Phần Mậu ngộ (những chuyện lầm lẫn), thứ năm
Tử Do (tức tác giả Phùng Mộng Long) nói: Sai hay đúng vốn không có tên gọi cố định, giống như chuyện người nước Trịnh cãi nhau xem ai nhiều tuổi hơn, ai cãi đến cuối cùng thì người ấy thắng mà thôi. Nếu mỏ dài ba thước (ý nói giỏi lý sự), thì câu "gối dòng nước, súc miệng bằng đá" cũng tự nhiên chẳng sai (điển: Tôn Sở muốn nói "gối đá, súc miệng bằng dòng nước", lỡ nói ngược, rồi cố cãi rằng gối dòng nước để rửa tai, súc miệng bằng đá để mài răng).
Còn nếu bàn đến chuyện tai họa nổi lên, yêu quái mọc ra, giặc cướp đầy đường, thì ngay cả việc Thái cực (cội nguồn đầu tiên của vũ trụ theo triết học cổ Trung Hoa) sinh ra trời, sinh ra đất, sinh ra người cũng là việc lầm lẫn số một, vậy biết bảo ai sửa cho đúng?
Nước Tề có người đặt tên con chó là "Phú" (giàu), đặt tên con trai là "Lạc" (vui). Đang lúc cúng tế, con chó chạy vào nhà, ông quát: "Phú ra ngoài!" (nghe như "cái giàu đi ra"). Con trai chết, ông khóc: "Lạc ơi! Lạc ơi!" (nghe như "vui quá! vui quá!"). Người ta cho là lầm, nhưng ai biết đó chẳng phải là lầm, thế mà lại không thể nói là chẳng lầm. Không lầm mà còn như lầm, huống chi lầm thật? Vì vậy gom lại thành phần "Lầm lẫn", thứ năm.
Đền miếu
Ông Âu (tức Âu Dương Tu) trong sách "Quy điền lục" viết: Người đời truyền sai, không gì bằng tên các đền miếu. Nay chùa Hiển Thánh ở Thành Đô vốn tên là chùa Bồ Trì; vào khoảng niên hiệu Hiển Đức đời Hậu Chu, chùa được mở rộng, đổi tên là Hiển Thánh, nhưng người quê mùa phần nhiều vẫn gọi theo tên cũ, đến nay truyền thành chùa Bồ Đề.
Giữa sông có núi Đại Cô và Tiểu Cô, được tên vì đứng lẻ loi một mình (chữ "cô" nghĩa là lẻ loi), thế mà người đời truyền chữ "cô" lẻ loi thành chữ "cô" là cô gái. Bên sông có ghềnh đá lớn tên là ghềnh Bành Lãng (sóng dâng), rồi bị truyền thành ghềnh "Bành Lang" (chàng Bành), bảo rằng chàng Bành là chồng của cô Tiểu Cô. Tôi từng lên núi Tiểu Cô, tượng trong miếu là một người đàn bà, mà tấm biển vua ban lại đề "Miếu Thánh Mẫu", há chỉ là cái sai của người quê mùa thôi đâu!
Núi Long Môn ở Tây Kinh (tức Lạc Dương) kẹp hai bên bờ sông Y, từ chỗ ấy mở rộng ra (?), trông như hai tòa khuyết (tháp canh dựng hai bên cổng thành, cổng cung), cho nên gọi là "Khuyết Tắc" (cửa ải hình cổng tháp); ở cửa núi có ngôi miếu tên "miếu Khuyết Khẩu". Tôi từng thấy tượng trong miếu trông rất dữ tợn, tay cầm con dao mổ lợn sắc nhọn, chống tay lên gối mà ngồi. Hỏi thì người ta đáp: "Đây là Khoát Khẩu đại vương (đại vương miệng sứt)." Chuyện này càng đáng cười.
Ở quận Cấp có đền đắp tượng "Tam nhân" (ba người nhân đức cuối đời nhà Thương là Vi Tử, Cơ Tử, Tỷ Can), lại đắp thêm cả vua Trụ nhà Thương (ông vua bạo ngược đã hại họ), rồi gọi chung là "Tứ vương" (bốn vua).
Trần Tích Huyền nói: "Suy ra những chuyện như thế, mới biết những dâm từ (đền thờ thần không chính đáng, không có trong lễ điển) đáng phá bỏ còn nhiều lắm!"
Ở Ôn Châu có "miếu Đỗ Thập Di" (thờ Đỗ Phủ, vì ông từng giữ chức Thập di, tức quan chuyên nhặt nhạnh chỗ thiếu sót để can gián vua), về sau bị đọc trại thành "Đỗ Thập Di" nghĩa là "dì Mười họ Đỗ", rồi đắp tượng đàn bà. Người trong huyện thấy "Ngũ Toát Tu tướng công" (ông tướng công năm chòm râu) không có vợ, bèn rước tượng sang làm vợ ông ấy. "Ngũ Toát Tu" vốn là Ngũ Tử Tư (đọc trại ra). Lại có làng ở Giang Lăng thờ Ngũ Tử Tư mà gọi lầm là "Ngũ Tì Tu" (năm bộ râu), bèn đắp năm ông, ông nào cũng nhiều râu. Mỗi lần cầu cúng, họ lại khấn: "ông Râu Một", "ông Râu Hai"… cho đến "ông Râu Năm".
Tạ Tại Hàng nói: Ở Lãng Châu có "miếu Trần Thập Di", thờ Trần Tử Ngang. Bị đọc trại thành "dì Mười", lại đắp tượng đàn bà, thờ phụng rất nghiêm. Cái chức Thập di làm hại người đến thế! Tử Ngang bị oan hóa thành đàn bà còn được, chứ sao lại nỡ bắt Tử Mỹ (tức Đỗ Phủ) làm vợ ông Si Di Tử (chỉ Ngũ Tử Tư, người bị vua Ngô bắt chết rồi bỏ xác vào túi da ngựa gọi là "si di" ném xuống sông)!
Chùa Ách Đài ở Trần Châu tương truyền là nơi Khổng Tử bị hết lương ăn. Biển cũ đề "Văn Tuyên Vương" (tước hiệu triều đình phong cho Khổng Tử), vì mưa gió bào mòn, chỉ còn chữ "Vương" và một nét ngang dưới chữ "Tuyên". Sư trong chùa bèn gán ghép thành "Nhất Tự Vương Phật" (ông Phật vua một chữ; một nét ngang chính là chữ "nhất" nghĩa là một).
Vì Khổng Tử truyền đạo "nhất quán" (đạo của ta lấy một điều mà xuyên suốt tất cả), nên gọi là vua Một chữ, có gì không được? Lại sách "Nguyên sử" chép: trong các dân tộc ở phía tây nam, chỉ có giống người Bạch là chuộng đạo Phật. Sau khi nhà Nguyên của người Hồ (cách gọi khinh miệt triều Nguyên của người Mông Cổ) thu phục, chia đặt các lộ, các phủ (đơn vị hành chính), xuống chiếu cho mọi nơi lập Văn miếu (miếu thờ Khổng Tử), người dân tộc ở đó gọi là "Phật của người Hán". Mễ Nguyên Chương (tức Mễ Phất) chép "Kinh Cao Ly" cũng coi Khổng Tử là Phật, Nhan Uyên là Bồ tát, thế thì gọi là Phật cũng phải lắm. Bọn thư lại đời Tống vì Thương Hiệt đặt ra chữ viết nên thờ làm tổ nghề; mỗi lần cúng tế đều gọi là "Thương Vương" (đọc gần như "thương dăng" nghĩa là con ruồi xanh). Càng đáng cười.
Thái Bá Giai
Ở Giang Nam có một viên dịch lại (viên chức nhỏ coi trạm dịch, nơi đón tiếp quan lại qua đường), tự cho mình là người giỏi việc. Viên quan coi quận mới đến, viên lại thưa: "Trong trạm mọi thứ đều đầy đủ, xin mời ngài xem qua." Quan thứ sử (quan đứng đầu một châu, một quận) bước vào phòng rượu, thấy một pho tượng, hỏi là ai, đáp: "Là Đỗ Khang (người tương truyền đầu tiên nấu ra rượu)." Lại vào phòng trà, thấy một pho tượng, hỏi, đáp: "Là Lục Hồng Tiệm (tức Lục Vũ, tác giả sách Trà kinh)." Quan thứ sử rất mừng. Lại vào một phòng khác, đủ các thứ rau dưa, cũng có một pho tượng, hỏi, đáp: "Thái Bá Giai." (họ Thái đọc giống chữ "thái" nghĩa là rau.) Quan thứ sử cười lớn, nói: "Cái này thì không cần."
Nếu đến nhà ăn cơm thì ắt đắp tượng Mễ Nguyên Chương (họ Mễ nghĩa là gạo), đến tàu ngựa thì ắt đắp tượng Tư Mã Thiên (chữ "mã" nghĩa là ngựa).
