Thiên 6 — Bộ 6 — Vô thuật: chuyện người dốt nát không học

 Phần thứ sáu: Vô thuật (chuyện những kẻ không có học)

 Tử Do (tên hiệu của người soạn sách) nói: Con người ta, nếu ruột chỉ chứa cơm, bụng chỉ chứa rượu, mà không được chuyện xưa nay thấm nhuần, thì chẳng khác gì cỏ cây. Ôn Kỳ (tức nhà thơ Ôn Đình Quân đời Đường) nói "hối hận vì đã đọc thiên thứ hai sách Nam Hoa" (Nam Hoa kinh tức sách Trang Tử; thiên thứ hai là thiên Tề vật luận). Còn Mai Tuân thấy một người lính già nằm phơi nắng thì thèm muốn, nghe nói người ấy không biết chữ, liền bảo: "Thế lại càng sướng." Đó đều là những lời nói ra vì có điều bực bội, không phải lý lẽ chung. Đời nay không còn thắt nút dây để ghi việc như thời thượng cổ, con người không thể đứng úp mặt vào tường (ví người không học, như đứng trước bức tường chẳng thấy gì), ai lại chịu làm kẻ điếc kẻ mù đứng nhìn nhau? Chỉ là không nên như Nễ Chính Bình (tức Nễ Hành, kẻ sĩ ngông cuồng cuối đời Hán), mở miệng ra là kiếm chuyện mắng người. Vì vậy gom lại thành phần thứ sáu: Vô thuật.

 Ký tên

 Xá Địch Can không biết viết. Mỗi lần ký tên, ông viết ngược từ dưới lên, người ta gọi là "dùi xuyên" (chữ Can của tên ông trông như cái dùi đâm xuyên qua). Lại có võ tướng tên Vương Chu, khi ký tên thì viết chữ "cát" trước, rồi mới viết khung bao bên ngoài (chữ Chu gồm chữ "cát" ở trong và cái khung bao ngoài).

 Sách Bắc sử chép: Hộc Luật Kim không biết chữ. Ban đầu ông tên là Đôn, khổ vì chữ ấy khó ký, bèn đổi tên là Kim cho dễ viết. Vẫn thấy khó, Tư Mã Tử Như bèn chỉ vào góc mái nhà, bảo ông cứ phỏng theo hình đó mà viết (chữ Kim trông giống hình mái nhà).

 Lục Vị Nam (tức nhà thơ Lục Du đời Tống) có câu trong bài thơ Vãn tình (Trời tạnh lúc chiều): "Góc mái sáng như chữ vàng, dòng suối gợn như vân lụa", chính là dùng điển này. "Dùi xuyên" đối với "chỉ mái nhà" thật là một cặp đối chuẩn.

 Hà Kính Dung làm Thượng thư lệnh (quan đứng đầu Thượng thư tỉnh, cơ quan hành chính trung ương), không giỏi viết chữ thảo, chữ lệ (hai thể chữ Hán: thảo là lối viết nhanh, lệ là lối viết nét vuông). Khi ký tên, chữ "Kính" thì ông viết phần "cẩu" thật to, phần "văn" thật nhỏ; chữ "Dung" thì viết phần "phụ" thật to, phần "khẩu" thật nhỏ. Lục Thùy thấy vậy, trêu: "Nhà ông con chó đã to lạ thường, mà ông bố cũng chẳng nhỏ." (chữ "cẩu" đọc giống chữ "chó", chữ "phụ" nghĩa là "cha"). Kính Dung cười mà xấu hổ.

 Giang Tòng Giản từng làm bài "Khúc hái sen" để châm biếm Hà Kính Dung (chữ "hà" là sen, đồng âm với họ Hà), rằng: "Muốn lấy sen làm cột, sen yếu chẳng thành rường. Muốn lấy sen làm gương, sen tối vốn không sáng." Kính Dung không hiểu, chỉ khen bài thơ khéo.

 Chữ to, chữ "nặc" to

 Tống Vũ Đế Lưu Dụ vốn không biết viết chữ đẹp. Lưu Mục Chi dạy ông cứ buông bút viết chữ to, mỗi chữ cỡ một thước. Vua nghe theo, một tờ giấy chỉ sáu bảy chữ là đã kín.

 Đời Lương, Trần Bá Chi làm quan trấn Giang Châu, mắt không biết chữ. Nhận được công văn giấy tờ, ông giả vờ xem, rồi chỉ phê một chữ "nặc" (nghĩa là "ừ, được") thật to.

 Đời Đường và đời Ngũ Đại, mọi văn thư đều phê chữ "nặc", cũng như ngày nay phê chữ "chuẩn" (chấp thuận). Giang Hạ vương nhà Tề lên năm tuổi học viết chữ "nặc đuôi phượng" đã khéo, Tề Cao Đế ban cho con kỳ lân bằng ngọc. Chữ "nặc" viết lối thảo có hình như đuôi chim phượng.

 Tự đặt chữ

 Tào Cảnh Tông đời Lương tính hiếu thắng. Mỗi khi viết, gặp chữ nào không biết, ông liền tự ý đặt ra.

 Tay bút giơ cao

 Viên Tư trực (quan xét xử án kiện ở Đại lý tự) Trần Hy Mẫn không có tài mà vẫn được làm quan. Mỗi lần cầm bút, ông chống cằm nửa ngày không đặt bút xuống được. Bọn thư lại trong phủ gọi ông là "tay bút giơ cao". Ông lại sửa xóa rất nhiều, đến mức mặt giấy thủng lỗ, nên cũng có tên "ông ấn lỗ" (chơi chữ: "án khổng tử" nghe như "Khổng Tử").

