xin nghỉ, mặc áo vải, ăn rau, ngồi một mình trong phòng không ra ngoài."
Đến ngày giỗ mẹ, Quyền ngồi im lặng trong phòng, có con chó xanh xông vào, ông giận lắm: "Phá hỏng ngày kỵ của ta rồi!" Bèn làm lại tờ trình, đổi sang sáng hôm sau để làm ngày kỵ cho đàng hoàng.
Nếu theo cách của Hoàn Huyền, không lập ngày kỵ mà chỉ lập giờ kỵ, thì lại càng tiện. Có người chê Hoàn Huyền trái lễ. Tôi cười nói: "Nay bọn sĩ quân tử không kỵ ngày, không kỵ giờ, chỉ chuyên một thứ 'kỵ khắc' (chơi chữ: "kỵ" vừa là kiêng, vừa là ghen ghét; "kỵ khắc" là đố kỵ, hẹp hòi), thì là sao đây?"
Thời Kim Hy Tông, nước Kim gửi thư sang đất Tống nói: "Sinh nhật hoàng đế vốn ở tháng bảy. Nay vì sứ giả Nam triều đi đường trong nắng nóng bất tiện, nên đã tạm lấy ngày mồng một tháng chín." Nếu sinh nhật đã có thể tạm dời thì ngày kỵ cũng có thể đổi vậy.
Năm Khai Thành thứ nhất đời Đường Văn Tông, vua xuống chiếu: "Năm ngoái tết Trùng Dương (tết mồng chín tháng chín) lấy ngày mười chín, nay đổi lấy ngày mười ba tháng chín làm Trùng Dương." Lại như Trương Thuyết dâng "Bài tựa lịch Đại Diễn", Tống Cảnh dâng "Biểu Thiên Thu" (biểu mừng sinh nhật vua Đường Huyền Tông), đều lấy ngày mồng năm tháng tám làm Đoan Ngọ (vốn là tết mồng năm tháng năm).
Tô Tử Chiêm (tức Tô Đông Pha) nói: "Lúc hoa cúc nở chính là Trùng Cửu (tức Trùng Dương)." Ông ở Hải Nam trồng cúc chín khoảnh, lấy ngày rằm tháng mười một cùng khách uống rượu làm tết Trùng Cửu. Người xưa không câu nệ như thế đấy. Ở thời nay thì lại thành chuyện cười.
Tính hay quên
Diêm Huyền Nhất, huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) Tam Nguyên đời Đường, tính hay quên. Có lần lên châu, ông ngồi ở nhà chủ trọ. Một viên thư lại của châu đi ngang qua trước mặt, ông tưởng là thư lại huyện mình, gọi lại định đánh. Người ấy nói: "Tôi là người giúp việc ở châu." Huyền Nhất xấu hổ xin lỗi.
Một lát sau, thư lại huyện mình đến, Huyền Nhất lại ngờ là người của châu, nắm tay mời ngồi. Người ấy nói: "Tôi là người giúp việc ở huyện đây." Ông lại xấu hổ thôi.
Trương Tàng Dụng, huyện thừa Lâm Cù đời Đường, hay quên. Có lần ông gọi một người thợ mà người ấy không đến, ông giận lắm, sai đi bắt. Thợ vừa bị giải đến thì đúng lúc quan huyện bên sai người mang công văn tới. Tàng Dụng đọc xong, liền sai lột áo người mang công văn, đánh đủ mười roi.
Người ấy đứng dậy tạ ơn roi, rồi xin cho biết mình có tội gì. Tàng Dụng mới hối là đã nhầm, bèn sai lý chính (người đứng đầu làng) bưng một chén rượu cho người ấy uống, rồi quay sang xem việc khác. Một lát sau, bỗng thấy lý chính, ông chỉ chén rượu hỏi: "Cái gì đây?" Lý chính đáp: "Rượu ạ." Tàng Dụng nói: "Sao không uống đi!"
Lý chính lạy rồi uống. Tàng Dụng bèn vào phòng riêng trong nha. Người mang công văn rốt cuộc chẳng được uống ngụm nào, chống gậy mà ra về.
Tính hồ đồ
Lý Nguyên Hạo, thứ sử Nghi Châu, giận viên tư công (chức quan ở châu coi việc khảo xét công trạng, lễ nghi) Trịnh Thừa Minh, định đánh, sai trước hết lột áo ở ngoài bình phong rồi dẫn vào. Thừa Minh xảo quyệt, gặp lúc bác sĩ (chức quan dạy học ở châu) Lưu Tông Tấn đến, bèn lừa: "Quan trên giận anh đến muộn, sai lột áo anh dẫn vào."
Tông Tấn tưởng thật, liền cởi áo, Thừa Minh quay sang sai lính bắt dẫn vào, còn mình thì lẻn trốn. Nguyên Hạo thấy người bị lột áo dẫn đến, liền sai đánh mấy chục gậy. Tông Tấn đứng dậy tạ: "Đội ơn ngài ban gậy, xin cho biết tội danh." Nguyên Hạo bấy giờ mới biết đánh nhầm, giận nói: "Bị Thừa Minh lừa rồi!" Rồi cũng chẳng truy xét.
Trương Lợi Thiệp đời Đường ngủ ngày, bỗng giật mình tỉnh dậy, đòi ngựa vào châu, gõ cửa thứ sử Đặng Uẩn, tạ tội: "Nghe nói ngài muốn trách phạt tôi, tội chết, tội chết!" Uẩn nói: "Không có chuyện đó." Thiệp nói: "Viên tư công là ông Mỗ nói thế." Uẩn giận lắm, gọi ông Mỗ đến, định đánh.