Tiến sĩ Vu Tắc đến thăm họ hàng bên ngoại ở Khiên Dương, còn cách hơn mười dặm thì ghé ăn ở một quán ngoài đồng. Bên cạnh có cây tử kinh, dân làng lập đền thờ làm thần, gọi là "Tử tướng công". Tắc pha trà, nhân đó đặt một chén trước mặt Tướng công rồi quất ngựa đi thẳng. Đêm ấy mộng thấy một người đội mũ cao, mặc áo tía đến gặp, tự xưng là Tử tướng công, coi các loại rau cỏ trong một vùng. Dưới quyền có viên Thiên Bình lại (viên lại Cái Cân) lo việc được mùa, viên Lạt phán quan (quan xử việc tên là Cay) lo việc mất mùa. Nhưng ai nấy đều mê trà, mà người thờ cúng ít ai dâng thứ này. Sớm nay được mời uống hậu, thật là ơn lạ. Nhân đó ứng khẩu đọc thơ tặng, có câu: "Ông tiên sinh giải rượu phong thái cao, cậu công tử khuấy bạc càng thanh tao hào phóng." Ấy là vì hôm đó Tắc dùng chiếc thìa bạc nhỏ có tua để đánh trà, nên gọi là "cậu công tử khuấy bạc". Tắc lập đền thờ ông ấy trong vườn rau nhà mình, năm nào cũng được mùa. Phòng rau trong trạm dịch nên đặt tượng này.
Thần trà
Sách "Đường truyện tải" chép: Hồi ấy có nhà bán trà nặn tượng Lục Vũ bằng đất nung, đặt giữa các lò bếp, gọi là thần trà. Có mua bán được thì lấy trà cúng; không có thì lấy nước sôi trong nồi dội lên tượng.
Lầm về ma
Sách "Hước lãng" chép: Tục đất Sở tin ma, có bệnh ắt cầu cúng. Có lần cúng đêm ngoài cửa Bắc, một kẻ thích bày trò bắt gặp, bèn lén nấp trong bụi rậm, ném sỏi cát ra. Người cúng sợ, lùi ra xa một chút; ném nữa, lại lùi xa hơn, kẻ kia bèn vồ lấy thịt mà ăn. Người ta cho là ma linh, càng cúng nhiều, thế là con ma thiêng ở cửa Bắc nổi tiếng. Về sau người cúng mà không mất thịt thì lại cho là ma không nhận, đâm ra lo lắng.
Sách "Tục Tiếu lâm" chép: Có người đi uống rượu về đêm, gặp mưa to, cầm ô che, thấy một người đứng dưới mái hiên đang chảy nước, người ấy liền chui vào dưới ô cùng đi. Đi lâu mà chẳng nói gì, anh ta ngờ là ma, bèn đưa chân khều, chẳng may không trúng, càng thêm sợ, bèn dồn sức đẩy người kia xuống gầm cầu rồi chạy. Gặp nhà làm bánh hấp dậy sớm, vội chạy vào cửa, kể là gặp ma. Một lát sau lại thấy một người, khắp người ướt sũng, lảo đảo chạy tới, kêu to "Có ma", cũng chạy vào nhà ấy. Hai người nhìn nhau sửng sốt, rồi bất giác cười lớn.
Lầm về nhà dữ (nhà bị đồn có ma quỷ, ở thì gặp chuyện xấu)
Lang trung (chức quan đứng đầu một ty trong các bộ) Viên Kế Khiêm, lúc trước ở Thanh Xã, mượn một căn nhà vốn nhiều chuyện quái gở, trời vừa chập tối là không dám ra sân, cả nhà kinh sợ. Bỗng một đêm nghe tiếng gầm rú như từ trong cái chum vọng ra, rất đục. Cả nhà khiếp sợ, cho rằng ắt là thứ quái dữ nhất, bèn khoét cửa sổ nhìn trộm. Đêm ấy không trăng, thấy một vật màu xám đen đi lại trong sân, thân giống chó vàng mà đầu không ngẩng lên được. Ông bèn lấy chùy sắt đập vào đầu nó, bỗng nghe "choang" một tiếng, con chó nhà kêu ăng ẳng chạy mất. Thì ra hôm ấy trong trại đưa dầu tới, con chó thò đầu vào chum dầu mà không rút ra được. Cả nhà cười lớn, rồi yên giấc.
Trong một làng ở Hồng Đô có nhà giàu, nhà khách, lầu gác cao rộng. Đêm nào cũng có tiếng động khác thường, cho là yêu quái, bèn tránh đi, để trống gian ấy. Có đạo sĩ qua cửa, tự xưng từ núi Long Hổ (núi ở Giang Tây, nơi ở của các đời Thiên sư phái Đạo giáo Chính Nhất) tới. Chủ nhà rất mừng, mời vào, giao hẹn trừ được yêu sẽ trả hậu. Đạo sĩ vào ở gian ấy. Đêm thấy một con chuột to, đuôi lớn như cái chày, nhảy vào cột gỗ mục; ông đánh từ trong cột đánh ra, chém chết nó. Thì ra đuôi chuột trước đã bị cắn chảy máu, đi qua cát, cát dính nặng, khô lại thành to như cái chày; những tiếng động kia đều do con vật này, chứ chẳng phải yêu quái. Đạo sĩ vốn là kẻ bán bùa giả dưới chân núi, may được tiền thù lao hậu, từ đó nổi tiếng.
Tinh núi Lư Sơn
Sách "Bại sử" chép: Đời Đường, Lưu Bỉnh Nhân làm thứ sử Giang Châu, từ kinh đô mang một con lạc đà về châu, thả dưới chân núi Lư Sơn. Dân quê thấy thì rất kinh hãi, đánh trống dẫn đám đông bắn chết nó, rồi làm tờ trình lên châu rằng: "Ngày… bắt được tinh núi Lư Sơn ở chỗ…" Lưu sai đem tới, thì ra là con lạc đà ông thả.
Hoảng vì nước triều
Vùng ven biển, cứ đến tháng tám thì sóng thu nổi mạnh, tiếng triều gầm ban đêm làm rung chuyển cả phố thị. Khoảng niên hiệu Chí Chính (đời Nguyên Thuận Đế), có viên đạt lỗ bất hoa (cũng gọi đạt lỗ hoa xích, quan người Mông Cổ được đặt đứng đầu giám sát các địa phương thời Nguyên) mới đến, nghe tiếng ấy, đêm không dám nằm. Bèn gọi người gác cổng hỏi. Người gác cổng đang ngủ, đáp: "Triều lên rồi!" Tỉnh ra mới biết mình trả lời hớ, liền kêu: "Hỏng rồi! Hỏng rồi!" rồi chạy vụt ra ngoài.
Bất Hoa hoảng hốt chạy vào trong, gọi vợ nói: "Vốn mong làm quan cho vẻ vang, nào ngờ đêm nay cùng làm ma nước!" Cả nhà gào khóc. Lính tuần bên ngoài nghe tiếng khóc, tưởng có biến, báo cho các quan chính phó, ai nấy mặc lộn cả áo quần chạy đến cứu. Gõ cửa, Bất Hoa sợ nước tràn vào, đóng chặt không mở. Các đồng liêu phá cửa, đẩy tường mà vào, thấy vợ chồng Bất Hoa cùng đầy tớ đều đã leo lên mái nhà kêu to "Cứu tôi với". Đồng liêu hỏi ra sự thật, nín cười mà giải tán.
Cam Tử Bố
Châu Ích tiến cam lên vua, theo lệ gói bằng giấy. Sau quan trưởng sử (chức quan phụ tá đứng đầu trong một phủ, một châu) đổi sang gói bằng vải, vẫn còn sợ hư dập. Bỗng có một viên ngự sử (quan giám sát, chuyên xét và tâu hặc lỗi của quan lại) họ Cam tên Tử Bố đến trạm, viên lại ở trạm vội phi báo. Trưởng sử ngờ là vua sai ngự sử đến tra xét việc gói cam bằng vải ("cam tử bố" nghe như "vải bọc cam"), nên sau khi ra mắt, chỉ một mực kể việc lấy vải gói cam là để tỏ lòng kính. Ngự sử ban đầu không hiểu, hồi lâu mới vỡ lẽ, chỉ cười trừ.
Bì Hà Thúc
Thượng thư (chức quan đứng đầu một bộ) Lư Hoằng Tuyên cùng em là Lư Giản Từ, thứ sử Cù Châu, đều ở kinh đô. Một hôm Cù Châu đi sớm về, Thượng thư hỏi có ai được bổ nhiệm, thay đổi chức gì không. Đáp: "Không có thay đổi gì lớn, chỉ có Bì Hà Thúc được làm thứ sử ở đất Thục." Thượng thư không biết "Bì" là họ của Hà Thúc, tưởng là người trong họ (hiểu thành "chú Bì Hà" họ Lư), cúi đầu hồi lâu rồi nói: "Ta coi sóc việc trong họ (?) bao năm, có thấy đâu ra một ông Lư Bì Hà nào." Cù Châu giải thích cho, mọi người đều cười lớn.
Bàn chuyện cưới xin cùng họ
Đời Đường, Trương Thủ Tín làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Dư Hàng, mến viên huyện úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) Phú Dương là Trương Dao, muốn gả con gái cho, đã sắm sửa áo quần đồ cưới. Bà vú của cô gái hỏi: "Ông định gả cô cho ai?" Thủ Tín đáp là Trương Dao. Bà vú nói: "Con rể họ Trương, chẳng hay con gái ông chủ họ gì?" Thủ Tín mới vỡ lẽ (theo lễ xưa, người cùng họ không được lấy nhau), bèn thôi.
Đời Đường, ngự sử Lý Phùng Niên lấy vợ họ Trịnh, không hợp, bỏ đi. Ông từng nhờ viên quan trong phủ Ích là Lý Nghễ tìm cho người vợ khác. Nghễ nói em gái của binh tào (quan coi việc binh trong phủ) Lý Trát mới góa chồng, có thể lấy; hỏi Trát, Trát cũng ưng thuận, hẹn ngày thành hôn. Đến ngày, Phùng Niên sửa soạn đi đón, giữa đường bỗng giật mình nói: "Lý Nghễ lầm rồi!" Bèn đến chỗ Nghễ nói: "Ông thử nghĩ xem em gái Trát họ gì?" Nghễ cũng giật mình, sang chỗ Lý Trát nói: "Tôi lầm to rồi! Chỉ biết tìm rể tốt cho ông, tìm vợ tốt cho ngự sử, mà chẳng nghĩ gì đến họ!" Ai nấy đều tiếc giận mà về.
Ngờ vì họ
Dương Bá Bác làm huyện thừa (phó quan của huyện) ở một huyện đất Sơn Nam, vợ là họ Lục, con gái nhà danh giá. Vợ quan huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) họ Ngũ. Một hôm hội vợ các quan, gặp nhau rồi, vợ huyện lệnh hỏi phu nhân của tán phủ (cách gọi tôn huyện thừa) họ gì, đáp: "Họ Lục." Lại hỏi phu nhân của chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ trong huyện), đáp: "Họ Thích." Vợ huyện lệnh nổi giận bỏ vào trong. Các phu nhân không hiểu vì sao, toan quay về.
Huyện lệnh nghe chuyện, vội vào hỏi vợ. Vợ nói: "Vợ tán phủ bảo họ Lục (đồng âm với "lục" là sáu), vợ chủ bạ bảo họ Thích (đọc gần với "thất" là bảy), vì ta họ Ngũ (đồng âm với "ngũ" là năm) nên chúng trêu ta đấy! Vợ các quan khác may mà ta chưa hỏi, chắc sẽ nói họ Tám, họ Chín mất!" Huyện lệnh cười lớn nói: "Người ta ai cũng có họ của mình." Rồi bảo vợ ra tiếp lại.
Vợ quan huyện ngờ cũng không sai, chỉ tiếc là không nên mang họ Ngũ. Tử Do nói: "Họ Sáu, họ Bảy chính là chỗ hai nhà khiêm nhường (tự xếp mình sau năm). Thế thì vẫn là vợ quan huyện trách lầm."
Lầm anh em
Anh em Trương Bá Giai, Trương Trọng Giai trông giống hệt nhau. Vợ Trọng Giai trang điểm xong, chợt thấy Bá Giai, đùa rằng: "Hôm nay em trang điểm có đẹp không?" Bá Giai nói: "Ta là Bá Giai đây." Người vợ vội lánh đi. Lát sau lại thấy Bá Giai, lại tưởng là Trọng Giai, nói: "Lúc nãy em lầm to." Bá Giai nói: "Ta vẫn là Bá Giai đây."
Trong họ của quan hiến phó (phó sứ ty Án sát, coi việc hình án một tỉnh) Lưu Hãn ở Trường Châu có hai anh em sinh đôi, mặt mũi giống hệt nhau. Ngoài chợ có người bán mơ xanh, quả rất to, người anh đùa đánh cược rằng: "Tôi ăn một mạch được trăm quả." Người bán nói: "Nếu thật thế, tôi xin biếu cả gánh mơ." Người họ Lưu ăn được một nửa, giả vờ đi ngoài, quay vào nhà. Người em thay ra, ăn đến hết. Mọi người không ai phân biệt được, thế là bị thắng.
"Ý khí"
Ngu Khiếu Phủ làm thị trung (cận thần hầu bên vua, can gián và giúp bàn việc) cho vua Hiếu Vũ (nhà Tấn). Vua thong thả bảo: "Khanh ở trong cung, ta chưa từng nghe khanh có lời hiến thế (dâng lời khuyên vua nên làm điều phải, bỏ điều sai)." Nhà họ Ngu ở Phú Xuân gần biển, ông lầm tưởng vua mong ông có quà biếu ("hiến" cũng nghĩa là dâng biếu), bèn đáp: "Trời còn ấm, cá, ba ba, tôm cua (?) chưa gửi đến được. Ít bữa nữa sẽ có đồ dâng." Vua vỗ tay cười lớn.
Gọi quà biếu là "ý khí" (tấm lòng), hai chữ ấy cũng mới lạ.
Ăn lầm
Vương Đôn mới cưới công chúa, đi nhà xí, thấy hộp sơn đựng táo khô, vốn để nhét mũi (cho khỏi ngửi mùi hôi). Vương tưởng trong nhà xí cũng dọn hoa quả, bèn ăn hết. Lúc trở ra, thị tỳ bưng chậu vàng đựng nước, mâm lưu ly đựng táo đậu (bột đậu dùng rửa tay, như xà phòng). Ông bèn đổ bột vào nước mà uống, tưởng là cơm khô (pha nước). Đám thị tỳ đều bụm miệng cười.
Kê thiệt hương (nụ đinh hương, hình như lưỡi gà, ngậm cho thơm miệng)
Thị trung của vua Hoàn Đế là Nãi Tồn (?), tuổi già, miệng hôi; vua đem kê thiệt hương cho ông ngậm. Nụ hương khá nhỏ, cay xót, ông không dám nhai nuốt, ngờ là mình có lỗi nên bị ban thuốc độc, về nhà từ biệt người thân. Người nhà khóc lóc, không biết vì sao, xin ông nhả thuốc ra để liếm thử, thì thấy là thứ hương ngậm miệng, ai nấy đều cười ồ.
Dây thường xuân
Đời Đường, Khương Phủ nói: "Uống dây thường xuân ở Thái Hồ, ngó sen cạn ở núi Chung Nam thì được trường sinh." Vua Huyền Tông xuống chiếu sai ông tự đi tìm. Dân gian lấy dây ấy ngâm rượu, nhiều người chết bất đắc kỳ tử, Khương Phủ bỏ trốn.
Khoảng niên hiệu Tuyên Hòa (đời Tống Huy Tông), Vương Định Quán ham học, giỏi thơ, trẻ tuổi đã làm điện trung giám (quan coi việc ăn mặc, đồ dùng trong cung vua), được vua sủng ái rất hậu. Một hôm vua gọi vào cung, nói: "Trẫm gần đây gặp được người lạ luyện đan sa (thuốc tiên luyện từ chu sa, một thứ khoáng chất đỏ, đạo sĩ tin uống vào được sống lâu), uống thì trường sinh. Luyện đã cả năm, màu như vàng tía, khanh hãy uống thử cho trẫm."
Định Quán mừng rỡ lạy nhận, lấy uống. Vừa nuốt xuống, thấy trong ngực bức bối khó chịu vô cùng, chốc lát khói từ miệng bốc ra. Vội dìu về nhà, thì đã không cứu được. Khâm liệm xong, nghe trong quan tài có tiếng lộp cộp, không biết vì sao. Rồi lửa từ trong phụt ra, chốc lát thành ngọn lửa dữ, nhà cửa cháy sạch, lan sang mười mấy nhà mới tắt. Thuốc lạ hại người đến thế!
Thầy thuốc lầm
Đới Nguyên Lễ người Kim Hoa, là danh y đầu triều (nhà Minh), từng được vời đến Nam Kinh. Thấy một nhà thầy thuốc, người đến đón mời, xin thuốc chật cửa, tiếp đãi không ngớt, Đới cho là người tinh thông nghề, bèn để mắt xem. Thấy kê đơn bốc thuốc chẳng có gì khác lạ, về lấy làm lạ, ngày nào cũng đến xem. Chợt có một người xin thuốc vừa đi, thầy thuốc đuổi theo dặn: "Lúc sắc thuốc thì bỏ vào một miếng thiếc." Rồi xua cho đi.
Đới lúc ấy mới thật lạ lùng, nghĩ chẳng có phép nào bỏ thiếc vào thuốc sắc, bèn đến hỏi. Đáp: "Đó là phương thuốc cổ." Đới xin xem sách, thì ra là chữ "đường" (mạch nha, viết gần giống chữ "thiếc"). Đới vội sửa lại cho.
Đến lầm nhà
Khoảng niên hiệu Trinh Nguyên (đời Đường Đức Tông), cấp sự trung (quan xem xét lại chiếu chỉ, có quyền bác bỏ, can gián) Trịnh Vân Quỳ ở sát vách quốc y (thầy thuốc của triều đình) Vương Ngạn Bá. Có lần Tiêu Miễn đi chữa bệnh, đến lầm nhà Trịnh. Trịnh bắt mạch cho, nói: "Chứng nhiệt phong (bệnh do khí nóng và gió độc gây ra, khiến đầu óc mê loạn) khá nặng." Miễn lại xin phương thuốc, Trịnh nói: "Phương thuốc thì không bằng ông Vương cung phụng (người được vời vào hầu vua) nhà bên." Miễn mới biết mình lầm, hoảng hốt lánh ra. Từ đó ở kinh đô, ai cư xử ngớ ngẩn, trái lễ, ắt bị gọi là "nhiệt phong".