Ông Mỗ hết lời kêu là mình không hề nói vậy. Thiệp mới từ từ tỉnh ra, bước lên xin: "Mong ngài tha cho ông ấy, e là tôi nghe nói trong giấc mơ thôi."
Vương Hạo, tên chữ là Quý Cao, từ nhỏ đã có danh tiếng về phẩm hạnh, tính nhút nhát chậm chạp. Có lần ông theo Tề Văn Tuyên Đế đi đánh phương bắc, cưỡi một con ngựa màu đỏ. Sáng sớm ngựa bị sương phủ trắng, ông bèn không nhận ra, tự kêu là mất ngựa. Viên ngu hầu (quan quân coi việc tuần tra) đi tìm giúp, không thấy. Một lát mặt trời lên, sương trên mình ngựa tan hết, con ngựa vẫn buộc ngay trước mắt, ông mới nói: "Ngựa ta vẫn còn."
Lý Văn Lễ tính chậm chạp, khi ấy làm tư mã (chức quan phụ tá ở châu) Dương Châu. Có viên lại từ kinh đô trở về, mang theo thư nhà của trưởng sử (bản gốc chép "trưởng lại", ngờ là "trưởng sử", một chức quan phụ tá khác ở châu), báo tin chị mất. Lý vội nghe được, liền khóc òa. Viên lại nói: "Là chị của ông trưởng sử." Lý thong thả hiểu ra, nói: "Ta không có chị, lúc nãy cũng thấy lạ."
Đây không phải tính chậm, mà là tính nóng. Không có chị mà còn khóc, huống hồ có chị? Ông Lý hẳn là người đa tình.
Ngựa nhanh không phải ngựa tốt
Lý Đông Dương (đại thần, nhà thơ đời Minh) từng được một con ngựa tốt, đem tặng Trần Sư Triệu cưỡi vào chầu. Đi về, Trần làm được hai bài thơ, lấy làm lạ, đem trả lại ngựa, nói: "Con ngựa cũ tôi cưỡi, đi chầu về thường làm được sáu bài thơ. Con này chỉ được hai bài, không phải ngựa tốt." Đông Dương cười nói: "Ngựa thì chạy giỏi mới là tốt." Ông nghĩ hồi lâu rồi lại cưỡi ngựa đi.
Không biết mặt xúc xắc
Lý Tây Nhai (tức Lý Đông Dương) có lần cùng Trần Sư Triệu gieo xúc xắc, ra mặt một chấm, chỉ vào nói: "Tôi đoán mặt dưới là sáu." Lật lên, quả nhiên là sáu, mặt nào đoán cũng đúng như thế. Sư Triệu rất kinh ngạc, nói với người khác: "Tây Nhai đúng là thiên tài!" Có người nói: "Ông ấy lừa ông thôi! Trên một thì dưới sáu, là số cố định của con xúc xắc, có gì lạ đâu?"
Sư Triệu cười nói: "Thế thì tôi cũng làm được." Bèn đến nhà Tây Nhai. Tây Nhai đã đoán trước ông sẽ đến, nên bày sẵn sáu con xúc xắc khác, có số chấm bị xếp lộn xộn. Sư Triệu đoán mãi không trúng, bèn than: "Ông thật không ai theo kịp, đâu phải lừa tôi!"
Chuyện Chu Dụng Trai
Tiên sinh Chu Dụng Trai ở Côn Sơn tính cực kỳ ngây ngô. Lúc nhỏ thường bị bạn học dụ lên mặt thành, rồi cứ loay hoay mà không biết đường xuống. Khi làm thầy đồ dạy ở nhà người, gặp mùa mưa dầm hoa mai vàng (mùa mưa ẩm kéo dài đầu hè), thấy chủ nhà đem áo quần ra phơi, ông hỏi cớ. Chủ nhà nói: "Đồ đạc mùa này không phơi nắng ắt bị ẩm mốc."
Chu bèn đem túi sách ra phơi, lại mở cả gói tiền thúc tu (tiền lễ học trò biếu thầy, tức tiền công dạy học) bày ra phơi. Đứa hầu ở trường lấy trộm mấy món. Chu ra xem, lạ vì thấy ít đi. Đứa hầu nói dối: "Bị nắng to làm chảy mất đấy."
Có lần đi thuyền, thấy thuyền ngược chiều lướt qua rất nhanh, ông lạ hỏi. Đầy tớ đáp đó là "thuyền hai chiều đến" (ý nói hai thuyền đi ngược chiều nên trông nhanh). Ông bèn cười: "Người đóng thuyền sao ngu thế, giá cứ đóng toàn thuyền hai chiều đến thì chẳng nhanh sao?"
Sau ông đỗ tiến sĩ, qua công đường bộ Lại, được bảo khai "đại hương quán" (quê quán). Chu nghe nhầm thành "đại hương quan" (quan lớn người cùng quê), bèn đáp: "Quê tôi có trạng nguyên là cụ Thân Dao (Thân Thời Hành)." Quan bộ Lại biết ông ngây ngô, phẩy tay cho ra. Ra rồi, ông bảo bạn bè: "Còn cụ Vương Kinh (Vương Tích Tước) chưa nói đến, vừa rồi trên công đường thấy sắc mặt quan có vẻ không vui, chắc là vì thế."
Lại có lần ông đến Lâu Đông viếng Vương tư mã (tư mã: chức quan coi việc binh; đây là Vương Thắc, cha của Vương Thế Trinh), bấy giờ Nguyên Mỹ (tức Vương Thế Trinh) đang gặp nạn cha bị xử tội chết. Ông lại đến nhầm nhà Vương học sĩ (tức Vương Tích Tước, hiệu Kinh Thạch). Lúc ấy Kinh Thạch đang xin nghỉ về thăm cha mẹ.
Học sĩ mặc áo gấm ra đón, Chu không nhìn kỹ, vội nói hai lần "Thân phụ ngài thật đáng thương". Học sĩ nói: "Cha già nhà tôi may vẫn mạnh khỏe." Chu nói: "Ngài chưa biết tin về thân phụ sao? Đã bị triều đình xử tội rồi!" Học sĩ cười: "Có phải ông đến viếng Phượng Châu (hiệu của Vương Thế Trinh) không?"
Chu biết mình nhầm, vội cởi áo tang mà từ biệt. Học sĩ sai trả lại tấm danh thiếp. Chu nói: "Không cần trả, phiền ngài chuyển lời hộ là được." Sự lẩn thẩn của ông phần nhiều như thế.
Lại nghe nói tiên sinh việc gì cũng lẩn thẩn, riêng giỏi lối văn thời nghệ (văn bát cổ dùng trong thi cử). Lúc mới làm quan huyện, lên công đường, ông ngồi ngay ngắn không nói năng gì. Thư lại xin ông ký giấy tờ để thử xem. Chu giận nói: "Đồ chó giặc! Vừa nghĩ được một câu phá đề (hai câu mở đầu bài văn bát cổ) hay, bị mày làm rối mất rồi!"
Có lần đi đón tiếp quan trên, dọc đường ông bị một tên môn tử (thiếu niên hầu việc ở cửa nha môn) dụ dỗ, biết được mùi vị (chuyện ăn nằm với trai). Về quê rồi, đầy tớ đều khinh rẻ, xa lánh ông. Chỉ có lão gác cổng già ân cần thưa trình mọi việc, ông bèn gần gũi với lão; không biết chừng mực, nhân thế mà sinh bệnh chết.
Chuyện vị tiên đạt ở Quảng Đông (tiên đạt: bậc đỗ đạt làm quan từ trước)
La Nhữ Trân kể rằng ở quê ông, giá thịt mỗi cân một phân tám ly (phân, ly: đơn vị tiền bạc nhỏ, một phân bằng mười ly). Có một vị tiên đạt bị người dưới lừa, lần nào cũng phải trả ba phân. Có lần ở tiệc nhà khác, ông kêu thịt đắt quá. Chủ nhà nói: "Không đắt đâu, chỉ một phân tám ly thôi." Về nhà ông trách đầy tớ.
Đầy tớ nói: "Có giá ấy, nhưng không phải thịt ngon." Hôm sau nó mua đúng giá ấy một miếng thịt ôi đem dâng. Ông ăn thấy không ngon, cũng chẳng nghĩ đến món ngon đã ăn ở tiệc nhà khác, bèn cho trả theo giá cũ.
Ông lại sai đầy tớ chặt bạc (bạc nén chặt nhỏ ra để tiêu), nó lần nào cũng ăn bớt, rồi nói dối: "Bạc chặt vụn ra thì bị hao." Ông chưa tin. Hôm sau đầy tớ lấy một thỏi bạc lớn đã chặt mà chưa đứt hẳn đưa cho ông xem: "Nứt ra một lỗ to thế này, sao lại không hao được?"
Tả đạo (đạo tà, đạo dị đoan)
Đời Tấn, Tôn Thái thờ Đỗ Tử Cung ở Tiền Đường làm thầy. Tử Cung có thuật lạ, có lần mượn của người ta một con dao cắt dưa. Chủ dao đòi lại, Tử Cung nói: "Sẽ trả ngay." Sau đó chủ dao đi đến Gia Hưng, có con cá nhảy vào thuyền, mổ ra thì được con dao.
Tử Cung chết, Thái truyền lại thuật ấy. Đến khi Thái bị Tư Mã Đạo Tử giết, cháu là Ân trốn ra biển. Mọi người bảo Thái đã thoát xác như ve lột (tức thành tiên) mà đi, kéo nhau ra biển theo Ân. Về sau Ân đem quân cướp Lâm Hải, bị thái thú (quan đứng đầu một quận) Tân Cảnh đánh bại, cùng đường tự nhảy xuống biển chết. Bè đảng yêu tà và đám kỹ thiếp đều gọi ông là "thủy tiên" (tiên dưới nước), nhảy xuống chết đuối theo có đến hàng trăm người.
Phép thờ ma ăn chay
Phép thờ ma ăn chay: kẻ đứng đầu gọi là "ma vương", kẻ phụ tá gọi là "ma ông", "ma mẫu". Họ tôn Trương Giác (thủ lĩnh cuộc nổi dậy Khăn Vàng cuối đời Hán) làm tổ, dù có bị chết trong vạc nước sôi cũng không dám nói ra chữ "Giác".
Họ cho rằng đời người là khổ, giết người tức là cứu người khỏi khổ, gọi là "độ người" (cứu vớt người ra khỏi bể khổ). Độ được nhiều người thì có thể thành Phật. Nếu bản thân bị giết thì lại gọi là "được độ", vì thế coi nhẹ mạng sống mà ham giết chóc. Khi Phương Lạp làm loạn (cuộc nổi dậy cuối đời Bắc Tống), đồ đệ của họ nổi lên khắp nơi.