Đời Đường, huyện lệnh Lâm Tế là Lý Hồi lấy vợ họ Trương. Cha họ Trương làm trưởng sử Lư Châu, xin về hưu; vì con rể bạc đãi con gái, bèn đến Lâm Tế để làm nhục. Lại đi lầm đến huyện Toàn Tiết, vào công đường chửi rủa om sòm. Huyện lệnh kinh ngạc, sai bắt lại mà quất roi. Bị đánh đến khốn cùng, ông mới nói ra đầu đuôi. Huyện lệnh phi báo cho Hồi, Hồi đến mới được tha.
Đời Bắc Tề, Lưu Trăn được hàm nghi đồng (nghi đồng tam ty, hàm quan danh dự được hưởng nghi lễ ngang với tam công), tính lơ đễnh hay lầm. Có Lưu Nột cũng giữ hàm nghi đồng, cả hai đều làm học sĩ hầu thái tử. Trăn ở phía nam thành, Nột ở phía tây thành. Trăn muốn đến thăm, bảo người hầu: "Ngươi biết nhà Lưu nghi đồng không?" Người hầu tưởng ông muốn về nhà, bèn dẫn về.
Gõ cửa rồi mà ông vẫn chưa tỉnh, còn tưởng đến nhà Nột, bèn gọi to: "Lưu nghi đồng ra đây!" Con trai ông ra cửa đón, Trăn ngạc nhiên nói: "Con cũng đến đây à?" Con nói: "Đây là nhà cha mà." Ông nhìn quanh hồi lâu mới vỡ lẽ, bèn mắng người hầu: "Ngươi chẳng hiểu ý gì cả, ta muốn đến thăm Lưu Nột kia mà!"
Trần thái thường (Thái thường: quan coi việc lễ nghi, tế tự của triều đình)
Trần Âm, tự Sư Triệu, người Bồ Điền, có văn tài và đức hạnh, nhưng tính lơ đễnh. Một hôm từ triều về, bảo người hầu: "Hôm nay đến thăm ông quan nọ." Người hầu không nghe, cầm cương dẫn về nhà. Sư Triệu tưởng đã đến nhà người ta, bước lên nhà ngó quanh, nói: "Cảnh trí giống hệt nhà ta." Lại thấy tranh trên vách, nói: "Đồ nhà ta, sao lại treo ở đây?" Đến khi gia đồng ra, ông mắng: "Sao ngươi cũng tới đây?" Gia đồng nói: "Đây vốn là nhà mình mà." Sư Triệu mới vỡ lẽ.
Trần Sư Triệu lục sách, thấy thiếp mời uống rượu của bạn, quên rằng đó là thứ mình cất từ trước, bèn đến đúng hẹn. Uống trà mấy tuần vẫn không về, chủ nhà hỏi ông đến có việc gì. Đáp: "Đến dự tiệc ông mời đấy." Chủ nhà kinh ngạc, khó lòng gặng hỏi, đành bày rượu mời. Uống xong, ông mới nhớ ra ngày này năm ngoái từng được người ấy mời uống.
Lần sau mời loại khách này, chỉ nên mời miệng thôi.
Lang trung bộ Hình là ông họ Dương người Chiết Giang, tự Văn Khanh. Lại có Dương Văn Khanh người Sơn Tây làm lang trung bộ Hộ. Một hôm ông họ Dương người Chiết Giang mời Sư Triệu uống rượu, mà Sư Triệu lại đến nhà ông họ Dương người Sơn Tây. Lúc ấy Văn Khanh còn ngủ, nghe khách đến, vội dậy ra đón. Ngồi lâu, Sư Triệu không thấy rượu thịt, bèn nói: "Một chén rượu, một bát thịt là đủ rồi, chẳng cần cỗ bàn thịnh soạn đâu."
Văn Khanh ngạc nhiên, đáp: "Vâng." Rồi vào bảo người nhà làm cỗ. Lát sau người nhà ông Dương Chiết Giang đến, thưa là "chủ ông chờ đã lâu". Sư Triệu mới vỡ lẽ, nói: "Thì ra là chủ của ngươi à? Ta lầm rồi!" Cười một tiếng rồi đi.
Trần Sư Triệu có lần trước hai đêm đã sửa cỗ mời khách, sáng ra quên sạch, lại đi thẳng đến nhà khách chơi song lục (một trò chơi gieo xúc xắc rồi đi quân trên bàn cờ). Gần trưa vẫn không nhắc gì đến lời hẹn, người khách lại bày cơm giữ ông lại ăn. Chốc lát người nhà ông đến giục về ngồi mâm. Sư Triệu không nhìn kỹ, ngờ là người nhà khác đến mời chủ nhà, giận nói: "Ngươi mời chủ nhà đi rồi, thì ta biết tính sao!"
Trần Sư Triệu sáng sớm vào chầu, lỡ để dải mũ quặt ra sau lưng. Thấy đồng liêu dải mũ buông xuống, ông cúi nhìn dưới cằm mình, lấy làm lạ sao riêng mình không có. Một người vội cầm dải mũ sửa lại cho, nói: "Ông vốn có dải, chỉ là không có mắt sau lưng thôi."
Lý Tây Nhai (tức Lý Đông Dương) tặng thơ có câu: "Mười năm vẫn chưa biết dải mũ."
Trần Âm không chăm chút ăn mặc, đầu tóc bù xù cáu bẩn mà vẫn tự lấy làm thích. Ông làm quan hàng tứ phẩm, phu nhân mua được chiếc áo bào đỏ thêu sư tử vàng, không biết đó là áo của quan võ (hình sư tử là phù hiệu dành cho võ quan). Ông cũng chẳng để ý, mặc áo ấy ngồi cho người vẽ chân dung. Lý Tây Nhai trông thấy, liền đề rằng: "Nhìn tóc mai thì ngay ngắn, nhìn áo thì chẳng phải. Người này đáng tin mà cũng đáng ngờ; nếu để tóc mai bù xù, đổi áo đi, than ôi, mới gần giống!"
Trần Âm có lần đi khảo mãn (hết nhiệm kỳ, lên trình để được xét công trạng), vào lầm bộ Hộ. Thấy người nộp bạc thuế, ông kinh hãi nói: "Hối lộ công khai đến mức này thì thật là cùng cực!"
Ông Túc
Ông Túc người đất Mân làm thái thú Giang Châu, già lú lẫn. Người thay đến, bàn giao xong, ông vẫn ngồi chiếm bên phải (chỗ của người chủ), người thay cũng không so đo. Xong việc, ông đứng dậy quay mình, lại toan bước vào dinh thự của châu. Người thay níu áo ngăn lại, nói: "Cái này thì không được!"
Phạm húy chữ "Hồ"
Thạch Lặc (vua nước Hậu Triệu, người tộc Yết) đặt pháp luật rất nghiêm, lại kiêng chữ "Hồ" (tiếng gọi chung các dân tộc phương bắc) rất ngặt. Có tên người Hồ say rượu cưỡi ngựa xông vào cửa phủ. Lặc nổi giận, hỏi viên quan giữ cửa là Phùng Chứ: "Vừa rồi kẻ phi ngựa vào cửa là ai mà ngươi cố ý thả cho vào!" Chứ hoảng hốt quên kiêng húy, đáp: "Vừa có tên Hồ say cưỡi ngựa xông vào, thần (?) quát ngăn rất dữ mà không được; đúng là 'dân làng Hỗ khó nói chuyện' (lời sách Luận ngữ, chỉ người ương ngạnh không thể nói lý), bề tôi nhỏ như thần không ngăn nổi." Lặc cười nói: "Người Hồ vốn khó nói chuyện thật." Rồi tha, không bắt tội.
Phàn Thản tính liêm khiết, nhưng sơ suất, chất phác, hay lầm. Ông từ chức tham quân (quan tham mưu trong phủ) được cất lên làm nội sử (quan coi việc cai trị một nước phong) Chương Vũ, vào từ biệt Lặc. Lặc thấy áo ông rách, kinh ngạc nói: "Sao nghèo đến thế?" Thản đáp: "Mới đây gặp bọn giặc Yết Hồ vô đạo, của cải sạch trơn, nên mới nghèo khổ thế này." Lặc cười nói: "Bọn giặc Yết gan to thế à! Cô (tiếng vua tự xưng) sẽ đền cho khanh." Thản rất sợ. Lặc nói: "Luật của cô là để phòng bọn tầm thường, không dính đến những người như khanh." Rồi ban thưởng hậu.
Phạm tên húy
Nguyên Giáng, tự Hậu Chi, khi coi Phúc Châu, có viên lại vào trình việc. Ông hỏi: "Xử lý thế nào?" Viên lại đáp: "Nên làm theo nguyên giáng chỉ huy (chỉ thị đã ban xuống từ trước)." (Chữ "nguyên giáng" đọc trùng với tên Nguyên Giáng.) Ông nói: "Nguyên Giáng này chưa từng chỉ huy." Viên lại sợ hãi lui ra.
Bộc xạ (chức quan đứng đầu Thượng thư tỉnh, ngang hàng tể tướng) Hàn Cao bị nhọt. Thầy thuốc bôi thuốc mà thuốc không thấm, nói: "Trời lạnh nên cao (thuốc mỡ) cứng." ("Hàn cao" nghĩa là cao lạnh, đọc trùng với tên Hàn Cao.) Cao cười nói: "Hàn Cao đúng là cứng thật."
Xét: Cao tự Trọng Văn, mặt mũi giống cha là Hàn Hoảng; sau khi cha mất, ông không bao giờ soi gương nữa (vì sợ thấy mặt mà nhớ cha). Đúng là người cứng cỏi thật!
Dương Thành Trai tên là Vạn Lý. Khi làm giám ty (quan giám sát của một lộ), ông đi tuần đến một quận. Thái thú bày tiệc, có quan kỹ (kỹ nữ thuộc quan phủ, chuyên hát mua vui trong yến tiệc) là Diệp Thiếu hát bài từ "Hạ tân lang" để mời rượu, trong đó có câu "Vạn lý vân phàm hà thời đáo" (cánh buồm mây muôn dặm bao giờ tới). Thành Trai liền nói: "Vạn Lý hôm qua đến rồi." Thái thú rất hổ thẹn, liền tống giam quan kỹ ấy.
Một ngày phạm đến ba người
Đời Đường, Khích Ngang thân với Vi Trắc, nhân bàn xem tể tướng triều ta ai thất đức nhất. Ngang lỡ đáp: "Vi An Thạch!" (tức cha của Vi Trắc). Liền tự biết, hoảng sợ bỏ chạy. Giữa đường gặp Cát Ôn, Ôn hỏi: "Sao hoảng hốt thế?" Đáp: "Vừa cùng Vi thượng thư bàn tể tướng triều ta ai thất đức nhất, vốn định nói Cát Húc (người họ hàng bậc trên của Cát Ôn), lại lỡ nói Vi An Thạch." Nói xong, lại quất ngựa chạy.
Đến nhà tể tướng Phòng Quán, nắm tay hỏi han, lại bỏ Cát Húc mà đem Phòng Dung (cha của Phòng Quán) ra đáp. Nói xong rất hổ thẹn, vội chạy ra. Ngang vốn có tiếng đương thời, bỗng một ngày phạm đến ba người, cả triều than thở, chỉ có Vi Trắc vì thế mà tuyệt giao. Chuyện chép trong sách "Quốc sử bổ".
Lầm họ
Hà Kính Dung đang coi việc tuyển bổ quan lại, có người khách họ Cát đến yết kiến. Kính Dung hỏi: "Ông với Bính Cát họ hàng xa gần thế nào?" Đáp: "Như ngài với Tiêu Hà vậy." (Bính Cát họ Bính, chẳng phải họ Cát; cũng như Tiêu Hà họ Tiêu, chẳng phải họ Hà.)
Lời nói lầm
Vua Nguyên Đế (nhà Tấn) sinh hoàng tử, ban thưởng khắp quần thần. Ân Hồng Kiều tạ ơn rằng: "Hoàng tử ra đời, khắp thiên hạ cùng mừng, thần không có công lao gì mà được ban thưởng hậu." Vua cười nói: "Việc này sao có thể để khanh có công được?"
Lưu Mao có hai con trai đều đỗ tiến sĩ. Con dâu cả lên kinh, ông tiễn xuống thuyền, đưa tay đỡ. Quan thái thú trông thấy mà cười (vì bố chồng đụng tay con dâu là trái lễ). Ông nói: "Phủ công cười tôi đấy à? Nếu nó ngã xuống nước thì còn đáng cười hơn!" Con dâu thứ lên kinh, lúc ấy ông đang ốm nằm, gọi đến trước giường dặn: "Già rồi hay đau đầu vì gió, mua một cái khăn gửi về cho cha." Sáng hôm sau lên đường, họ hàng đều đến đông đủ, ông chợt gọi con dâu nói: "Đừng quên lời dặn trên gối đêm qua nhé." Mọi người sửng sốt, hỏi duyên cớ, rồi mới vỗ tay cười.
Năm chữ đều sai
Đào Uyên Minh có bài thơ "Đọc Sơn Hải kinh" rằng: "Tinh Vệ ngậm cành nhỏ, toan lấp biển biếc xanh. Hình Thiên múa khiên búa, chí mạnh vẫn còn nguyên." Có người viết lời bạt cho thơ Uyên Minh, chép là "hình yểu vô thiên tuế" (thân chết yểu chẳng được nghìn năm), không ai hiểu nghĩa ra sao. Sau đọc "Sơn Hải kinh" thấy chép: "Hình Thiên là tên một con thú, thích ngậm khiên búa mà múa." Mới biết năm chữ ấy đều sai (vì chữ viết na ná nhau).
Sách "Dậu Dương tạp trở" chép: Núi Thiên Sơn có vị thần tên là Hình Thiên. Thời Hoàng Đế, thần tranh ngôi thần với Hoàng Đế, bị Hoàng Đế chém đầu. Thần bèn nói: "Ta lấy vú làm mắt, lấy rốn làm miệng." Rồi cầm khiên búa múa mãi không thôi.
Tào Nguyên Sủng có bài thơ "Đề tranh trường học làng" rằng: "Ông già đang bắt rận, lũ trẻ tranh sưởi lửa. Đoán chừng lúc giảng dạy, 'đô đô bình trượng ngã'." Xưa có ông nhà nho lão thành đi qua trường làng, nghe thầy dạy "đô đô bình trượng ngã", biết là đọc sai (vốn là câu "úc úc hồ văn tai" trong Luận ngữ, nghĩa là "rực rỡ thay văn hóa", năm chữ bị nhận nhầm sang năm chữ có hình na ná), bèn sửa lại. Học trò đều hoảng sợ bỏ đi hết. Người đương thời đặt câu rằng: "Dạy 'đô đô bình trượng ngã', học trò ngồi chật nhà. Dạy 'úc úc hồ văn tai', học trò chẳng đứa nào tới."
Một chữ "hạt" cũng không biết
Tang Vũ Trọng tên là Hột, theo phép phiên thiết (cách ghép âm đầu của chữ này với vần của chữ kia để ghi cách đọc) thì đọc như chữ "hạt" (nghĩa là mù), nhưng người đời phần nhiều đọc lầm thành "khất". Tiêu Dĩnh Sĩ nghe người ta đọc sai, bèn nói: "Mày đến chữ 'Hột' cũng không biết." Người sau hiểu lầm thành câu "một chữ 'hạt' cũng không biết" (ý như "mù chữ", "một chữ bẻ đôi cũng không biết").
Bài ký ao phóng sinh
Cao Văn Hổ soạn bài "Ký ao phóng sinh ở Tây Hà", có câu "chim muông cá ba ba đều được yên ổn", vốn là chuyện đời Hạ, ông lại dẫn thành chuyện đời Thương. Học trò Thái học (trường học cao nhất của triều đình) làm bài từ đùa chế giễu cái sai ấy. Trần Hối soạn chế (bài chiếu phong chức quan), dùng chữ "vua Thuấn bói, vua Vũ dùng, 'côn mệnh nguyên quy'" (lời sách Thượng thư: khi truyền ngôi, vua Thuấn nói việc đã quyết rồi mới hỏi đến mai rùa lớn để bói), có Nghê thị lang (thị lang: quan phó của một bộ) bác bỏ.
Trần dâng sớ cãi rằng: "Xưa nay phong tướng, phần nhiều dùng câu này." Rồi Trần được cất lên làm quan ở Ngự sử đài, còn Nghê bị bãi chức. Người đương thời giễu rằng: "Xá nhân (quan soạn chiếu chỉ, chỉ Cao Văn Hổ) xưa lầm con ba ba Hạ với Thương, ngự sử nay cãi con rùa Thuấn với Vũ."
Lầm khi xạ sách (bài thi trả lời câu hỏi về chính sự)
Đời Tống, đề thi chế khoa (khoa thi đặc biệt do vua mở để chọn nhân tài) có câu "Nghiêu Thuấn Vũ Thang tiến dâng những gì", vốn là chuyện đời Hán, các yết giả (quan lo việc truyền đạt, tiếp khách trong cung) là Triệu Nghiêu dâng mùa xuân, Lý Thuấn dâng mùa hạ, Nghê Thang dâng mùa thu, Cống Vũ dâng mùa đông, mỗi người coi việc y phục của thiên tử theo một mùa. Lại có đề "phúc lộc của Thang và Chu", vốn chỉ Trương Thang và Đỗ Chu. Học trò bấy giờ đều đem chuyện Đường, Ngu (vua Nghiêu, vua Thuấn) và Tam đại (ba triều Hạ, Thương, Chu) ra trả lời, thành ra không ai đúng cả.
Gần đây có quan văn tông (quan đề học, coi việc học hành thi cử một tỉnh) ra đề luận "Khổng Tử không biết việc của Mạnh Tử", cả trường thi mờ mịt không hiểu. Thì ra đó là lời chú ngoài vòng khuyên (phần chú giải của Chu Hy ghi bên ngoài chính văn) ở chương "Trần Tư Bại" trong sách Luận ngữ. Tô Tử Khê tiên sinh coi việc học ở Chiết Giang, có con mắt xét người, nhưng ra đề hiểm hóc. Như đề "một đến một, hai đến hai, ba câu ba thánh nhân, bốn câu bốn Khổng Tử" (?). Trong trường nhiều người gác bút bỏ ra.