Xương Phật
Đường Ý Tông sai sứ đi rước xương Phật (xá lợi). Có người nói Hiến Tông rước xương Phật rồi chẳng bao lâu thì băng hà, vua nói: "Trẫm lúc sống được thấy xương Phật thì chết cũng không ân hận." Khi xương Phật đến kinh đô, vua xuống lầu quỳ lạy, nước mắt chảy ướt cả ngực áo.
Răng Phật hóa ra là đá kim cương, vậy xương Phật lại là vật gì?
Phương sĩ (người tự xưng có phép thuật, biết luyện thuốc trường sinh)
Có người khách dạy vua nước Yên phép bất tử. Vua sai người theo học, học chưa xong thì khách đã chết. Vua giận lắm, giết người học. Vua không biết rằng người khách đã lừa mình,
mà lại giết người học vì cho là học chậm.
Sách "Bại sử" chép: Chàng họ Chung ham thành tiên, tìm đủ cách học thuật tu luyện. Chàng thường nói với người ta: "Được làm tiên nửa ngày rồi chết cũng nhắm mắt!"
Lý Bão Trinh về già thích phương sĩ, uống thuốc đan (thuốc luyện từ khoáng chất, tin là uống vào sống lâu) do Tôn Quý Trường luyện, đến hai vạn viên thì không ăn uống được nữa. Lúc sắp chết, dùng mỡ lợn và cốc tất (?) cho uống để tẩy ra, bệnh hơi bớt, lại uống thêm ba nghìn viên rồi chết.
Ở Lưu Đô (tức Nam Kinh, kinh đô thứ hai thời Minh) có một viên thủ bị (chức quan võ trấn giữ một vùng) dựng gác Ngọc Hoàng trong nhà riêng, mời phương sĩ đến luyện đan. Phương sĩ biết ông có cái khóa đai lưng bằng ngọc giá rất đắt, bèn lừa: "Ngọc Hoàng thích đeo khóa đai bằng ngọc." Ông liền đem dâng. Phương sĩ lấy luôn cả lò luyện đan mà trốn mất.
Bấy giờ Hứa Thạch Thành làm thơ chế giễu: "Vàng chồng ngọc chất đã như non, Lại tìm cửa tiên học luyện đan. Từ chốn hư không về hư không, Ngọc Hoàng vốn chẳng đeo khóa đai."
Mạch vọng
Sách "Bắc mộng tỏa ngôn" chép: Con trai út của thượng thư Trương [Dịch] (?) từng nghe nói con mọt sách chui vào hộp sách đạo, ăn chữ "thần tiên" thì mình có năm màu, gọi là "mạch vọng", nuốt nó vào thì thành tiên. Bèn viết thật nhiều chữ "thần tiên", cắt vụn bỏ vào bình, bắt mọt sách thả vào, mong chúng ăn chữ. Không được, bỗng mắc bệnh tâm thần.
Người nước Tống, người nước Trịnh, v.v.
Nước Tống có người tên Trừng Tử, đánh mất cái áo đen. Ra đường tìm, thấy người đàn bà mặc áo đen, liền đòi lấy. Bà ấy không cho. Trừng Tử nói: "Bà chẳng bằng mau đưa cho tôi. Cái tôi mất là áo đen bằng lụa dày, nay bà mặc áo đen loại mỏng. Lấy áo mỏng đền áo dày, bà chẳng được lợi sao?"
Người huyện Trịnh bán lợn, có người hỏi giá, đáp: "Đường xa, trời sắp tối, rảnh đâu mà nói với anh?"
Người đất Dĩnh muốn làm nhà lớn, sai người đi tìm cây gỗ to ba ôm. Người ta đưa cho cái bầu bánh xe (phần giữa bánh xe, chỗ cắm trục), ông quỳ xuống đo rồi nói: "To thì có thừa, nhưng dài thì quả là không đủ."
Người nước Ngụy đêm bị bệnh đột ngột, sai học trò dùi lửa (dùi gỗ để lấy lửa). Đêm ấy trời tối mịt, ông giục rất gấp. Học trò bực tức nói: "Ông trách người ta cũng thật vô lý! Nay tối như sơn đen, phải có lửa soi thì mới tìm được đồ dùi lửa chứ!"
Người nước Trịnh muốn mua giày, trước hết đo chân mình, rồi để số đo ở chỗ ngồi. Đến chợ thì quên mang theo. Chọn được giày rồi, mới nói: "Ta quên mang số đo." Bèn quay về lấy. Đến khi trở lại thì chợ đã tan, không mua được giày. Người ta hỏi: "Sao không lấy chân mà thử?" Đáp: "Thà tin số đo, chứ không tin chính mình."
Người huyện Trịnh tên Bốc Tử bảo vợ may quần. Vợ hỏi may kiểu gì, ông nói: "Giống cái quần cũ." Người vợ bèn làm rách hỏng cái quần mới cho giống cái quần cũ.
Người nước Trịnh nhặt được cái ách xe (thanh gỗ cong gác lên cổ trâu ngựa để kéo xe) mà không biết tên, hỏi người ta: "Đây là cái gì?" Đáp: "Ách xe." Một lát lại nhặt được một cái nữa, lại hỏi, đáp: "Ách xe." Ông giận nói: "Sao lắm ách xe thế!" Cho là người ta lừa mình, bèn đánh nhau với người ấy.
Người Hán (ở đây chỉ người phương bắc) qua đất Ngô, người Ngô dọn món măng mời ăn. Hỏi ra biết măng là tre, về nhà ông đem cái phản tre trên giường ra nấu, nấu mãi không mềm. Ông nói: "Người Ngô lắt léo (?), lừa ta đến thế!"
Xưa có người nước Việt bơi giỏi. Sinh con vừa đầy năm, người mẹ đã thả con nổi trên mặt nước. Người ta lạ hỏi, bà đáp: "Cha nó bơi giỏi, con ắt cũng bơi được."
Lệ thế khanh (con cháu đời đời nối chức quan lớn) của nhà Chu, việc nước Triệu dùng con tướng làm tướng (Triệu Quát, con danh tướng Triệu Xa, chỉ giỏi nói suông mà thua trận), đều là cái khôn của bà mẹ nước Việt kia cả.
Người nước Sở qua sông, thanh kiếm từ trên thuyền rơi xuống nước. Ông vội khắc dấu vào mạn thuyền, nói: "Đây là chỗ kiếm ta rơi." Thuyền cập bờ, ông theo chỗ đã khắc mà lặn xuống nước tìm kiếm.
Chuyện này cùng với chuyện "dán chặt trục đàn mà gảy đàn sắt" (ví cố chấp, không biết biến đổi) và "giữ gốc cây chờ thỏ" (ví ngồi chờ may mắn lặp lại), đều là truyện ngụ ngôn của các mưu sĩ thời Chiến Quốc.
Vua nước Sở
Vua Sở đeo ngọc quyết (miếng ngọc hình vòng tròn có chỗ khuyết) đi săn thỏ, sợ ngọc vỡ, bèn đeo hai miếng để phòng. Hai miếng chạm vào nhau, lại càng vỡ nhanh hơn.
Lấy cóc làm ngựa
Bá Nhạc (người nổi tiếng giỏi xem tướng ngựa) bảo con cầm hình vẽ trong sách "Mã kinh" (sách xem tướng ngựa) đi tìm ngựa, cả năm không thấy con nào giống. Đi tìm nữa, bắt được một con cóc lớn, về thưa cha: "Được một con ngựa, trán gồ, mắt lồi, lưng co rụt, chỉ có móng là không giống (?)." Bá Nhạc cười nói: "Con ngựa này ưa nhảy, không cưỡi được đâu."
Ngải Tử (nhân vật trong truyện ngụ ngôn)
Người nước Tề dâng guốc gỗ lên Tề Tuyên Vương, guốc không hề có dấu vết đẽo gọt. Vua nói: "Đôi guốc này chẳng phải là tự mọc ra sao?" Ngải Tử nói: "Cái cốt giày (khuôn gỗ đặt trong giày để giữ dáng) chính là hạt của nó đấy."
Thẩm Đồn Tử
Thẩm Đồn Tử vào chợ nghe hát kể chuyện, đến đoạn Dương Văn Quảng (tướng nhà Tống trong truyện Dương gia tướng) bị vây ở thành Liễu, trong thành hết lương, bên ngoài quân cứu viện bị chặn, ông buồn bã than thở mãi không thôi. Bạn kéo về nhà, ông ngày đêm lo nghĩ không dứt: "Văn Quảng bị vây khốn đến thế, làm sao mà thoát được?"
Người nhà khuyên ông đi chơi cho khuây khỏa. Bỗng thấy người gánh tre vào chợ, ông lại nghĩ: "Ngọn tre rất nhọn, người đi đường ắt có kẻ bị đâm." Về nhà càng lo, sinh bệnh. Người nhà mời thầy cúng đến. Thầy cúng nói: "Tra sổ âm phủ thì kiếp sau ông phải luân hồi (đầu thai trở lại) làm đàn bà. Người chồng ông lấy là Ma Cáp Hồi, mặt mũi rất xấu xí."
Thẩm càng lo, bệnh càng nặng. Họ hàng bạn bè đến thăm, an ủi: "Hãy cố mà thư thả trong lòng thì bệnh mới khỏi." Ông nói: "Muốn tôi thư thả thì phải đợi Dương Văn Quảng được giải vây, người gánh tre về đến nhà, Ma Cáp Hồi viết giấy bỏ vợ đưa cho tôi thì mới được."
Biệt ký về Vu Tiên (ông Tiên lẩn thẩn), do Trương Di Lệnh đất Ngô Hạ soạn; tôi trích ra hai mươi bốn chuyện hay nhất.
Vu Công ra đường gặp kẻ say rượu, bị đánh, ông chỉ khoanh tay chịu đòn, rốt cuộc không nói câu nào. Có người hỏi ông có ý gì, ông nói: "Nếu nó đánh chết tôi thì nó phải đền mạng, tôi đang muốn nó như thế!"
Vu Công đánh cờ vây với ẩn sĩ họ Vệ. Vệ cầm quân trắng. Ông thua to, quân chết chất như núi, nhìn khắp bàn cờ toàn một màu trắng. Ông đau đớn tiếc rẻ: "Số lão đen đủi, cầm phải quân đen!"
Ông hiếu liêm (người đỗ khoa thi cấp tỉnh) họ Trần thích đánh cờ, Vu Công vì đánh cờ kém nên được gần gũi, mỗi ván đều được chấp bốn quân. Một hôm đánh xong, ông vừa vặn thua bốn quân, biến sắc ngoảnh nhìn mà nói: "Vừa rồi nếu không được chấp, ắt là hòa!"