Bài văn thi của các tiến sĩ trong trường thi nhiều bài đáng cười. Khoảng niên hiệu Trị Bình (đời Tống Anh Tông), Quốc học thi bài sách, hỏi về "thể mạo đại thần" (đối đãi đại thần cho có lễ độ). Có tiến sĩ đáp rằng: "Như Văn tướng công, Phú tướng công đều là đại thần có thể (thân hình); như Phùng Đương Thế, Thẩm Văn Thông đều là đại thần có mạo (dung mạo)." Ý nói Văn, Phú thân hình đẫy đà, Phùng, Thẩm trẻ đẹp. Lưu Hậu Phủ từ đó gọi Thẩm, Phùng là "đại thần có mạo".
Ma thơ sửa lỗi
Ngu Văn Tĩnh (tức Ngu Tập) khi ở Nghi Hoàng, có lần tựa lầu ngâm thơ, có câu "Canh năm trống tù và thổi tan tuyết sót". Bỗng bên kia suối có một đứa trẻ vái chào mà nói: "Tù và thì thổi được, trống thì không thổi được." Ông vội sai gọi đến, thì đã biến mất. Hẳn là ma thơ.
Cao Đường
Phía tây Hào Châu có quán trạm Cao Đường, gần sông Hoài. Ngự sử Diêm Kính Ái nghỉ lại quán này, đề thơ rằng: "Xin hỏi Tương Vương nay ở đâu, non sông chốn này hơn Dương Đài. Sáng nay trọ lại quán Cao Đường, thần nữ nào từng vào mộng đâu?" (Điển: Tống Ngọc kể vua Sở dạo ở Cao Đường, mộng thấy thần nữ núi Vu đến chung gối, thần nữ nói mình sớm làm mây, chiều làm mưa dưới Dương Đài.) Xe quan qua lại, ai cũng ngâm nga khen hay.
Có Lý Hòa Phong đến, lại đề thơ rằng: "Cao Đường chẳng phải Cao Đường này, bờ Hoài, Giang Nam mỗi ngả một phương. Nếu ở chốn này mong người dâng gối, hẳn khiến Sở Tương Vương cười đến chết." Người đọc ai cũng bật cười.
"Thảo quyết bách vận ca" (bài ca trăm vần dạy bí quyết viết chữ thảo)
Có người nói "Thảo quyết bách vận ca" là do Hữu Quân (tức Vương Hi Chi, từng làm Hữu quân tướng quân) soạn. Dương Dụng Tu (tức Dương Thận) đùa rằng: "Chữ không ai cao hơn Hi Chi, được 'Thảo vận' do chính Hi Chi soạn đã là lạ rồi. Lại được thêm 'Thi học đại thành' của Tử Mỹ (Đỗ Phủ), 'Tứ thư hoạt sáo' của Khổng Tử (đều là sách ôn thi tầm thường của đời sau), thì đủ gọi là ba thứ tuyệt diệu."
Tờ trình của viên lại
Sách "Chúc thị ổi đàm" chép: Có viên đại tướng xin thơ một ông quan hàn lâm (viện Hàn lâm: cơ quan văn học, soạn thảo văn thư của triều đình), sai riêng một viên lại chầu chực, miễn cho các việc khác. Ban đầu viên lại rất biết ơn. Qua hết mùa đổi lửa (tục đổi lửa mới theo mùa, ý nói đã qua một thời gian dài), viên lại sốt ruột không chịu nổi, làm tờ trình lên tướng, nói: "Được giao nhận văn chương của ông hàn lâm nọ, bị ông ấy khất lần lữa đã đến nửa năm, rõ là viên quan ấy không biết làm thơ, nói dối để thoát."
Họ Mã bị ngờ là họ Tư Mã
Khoảng niên hiệu Thiệu Thánh (đời Tống Triết Tông), Mã Tòng Nhất coi ty Bài ngạn (sở trông coi bến bãi, vận chuyển đường thủy) ở Nam Kinh. Gặp lúc tào sứ (chuyển vận sứ, quan coi việc vận chuyển lương thuế một lộ) đến, ông theo mọi người ra đón. Tào sứ vừa trông thấy đã giận quát: "Nghe nói ngươi không làm tròn chức phận, ta chưa muốn tra xét ngươi, còn dám đến gặp à?" Tòng Nhất sợ hãi, tự trình là "người Hồ Tương, đón cha mẹ theo đến chỗ làm quan", van xin mãi.
Tào sứ xét giọng nói, là giọng miền nam, mới hơi nguôi, nói: "Hồ Nam cũng có họ Tư Mã à?" Tòng Nhất đáp: "Tôi họ Mã, coi ty Bài ngạn thôi." Tào sứ bèn mỉm cười nói: "Thế thì gắng làm tròn việc là được." Thì ra ban đầu ông ta tưởng là người trong họ của Ôn công (Tư Mã Quang, người phe đối địch đương thời), nên muốn hãm hại (vì danh thiếp ghi "giám Bài ngạn ty Mã Tòng Nhất", chữ "ty" đứng liền chữ "Mã" nên đọc thành "Tư Mã"). Từ đó Tòng Nhất đưa danh thiếp đều bỏ chữ "ty" đi.
Hai chuyện ngang trái trong sách "Chủ sử" của Vương Ngạn Phụ
Quan đề hình (quan coi việc hình án một lộ) Kinh Tây đi tuần đến một huyện, làm nhục viên huyện úy Trương Bá Hào, quát bắt xuống ngựa đi bộ, vừa đi vừa kể tội bất tài. Vào đến nhà trạm, có viên ngu hầu (lính hầu cận của quan) thưa: "Viên quan đề hình vừa mắng là con rể Đào trung thừa (ngự sử trung thừa, quan đứng đầu thực quyền của Ngự sử đài)." Đề hình giật mình nói: "Sao không bảo ta sớm!" Vội gọi huyện úy đến, mời ngồi. Uống trà xong mới nói: "Nghe ông có tài, vừa rồi tạm thử làm nhụt khí ông. Ông vẻ mặt lời lẽ đều không đổi, tiền đồ đâu dễ lường!" Liền sai thư lại viết ngay tờ tiến cử cho.
Quan đề hình một lộ nọ đến một quận, nhân duyệt binh, thấy viên hộ nhung (quan coi quân lính ở địa phương) tuổi cao, bảo thái thú và thông phán (phó quan của quận): "Hộ nhung già không làm nổi việc, sao lại dung được?" Thái thú, thông phán đều im lặng. Viên hộ nhung lớn tiếng nói: "Tôi vốn không muốn đến, bị bọn trẻ ép, nay quả nhiên bị nhục!" Đề hình hỏi: "Bọn trẻ là ai?" Đáp: "Thằng cháu ngoại Chương Đắc Tượng." Bấy giờ Chương Đắc Tượng đang làm tể tướng. Đề hình nói: "Tuy tuổi cao nhưng tinh thần không kém, chẳng hay ông uống thuốc gì?" Hộ nhung nói: "Xưa nay không uống thuốc bổ gì." Đề hình lại nói: "Ông già khỏe thật!" Rồi tặng rượu mà đi.
Tục ngữ nói "Trong triều không có người thì đừng làm quan", chỉ vì có lũ mặt hoa (như mặt vẽ của vai hề trên sân khấu, chỉ kẻ trở mặt nhanh) thế này.
Đánh lầm
Hứa Giới Ngôn làm thái thú Lang Gia, có tù nhân thắt cổ chết trong ngục, ông bèn bắt viên lại coi việc sửa ngục năm ngoái ra đánh. Viên lại nói: "Tiểu nhân lo sửa ngục, nếu nhà lao hư hỏng thì đáng đánh, nay tên giặc tự thắt cổ cơ mà." Giới Ngôn giận nói: "Ngươi là thư lại, lại coi ngục, làm gì cũng đáng đánh!"
Tuy lầm, nhưng là câu nói hả dạ.
Thích chữ lầm
Trần Đông làm quan ở Tô Châu, nhân xử một tội lưu (tội đày đi xa), sai thích chữ lên mặt phạm nhân, có chữ "đặc thích phối" (đặc biệt thích chữ đày đi). Thích xong, các viên trong mạc phủ (bộ phận giúp việc của quan) cùng thưa: "Phàm nói 'đặc' tức là tội chưa đến mức ấy, mà do triều đình nhất thời ra chỉ, chứ không phải quan sở tại được làm." Đông liền đổi chữ "đặc thích" thành "chuẩn điều" (theo đúng điều luật), thích lại lần nữa. Về sau có người tiến cử tài ông lên chính phủ (cơ quan của tể tướng), có người nói: "Có phải là kẻ viết bản nháp trên mặt người ta không?"