Ông đi qua hàng thịt, thấy bên cạnh cái thớt có bày bàn cờ, một thằng đầy tớ đầu ghẻ đang lấy quân xếp tính nước cờ. Ông liền ngồi lên quầy, đánh với nó, thua to. Ông ném quân cờ xuống đất, định đập bàn cờ. Thằng đầy tớ nói: "Đây là cờ của chủ tôi, can gì đến ông?" Ông nói: "Nếu thế thì thua cũng can gì đến tôi?" Rồi quay mặt lại vui vẻ, nhặt quân đánh tiếp.
Câu "Yên tỏa trì đường liễu" (Khói phủ liễu bên ao), năm chữ chứa đủ ngũ hành (năm yếu tố cơ bản theo quan niệm xưa: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ; mỗi chữ trong câu có một bộ phận chỉ một yếu tố: lửa, kim loại, nước, đất, cây), xưa gọi là "vế đối góa" (vế đối không ai đối được).
Một hôm ông khoe với khách: "Ta đối được rồi! 'Ký túc Trần Hiến Trung', ý lấy 'Đông Tây Nam Bắc Trung'." (Mỗi chữ có chứa hình một chữ chỉ phương hướng, chứ không phải ngũ hành.) (Có câu đối: "Pháo trấn hải thành lâu" [Pháo giữ lầu thành bên biển]. Lại có câu đối: "Gỉ sét bít máy hút khói dầu." Hai câu này mỗi chữ đều có bộ phận chỉ một yếu tố của ngũ hành.)
Ở quê, có tên trộm đêm rình nhà ông. Ông vừa về thì gặp. Tên trộm sợ quá, vứt cái áo da dê đang mặc mà chạy. Ông nhặt được, mừng lắm. Từ đó trong lòng lúc nào cũng nghĩ đến áo da dê, vào thành thì dù giữa đêm khuya cũng phải về. Về đến nhà thấy cửa ngõ yên ổn, ắt nhíu mày nói: "Sao không có trộm?"
Ông tính cực ghét sư, miệng kiêng cả chữ "tăng" (sư). Gặp sư ngoài đường, ắt đòi nước rửa mắt; nếu ở ngõ hẹp không tránh kịp, vai chạm vai, ắt cởi áo ra giặt, bảy ngày sau mới mặc lại. Có người tặng ông cái quạt đề thơ, trong có câu "Viện trúc gặp sư", ông liền ném trả, nói: "Hừ! Thứ xui xẻo này anh tự giữ lấy!"
Trương Di Lệnh nói: "Như các hòa thượng bây giờ quen cầm sổ đi quyên góp, gặp phải thì quả là xui xẻo."
Có lần ông dự họp ở nhà Tạ quang lộc (quang lộc: tên một chức quan, ở đây dùng để gọi tôn), nếm thử trà mới hái trước tiết Cốc Vũ (loại trà non, rất quý). Khách ngồi đều nhấp nhẹ, hớp chậm, thưởng vị rất kỹ. Riêng đến lượt ông, vừa đưa lên miệng thì chén đã rời tay. Quang lộc nói: "Thật biết thưởng vị!" Ông nói: "Năm ngoái tôi cũng uống như thế."
Ông đọc sách mà chưa biết chữ, hay gán ghép làm như hiểu văn; thấy bài chế nghĩa (văn bát cổ trong thi cử) là chấm bừa hạng nhất hạng nhì. Có lần ông nói với Tạ mậu tài (tức tú tài): "Phàm văn chương thì lấy thú vị làm hơn, phải làm cho có thú vị thì mới có thú vị, nếu làm không thú vị thì không thú vị." Tạ nói: "Hay lắm!" Rồi chép vào dải thắt lưng, suốt đời đọc thuộc.
Trong vườn nhà Hoàng giá bộ (chức quan ở bộ Binh coi việc xe ngựa) có đào ao, đất đào lên chất thành bờ như gò, cỏ mọc um tùm. Một hôm ông đi dạo trên bờ ao, phải vén áo rẽ cỏ mà đi, trong lòng bực bội, bảo Hoàng: "Hồi đào ao, việc gì phải gánh đất lên? Không gánh lên thì đám cỏ này đã nằm dưới đáy nước rồi."
Thái y (thầy thuốc chữa bệnh trong cung) họ Dương tự nhận là biết làm thơ, ngâm to bài "Thơ lập hạ" (lập hạ: tiết đầu mùa hè) của mình: "Đêm qua xuân đã đi, Hôm nay gió Cảnh sinh" ("gió Cảnh" là gió mùa hè). Ông nghe, vội đòi giảng nghĩa.
Có người đùa đáp: "Đây là chuyện người thân của ông, Hà Cảnh Phong, tên húy là Xuân, đêm qua lên cơn chết đột ngột, hôm nay sống lại. Thái y làm thơ để mừng đấy." (Chơi chữ: "xuân đi" thành ông Xuân chết; "Cảnh sinh" thành ông Cảnh Phong sống lại.) Ông đứng dậy vội vàng chạy đến nhà Hà.
Gặp lúc Hà đang ăn cơm, ông nước mắt đầm đìa, giật đôi đũa mà nói: "Anh hồn phách mới về, tinh thần chưa ổn, cơm hãy ăn ít thôi." Hà rất lạ và ngờ vực, cho là ma quỷ ám, vừa nhổ vừa chửi, đuổi ra rồi đóng cửa lại. Ông giận, từ đó tuyệt giao với Hà.
Ông bị đau mắt, định đi chữa. Đúng lúc con chó nằm ở chỗ bóng râm dưới thềm, ông bước qua, giẫm nhầm vào cổ nó, chó đuổi cắn rách áo ông. Ông kể chuyện với thầy thuốc. Thầy thuốc vốn quen ông, trêu: "Thế thì chắc là con chó bị đau mắt. Nếu không, sao nó chỉ cắn rách áo ông thôi?"
Ông về nghĩ: "Sủa chủ là chuyện nhỏ, nhưng đêm hôm thì lấy gì canh giữ?" Bèn pha thuốc cho chó uống trước, còn chút cặn thừa thì tự mình uống.
Thứ sử họ Uông làm quan về, ông đến thăm. Tình cờ có người mang lễ vật đến biếu thứ sử, trong đó có đôi ngỗng. Một lát sau, ngỗng rúc mỏ vào cánh nằm im. Ông bỗng hỏi thứ sử: "Nếu ngỗng nằm mơ thì có mơ thấy ngỗng không?" Thứ sử cười to, nói: "Đêm qua ông mơ thấy gì?"
Gan ngựa có độc lớn, giết được người, cho nên Hán Vũ Đế nói: "Văn Thành ăn gan ngựa mà chết." (Văn Thành: phương sĩ bị Hán Vũ Đế giết, vua giấu đi, nói là ăn gan ngựa chết.) Có người khách nói chuyện nhắc đến việc này, ông nghe được, cãi rằng: "Khách nói láo, gan vẫn nằm trong bụng ngựa, sao ngựa không chết?" Khách đùa: "Ngựa không sống được trăm tuổi, chính là vì có gan đấy." Ông vỡ lẽ.
Nhà ông có nuôi ngựa, ông liền mổ lấy gan, ngựa chết ngay. Ông ném dao, than: "Quả là độc thật! Bỏ đi rồi còn không sống nổi, huống chi để gan lại?"
Có lần ông mời khách ăn tiệc, rượu say, tựa ghế ngủ say sưa. Đến khi tỉnh dậy, tưởng đã qua một đêm, trợn mắt nhìn khách mà nói: "Hôm nay tôi đâu có mời, sao lại đến?" Khách nói: "Lấy làm lạ vì hôm qua ông không tiễn khách đấy."
Có lần ông qua nhà Viên tẩy mã (chức quan dạy dỗ thái tử), thấy Viên cầm một cuốn sách, vừa xem vừa đi. Ông hỏi: "Sách gì thế?" Viên đáp: "Hai mươi mốt bộ sử." Ông nói: "Tôi nghe tiếng hai mươi mốt bộ sử đã lâu, cứ tưởng chở đầy mấy xe, chất kín cả nhà, xem ra chỉ hơn trăm tờ thôi! Phiền ông cho tôi mượn, chép xong sẽ trả, được không?"
Trong làng có nhà giàu đưa sính lễ (lễ vật nhà trai đưa sang nhà gái khi hỏi cưới), sọt rương đầy ắp, đi ngang qua cửa nhà ông. Vợ chồng ông cùng ra xem, bảo nhau: "Thử đoán xem tiền lễ được bao nhiêu?" Vợ nói: "Chừng hai trăm lạng." Ông nói: "Có năm trăm." Vợ bảo nhất định không có, ông bảo nhất định có, giằng co mãi, rồi chửi nhau, đánh nhau.
Vợ nói: "Tôi chịu không nổi ông nữa, cứ cho là ba trăm lạng, được chưa?" Ông vẫn chửi bới không thôi. Hàng xóm kéo đến can. Ông nói: "Còn hai trăm lạng chưa rõ ràng, đâu phải chuyện nhỏ!"
Có lần ông say rượu đi ngoài đường, qua dinh Lỗ tham chính (tham chính: chức quan cao cấp ở tỉnh), liền nôn ngay trước cửa. Người gác cổng quát: "Đồ say điên ở đâu, lại nhè cửa nhà người ta mà nôn mửa!" Ông liếc nhìn, nói: "Tại cửa nhà mày không nên quay vào miệng tao!"
Người ấy bất giác bật cười, nói: "Cửa nhà tao cũ lắm rồi, đâu phải hôm nay mới làm ra để quay vào miệng mày?" Ông chỉ vào miệng mình, nói: "Cái miệng lão này cũng có tuổi rồi đấy!"
Anh ông đi thi ở Nam Đô (Nam Kinh), sắp yết bảng, sai ông đi dò tin. Rồi anh được đỗ, ông chăm chăm nhìn tờ bảng, không chớp mắt, đến chiều tối vẫn chưa về. Anh vội sai người đi tìm, thấy ông đứng dưới bảng nhìn rất vất vả, gọi: "Sao không về? Đứng giữ ở đây làm gì!" Ông nói: "Đời nhiều người trùng họ tên, tôi mà đi, lỡ có kẻ đến mạo nhận tên anh thì làm sao?"
Trời mưa, ông mượn áo người khác mặc đi ra ngoài, đường lầy trượt chân, ngã gãy một cánh tay, áo cũng hơi bẩn. Người theo hầu đỡ ông dậy, ra sức xoa chỗ đau. Ông ngăn lại: "Mày cứ lấy nước giặt áo cho tao, tay hỏng thì chẳng can gì đến mày." Người hầu nói: "Thân mình không lo, lại đi lo một cái áo?" Ông nói: "Tay là đồ nhà ta, ai đòi ta đâu?"