Phiên dịch lầm
Đời Nguyên, đạt lỗ hoa xích cai trị không thông tiếng Hán, việc gì cũng hỏi người phiên dịch. Ở Giang Nam có nhà sư bị nhà cường hào lấn ruộng, nộp đơn kiện. Nhà cường hào đút lót hậu cho người phiên dịch. Vào rồi, đạt lỗ hoa xích hỏi: "Sư kiện việc gì?" Người phiên dịch nói: "Sư nói trời hạn, muốn tự thiêu để cầu mưa." Đạt lỗ hoa xích hết lời khen ngợi, sai đưa đơn lên. Người phiên dịch đã làm sẵn một lá đơn khác, liền tráo đưa lên; xem xong, phê "chuẩn". Nhà sư không hề biết, ra khỏi cửa thì nhà cường hào đã chất củi giữa ngã tư, mấy chục người khiêng sư ném vào lửa thiêu chết.
Nhà Nguyên người Hồ ngồi ngôi nhuận (ngôi không chính thống, như tháng nhuận thừa ra), trời đất đảo lộn, chỉ một việc này cũng đủ thấy.
Phòng lầm mà lại lầm
Hoàn Ôn định tiến cử Ân Hạo làm thượng thư lệnh (chức đứng đầu Thượng thư tỉnh), trước gửi thư báo cho Hạo. Hạo mừng rỡ viết thư trả lời, sợ có chỗ sai sót, mở ra gấp vào đến mấy lần, rốt cuộc gửi đi một phong bì không.
Không lầm mà làm như lầm
Lưu phu nhân đời Hậu Đường, lúc nhỏ vì loạn binh mà lạc mất cha. Đến khi được vua sủng ái, cha là Lưu Sơn Tẩu đeo túi thuốc đến cửa cung xin gặp. Bấy giờ các phi tần tranh nhau khoe môn đệ, bà sợ mình bị nhục, liền nói: "Lúc thiếp rời nhà, cha đã chết rồi, sao lại có chuyện này?" Rồi sai đuổi ra và đánh gậy. Vua từng ở trong cung mặc áo rách, xách giỏ, giả làm Lưu Sơn Tẩu đi tìm con gái để đùa cười.
Ở đất Mân có một kỹ nữ nhan sắc đã tàn, muốn lấy chồng mà không được, bèn hỏi thầy số. Thầy nói: "Đến sáu mươi tuổi sẽ được hưởng phú quý phụng dưỡng." Kỹ nữ không tin. Mấy năm sau, có người đất Mân có đứa con từ nhỏ làm hoạn quan (người bị thiến để hầu trong cung), nghe nói mẹ còn sống, sai người tìm về, cho ở nhà ngoài. Hôm sau ra lạy, thấy mẹ mặt mũi quê kệch, lấy làm xấu hổ, không lạy mà bỏ đi, bảo người hầu: "Đây không phải mẹ ta, phải tìm lại." Người hầu đoán ý, đến đất Mân tìm người có dáng vẻ đẹp, được bà kỹ nữ già đem về. Đến nơi thì hai bên ôm nhau khóc lóc thảm thiết, ngày càng phụng dưỡng chu đáo, hơn mười năm sau bà mới mất.
Cha nghèo thì bị đánh gậy, kỹ nữ béo tốt thì được phụng dưỡng. Đảo đi lộn lại, đúng là gương mẫu của thói xu thế, hám lợi.
Không lầm lại hóa lầm
Có đứa con ngang ngạnh, cả đời thường làm trái ý cha. Cha lúc sắp chết dặn: "Nhất định phải chôn ta dưới nước!" mong nó trái lời mà chôn mình trong đất. Đến lúc ấy, đứa con nói: "Cả đời con trái lệnh cha, nay cha chết, con không dám trái lời." Bèn đắp một gò cát giữa đầm nước mà chôn.
Lầm mà không lầm
Khoảng niên hiệu Long Khánh (đời Minh Mục Tông), quận hầu (cách gọi tôn quan tri phủ) họ Sầm ở Thiệu Hưng có người thiếp đang mang thai. Có người tình cờ xông vào đường đi của quan, bị trói về phủ. Quan hỏi: "Ngươi làm nghề gì?" Đáp: "Bán bói." Sầm hỏi: "Phu nhân ta có mang, là lộng chương hay lộng ngõa?" (điển Kinh Thi: sinh con trai thì cho chơi ngọc chương, sinh con gái thì cho chơi con quay xe chỉ bằng đất nung; tức hỏi trai hay gái). Người ấy không hiểu là gì, đáp bừa: "Chương cũng chơi, ngõa cũng chơi." Quan giận, phạt. Ít lâu sau, quả nhiên sinh đôi một trai một gái. Người thầy bói nổi danh lớn.
Anh học trò họ Quản đất Ngô mất một đứa hầu gái nhỏ, đến nhờ Liễu Hoa Nhạc bói, được hào "bác sàng dĩ phu" (lời hào trong quẻ Bác của Kinh Dịch: lột giường đến tận da thịt, điềm xấu). Liễu vốn dốt văn lý, cứ lẩm nhẩm hai chữ "dĩ phu", bỗng nói: "Anh có dượng (đọc gần "dĩ phu") không? Thử đến nhà ông ấy tìm, sẽ thấy." Quản làm theo, quả nhiên tìm được. Tiếng tăm Liễu càng nổi.
Có anh học trò thờ thần Khuê (sao Khuê, vị thần coi văn chương thi cử) rất thành kính. Bạn bè đùa, lấy bảy bài văn về kinh sách đặt dưới bệ thần. Anh học trò thấy được, mừng nói: "Thần ban cho đây!" Cúi lạy nhận lấy mà đọc. Đến kỳ thi ra đề, y hệt những bài đã đọc, rốt cuộc thi đỗ.
Không chịu nhận lầm
Trần Bành Niên quyền chức thái thường, dẫn xa giá vua mà lầm đi vào hoàng đạo (lối chính giữa dành riêng cho vua). Quan phụ trách ngăn lại. Bành Niên nghiêm mặt ngoảnh lại nói: "Việc này vốn có điển cố!" Quan bộ Lễ sợ ông học rộng, không dám vặn hỏi.
Khoảng niên hiệu Thiên Thuận (đời Minh Anh Tông), Trương Tích người Tiền Đường viết văn rất nhanh, nhưng việc dẫn ra phần nhiều tự bịa. Có ai hỏi thì lớn tiếng đáp: "Xuất xứ từ 'Thái Bình quảng ký'." Vì bộ sách ấy nhiều quyển, khó tra ngay được. Cũng thuộc loại này.
Lầm mà được phúc
Tất Sĩ An làm tể tướng, có con rể là Hoàng Phủ Bí phóng túng, răn mãi không chừa. Tất muốn tâu thẳng với vua, vừa mở miệng nói "Con rể thần là Hoàng Phủ Bí" thì gặp lúc biên cương có tin báo động, chưa nói hết. Mấy hôm sau lại tâu, gặp lúc vua đang mót đi ngoài, vội đứng dậy nói vọng lại: "Khanh nói mãi, trẫm biết rồi." Chẳng bao lâu xuống chỉ cho Bí vượt lên một bậc, Tất rốt cuộc không dám tự nói rõ.
Lý Cát Phủ ghét Ngô Vũ Lăng, muốn ngăn đường tiến của ông. Quan tri cống cử (quan chủ trì khoa thi) giắt bảng tên người đỗ trong người đến, chưa kịp nhận, Lý đã hỏi trước: "Ngô Vũ Lăng có đỗ không?" Bỗng có trung sứ (hoạn quan được vua sai đi truyền chỉ) đến tuyên chiếu. Quan chủ khảo sợ Vũ Lăng là người quen cũ của Lý, bảng vẫn còn trong người, bèn ghi thêm tên Vũ Lăng vào. Trung sứ đi rồi, dâng lên Lý. Lý nói: "Người này rất thô lậu, sao lại đỗ?" Nhưng tên đã lên bảng, đành chịu. Hai việc này rất giống nhau.
Nhát gan mà bị lầm là dũng cảm
Trương Lượng qua dưới thành Kiến An, đồn lũy chưa vững, quân Cao Ly bất ngờ kéo đến. Lượng vốn nhát, ngồi trên chiếc hồ sàng (ghế xếp gấp được) trợn mắt nhìn, không nói nên lời. Tướng sĩ thấy thế, ngờ là ông dũng cảm, bèn cùng hăng hái đánh. Đánh bại quân địch, về báo Lượng, Lượng vẫn còn run cầm cập chưa định thần.
Lầm cha là sư
Ở kinh đô có cô ni trẻ tình tứ với một người đàn ông, muốn giữ lại lâu dài mà không được, bèn chuốc say rồi cạo trọc đầu, nuôi làm đệ tử. Sau người vợ lần theo dấu đến chùa, đưa được chồng về. Người chồng hết sức xấu hổ hối hận, dặn vợ: "Đừng để lộ, chờ tóc ta dài ra đã." Bấy giờ con trai họ đi buôn xa, nàng dâu thường lấy làm lạ sao mẹ chồng ăn gấp đôi, lại mấy lần nghe tiếng người, bèn khoét vách nhìn trộm, đúng lúc thấy mẹ chồng nằm chung với một nhà sư, tức giận, kể hết với chồng.
Người con giận lắm, cầm dao vào phòng, sờ đầu hai người, một cái là đầu sư, liền vung dao chém đứt đầu sư. Người mẹ tỉnh dậy ngăn lại, không kịp, mới kể đầu đuôi. Người con xem cái đầu, hối hận vô cùng. Quan xét xử nói: "Tuy không phải tội thí nghịch (con giết cha mẹ), nhưng mẹ có gian dâm thì con cũng không được giết." Rốt cuộc bị xử tội chết.
Mẹ chồng giở trò gian với nàng dâu
Khoảng năm Tân Mão niên hiệu Vạn Lịch (đời Minh Thần Tông), ngoài cửa Xương Môn (cửa thành Tô Châu) có hai cha con ở chung. Người con đi buôn xa, nàng dâu thờ bố mẹ chồng rất mềm mỏng, bà mẹ chồng bèn ngờ ông chồng tư thông với con dâu. Đêm, bà lấy áo mũ của chồng mặc vào, lẻn vào chỗ con dâu ngủ, thử ôm lấy. Nàng dâu không thoát được, giận lắm, lấy ngón tay cào nát mặt. Bà đau quá mới bỏ đi, sáng hôm sau giả ốm không dậy.
Nàng dâu lén về nhà cha mẹ, kể lể. Người cha đến xem, thấy mặt ông thông gia không hề có vết, về trách con gái nói sai. Cô gái uất ức, rốt cuộc thắt cổ chết. Người cha kiện lên quan, ông bố chồng cũng không có cách gì tự minh oan. Hàng xóm nói mặt bà mẹ chồng có vết thương, quan bắt bà ra tra hỏi, sự việc mới sáng tỏ. Bấy giờ đất Ngô truyền ầm lên chuyện "mẹ chồng giở trò gian với nàng dâu".
La trưởng quan
Khoảng năm Bính Tuất niên hiệu Vạn Lịch, ở kinh đô có vợ một người làm thuê, trước kia tư tình với một người lính vệ sở (đơn vị quân đóng giữ) họ La, gọi là "La trưởng quan" (quan lớn La), sau vì hiềm khích mà cắt đứt. Người đàn bà lâu ngày vắng vẻ, dục tình nổi lên, bèn chọn củ cà rốt (bản cũ viết là chữ "hồ" khác) làm cho trơn, đêm nào cũng cầm lấy tự làm khoái, đến lúc sướng thì gọi củ cà rốt là "La trưởng quan" (tên củ "la bặc" có chữ "la" trùng với họ La). Hàng xóm nghe thấy, tưởng anh La đã nối lại tình xưa.
Hàng xóm có gã thiếu niên côn đồ, từ lâu thèm muốn người đàn bà ấy, ve vãn không được nên thù hận. Gặp hôm người làm thuê về đêm, ngủ với vợ. Gã côn đồ không biết, tưởng chị ta ngủ một mình nên không có tiếng, bèn giắt dao sắc lẻn vào, định cưỡng ép. Sờ lên gối thấy hai cái đầu, nhận lầm là anh La, giận lắm, chém liền mấy nhát rồi bỏ đi.
Việc trình lên quan, quan không phán quyết được. Hàng xóm nói: "Trước đây đêm nào chị ta cũng gọi La trưởng quan là bồ cũ. Nhưng chỉ nghe tiếng, chưa thấy người." Quan cho rằng La vì ghen tình mà giết người, phải chịu trọng tịch (tội nặng nhất, tức tử hình). La hết sức kêu oan mà rốt cuộc không giải được. Gã côn đồ về nhà, than thở mãi. Vợ gã gặng hỏi, gã kể hết đầu đuôi. Vợ gã cũng tư thông với một người, người tình ấy đúng lúc đang trốn dưới gầm giường, tính kế giết gã côn đồ để chiếm vợ hắn, bèn đem những lời nghe được đi báo quan. Gã côn đồ rốt cuộc bị tội, còn La trưởng quan được tha.
Khóc lầm
Mùa xuân năm nay, ở giáo trường (bãi tập võ) phía bắc thành Tô Châu quê tôi có diễn võ. Theo lệ cũ: ba người lính súng thử ba khẩu súng, súng không nổ thì bị phạt. Khẩu thứ hai chẳng may xì thuốc, lửa phụt đen cả mặt, người ấy ra bến sông rửa. Khẩu thứ ba ngòi cháy rất chậm, những người lính súng đều sợ bị phạt (?), bèn ghé miệng thổi, súng bỗng nổ, vỡ đầu mà chết.
Vợ người thứ hai lúc đầu nghe chồng bị súng làm bị thương, hốt hoảng chạy đến xem, thấy ngay xác chết nằm ngang dưới đất, tưởng là chồng, bèn khóc to. Vợ người thứ ba cũng đến cùng xem, lại còn lấy lời tử tế khuyên giải. Chốc lát người thứ hai về tới, hai người đàn bà đều kinh ngạc, hỏi ra mới biết rõ đầu đuôi; thế là vợ người thứ ba gào khóc thảm thiết, còn người vợ trước thì nín khóc, quay sang khuyên giải an ủi.
Tin đồn nhảm
Tháng sáu năm Đinh Sửu niên hiệu Chí Nguyên (đời Nguyên), dân gian đồn rằng triều đình sắp bắt trai gái nhỏ đem cho người Thát Đát (người Mông Cổ) làm nô tỳ, lại bắt cha mẹ đưa đi giao nộp. Từ Trung Nguyên đến Giang Nam, nhà nào có con trai con gái mười hai, mười ba tuổi trở lên đều vội cưới gả, nhốn nháo hơn mười ngày mới yên. Nhà sư đất Ngô là Bách Tử Đình có thơ giễu rằng: "Một tờ chiếu đỏ chưa phải thật, ba chén rượu nhạt đã thành thân. Đêm qua lên lầu ngắm trăng sáng, chỉ có Hằng Nga chẳng lấy chồng."
Năm Mậu Thìn niên hiệu Long Khánh, có kẻ tự thiến tên là Trương Triều giả truyền được lệnh vua đến Chiết Giang và Nam Trực Lệ (vùng quanh Nam Kinh) chọn cung nữ. Một lúc người hoảng hốt vội cưới rất đông, phu khiêng kiệu, đầu bếp chẳng đâu thuê được, cũng y như chuyện thời Chí Nguyên. Có người sửa thơ của Tử Đình rằng: "Nội sứ đến ải chưa phải thật, cần gì ba chén đã thành thân? Đêm qua lên lầu ngắm trăng sáng, dọa đến Hằng Nga cũng đòi lấy chồng."
Lại đồn rằng chọn cả đàn bà góa đi theo hộ tống vào kinh. Thế là đàn bà góa bất kể già trẻ đều đi theo người, có người đã thủ tiết mấy chục năm, bất đắc dĩ cũng tái giá. Lại có người làm thơ rằng: "Trai lớn gái bé chẳng cần lo, giàu nghèo ghép lộn cả đôi. Buồn cười một lũ đàn bà tiết hạnh, cũng theo chiếu bay mà đi phong lưu."
Nỗi oan của con thạch sùng
Thủ cung và tích dịch là hai loài khác nhau. Thủ cung chính là thạch sùng, thường bám trên vách. Tích dịch (thằn lằn) độc hơn rắn, lại có tên là "xà y" (thầy thuốc của rắn); tục truyền nó là thông gia với rồng nên có thể làm ra mưa. Phép cổ dùng mấy chục con thằn lằn, thả vào chum nước, mấy chục đứa trẻ cầm cành liễu khấn rằng: "Thằn lằn ơi thằn lằn, nổi mây phun sương, mưa xuống ào ào, thả mày về nhà."
Khoảng niên hiệu Hy Ninh đời Tống, khi cầu mưa đi tìm thằn lằn, không bắt được đủ, bèn lấy thạch sùng thay vào, vừa thả xuống nước là chết. Lũ trẻ bèn đổi lời khấn rằng: "Oan khổ, oan khổ, tôi là thạch sùng. Mê muội như các người, sao được mưa lành!"
Đầu triều nhà Minh, bờ sông lớn từng bị lở, người ta nói bên dưới có con trư bà long (cá sấu sông Dương Tử). Người trả lời sợ phạm đến quốc tính (họ nhà vua là họ Chu, đọc giống chữ "trư" nghĩa là lợn), chỉ nói bên dưới có con giải (ba ba lớn). Thái Tổ ghét chữ ấy đồng âm với chữ "Nguyên" (tên triều Nguyên vừa bị lật đổ), sai bắt gần hết. Loài vật kêu oan, há chỉ có con thạch sùng?
Nỗi oan của ngựa
Bầy ngựa múa (của vua Đường Huyền Tông, được dạy múa theo nhạc) đã tản mát trong dân gian; An Lộc Sơn từng xem chúng múa mà yêu thích, từ đó mua mấy con đưa về Phạm Dương. Về sau chúng lọt vào tay Điền Thừa Tự, ông ta không biết, cho lẫn vào đám ngựa chiến, nuôi ở chuồng ngoài. Bỗng một hôm trong quân khao thưởng binh sĩ, nhạc nổi lên, những con ngựa ấy múa mãi không thôi. Bọn giữ ngựa đều cho là yêu quái, cầm roi quất. Ngựa tưởng mình múa sai nhịp, lại càng nhún nhảy lên xuống theo tiết tấu. Viên lại coi chuồng vội trình lên là ngựa quái, bị quất đến chết. Bấy giờ cũng có người biết đó là ngựa múa, nhưng vì Điền Thừa Tự tàn bạo nên rốt cuộc không dám nói.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video