Nhà ông cất giữ mấy tờ giấy đời Tống (loại giấy viết vẽ quý hiếm). Tình cờ có một vị quan danh tiếng người đất Ngô, giỏi thư họa, đến chơi, có người gợi ý: "Giấy của ông tốt lắm, sao không đem đến xin ông ấy viết vẽ cho, để làm vật thưởng ngoạn?" Ông nói: "Anh muốn làm hỏng giấy của tôi à? Đã giữ giấy Tống thì phải đợi người đời Tống vẽ!"
Mưa lâu ngày, nhà dột, một đêm phải dời giường mấy lần, rốt cuộc không có chỗ nào khô. Vợ con thay nhau chửi, ông vội gọi thợ đến sửa, tốn kém, vất vả lắm. Sửa xong, trời bỗng tạnh ráo, nắng suốt cả tháng. Ông sớm tối ngửa nhìn mái nhà mà than: "Người số xấu, vừa sửa nhà xong là không mưa, chẳng phải lỗ không sao!"
Nhà có một cái ghế ngồi rất thấp. Mỗi lần ngồi, ông phải lấy mảnh chum vỡ kê bốn chân ghế, sau thấy phiền quá, bỗng nghĩ ra một kế, gọi người hầu dời ghế lên lầu để ngồi. Đến khi ngồi, ghế vẫn thấp như cũ. Ông bèn nói: "Người ta bảo lầu cao, chỉ là hư danh!" Rồi sai phá lầu.
Sách "Quảng ký" (tức "Thái Bình quảng ký") chép: Giáp và Ất đánh nhau, Ất bị cắn đứt mũi, kiện lên quan. Giáp khai là Ất tự cắn. Quan nói: "Mũi người thì cao, miệng thì thấp, sao tự cắn được?" Giáp nói: "Nó đứng lên ghế mà cắn!" Giống như chuyện này.
Năm Đinh Mùi, ngày mồng một tháng sáu nhuận, sấm mưa dữ dội, ông bị kẹt ở thư phòng của ông hiếu liêm họ Vương, đến tối vẫn không về được. Ông nhăn mặt nói: "Tháng nhuận chỉ là số dư của trời đất thôi. Sao lại làm thật đến thế, mà mưa gió sấm sét chẳng ngại phiền chút nào!"
Cái ngu của loài vật
Sách "Giao Chỉ dị vật chí" (Giao Chỉ: tên gọi xưa của vùng bắc Việt Nam) chép: Chim bói cá lúc đầu làm tổ trên cao để tránh tai họa. Đến khi sinh con, thương con, sợ con rơi, liền làm tổ thấp xuống một chút. Con mọc lông cánh, lại càng thương, lại làm tổ thấp hơn nữa, người ta bèn bắt được.
Sách "Thủy kinh chú" chép: Đười ươi biết chuyện đã qua mà không biết chuyện sắp tới, trong núi thường họp thành đàn vài chục con. Người trong làng đặt rượu và bã rượu bên đường, lại đan cỏ thành dép, buộc nối liền nhau. Đười ươi thấy rượu và dép thì biết người làng giăng bẫy, lại biết cả tên họ tổ tiên của người giăng bẫy.
Chúng bèn gọi tên mà nói: "Thằng ấy muốn bẫy ta!" Rồi bỏ đi, lại quay lại đến hai ba lần, bảo nhau: "Thử cùng nếm rượu xem." Đến khi uống thấy ngon, say rồi, lấy dép xỏ vào chân thì vấp ngã. Thế là bị người bắt, không sót con nào.
Cá cháy vào lưới là nằm im, vì tiếc bộ vảy của mình.
Chim gà lôi trắng quý cái đuôi, đậu thì ắt chọn cành cao. Mỗi khi trời mưa, sợ bẩn đuôi, nó cứ nằm im không động đậy. Mưa lâu, nhiều con chết đói. Lại có chim công quý đuôi, nấp thì để lộ cái đuôi ra, người ta nhân đó mà bắt.
Có loài sâu tên là hồi (?), một thân hai miệng, tranh nhau ăn, rồi cắn nhau mà chết.
Có loài thú tên là nạo (một loài khỉ), nhỏ, leo trèo giỏi, móng sắc. Hổ ngứa đầu thì sai nạo gãi cho. Gãi lâu thành lỗ, hổ rất khoái mà không biết. Nạo từ từ móc óc hổ ra ăn, phần thừa thì dâng cho hổ. Hổ cho là nó trung thành, càng yêu và gần gũi nó.
Lâu dần, óc hổ rỗng, cơn đau phát ra, hổ đi tìm nạo, nạo thì đã chạy trốn lên cây cao. Hổ nhảy cuồng, gầm lớn, rồi chết.
Chim bói cá là người cha nuông chiều con cẩu thả. Đười ươi là người nhiều ham muốn. Thạch Sùng không chịu trao người thiếp yêu cho Tôn Tú (rốt cuộc bị giết), là con cá cháy. Tôn Cảnh Khanh khư khư giữ của, là con gà lôi trắng. Cha con Thái Nguyên Trường (tức Thái Kinh, gian thần đời Tống, cha con tranh quyền nhau), chẳng phải là con hồi sao? Nhà Chu dùng Vinh Di công (bề tôi tham lợi của Chu Lệ Vương), nhà Đường dùng Bùi Diên Linh (gian thần đời Đường Đức Tông), chẳng phải là con nạo bên con hổ sao?
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video