 Không biết nói gì

 Tiêu Độ đời Tề tài ăn nói vụng về. Ông muốn đến xin Tề Cao Đế cho làm quan trấn một quận, nhưng không biết nói lời lẽ thế nào. Có người dạy cho, ông tập đọc đến thuộc lòng. Đến lúc tự trình bày, ông quên sạch những gì được dạy, nói to: "Độ bẩm ngài, Độ bẩm ngài, Độ không có gì ăn." Vua cười lớn: "Khanh lo gì không có ăn?" rồi ban cho một trăm hộc gạo (hộc là đơn vị đong, khoảng mười đấu).

 Không quen nghi thức

 Du Sở, Thái thú (quan đứng đầu một quận) Lũng Tây nước Ngụy, lên điện chầu mà không quen nghi thức. Vua sai viên Thị trung (quan cận thần hầu bên vua) xướng dẫn, gọi: "Thái thú Lũng Tây tiến lên." Sở bất giác đáp to: "Dạ!" Vua cười và ủy lạo ông.

 Mới học

 Trương Kính Nhi không biết chữ, nhờ chiến công mà lên làm phương bá (quan trấn giữ một phương), lúc ấy mới học đọc Hiếu kinh và Luận ngữ. Khi được triệu về làm Hộ quân (tướng coi quân cấm vệ), ông vào phòng kín, đuổi hết người ra, tập vái chào, nhường nhịn, đối đáp, cúi xuống ngẩng lên với khoảng không. Thê thiếp nhìn trộm mà cười.

 Giơ hốt theo người

 Tống Thái Tổ triệu các võ tướng đến hỏi số quân. Người nào biết chữ thì viết sẵn lên thẻ hốt (thẻ dài bằng ngà hoặc gỗ mà quan cầm khi vào chầu); đến lúc vua hỏi, giơ cao thẻ hốt lên, nhìn thấy chữ ngay trước mặt, hỏi gì đáp nấy. Có một người không biết chữ, không biết rằng thẻ hốt của người khác có viết chữ, cũng bắt chước giơ hốt, tiến lên nói to: "Tâu bệ hạ, số quân đều ở cả đây!"

 Rồng đánh nhau, rồng hiện

 Chu Mục thấy Lương Ký thế lực vừa thân với vua vừa nắm quyền lớn, mong ông ta phò giúp nhà vua, nhân đó dựa vào các tai dị (điềm lạ, tai họa trời đất mà người xưa cho là trời cảnh báo) mà dâng thư khuyên răn Ký, có dẫn câu trong quẻ Kinh Dịch "rồng đánh nhau ngoài đồng" (ý chỉ điềm có tranh đoạt, binh loạn), lại tiến cử bọn Chủng Hạo, Loan Ba. Năm sau, rồng vàng hai lần hiện ra ở nước Bái. Ký không có học, liền cho rằng lời "rồng đánh nhau" của Mục đã ứng nghiệm, vì thế dùng Hạo, Ba, và cử Mục đỗ hạng cao, cho làm Thị ngự sử (quan giám sát, chuyên vạch tội quan lại).

 Đây là chuyện "thư người nước Dĩnh, người nước Yên giải nghĩa" (điển cố: người nước Dĩnh viết thư, lỡ ghi thêm câu "nâng đèn lên"; người nước Yên đọc lại hiểu thành "chuộng sự sáng suốt, hãy dùng người hiền", làm theo mà nước được yên trị — ý nói hiểu sai mà lại thành đúng), nhân chỗ lầm mà được điều chính đáng. Cắt câu lấy nghĩa, chưa hẳn là không được.

 Đời Bắc Tề, Nguyên Sư kiêm coi Từ bộ (cơ quan lo việc tế lễ), từng thưa với Cao A Na Quăng: "Rồng hiện, nên làm lễ vu (lễ tế cầu mưa)." A Na Quăng kinh ngạc hỏi: "Rồng hiện ở đâu? Màu sắc thế nào?" Sư nói: "Đó là sao Long (chòm sao Thương Long ở phương đông) vừa mới mọc, theo lễ phải tế cầu mưa, chứ không phải rồng thật." A Na Quăng giận: "Bọn người Hán lắm chuyện, cố tỏ ra hiểu biết tinh tú!"

 Bản thảo chiếu ân xá của Kim Hy Tông

 Mùa hạ năm Hoàng Thống thứ mười một, đời Kim Hy Tông Hoàn Nhan Đản, có rồng hiện trong cung, sấm mưa dữ dội, đánh vỡ cột rồi bay đi. Đản sợ, muốn ban lệnh đại xá để giải trừ tai họa. Vua triệu học sĩ chưởng chế (học sĩ chuyên soạn chiếu chỉ) Trương Quân thảo chiếu, trong đó có những câu "nghĩ ta là kẻ ít đức, tối tăm" và "ta là đứa nhỏ bé mọn" (lời khiêm tốn quen dùng của vua chúa). Văn viết xong dâng lên, viên thông dịch không hiểu đó là lời khiêm nhường, bèn nói: "Bọn người Hán cố tỏ ra hiểu biết, mượn chữ nghĩa để chửi bề trên đấy." Đản kinh ngạc hỏi vì sao, người thông dịch giải thích: "'Quả' là cô độc không thân thích. 'Muội' là không hiểu việc đời. 'Diểu' là mù mắt. 'Tiểu tử' là con nít." Đản giận lắm, bèn giết Quân.

 Hoàng đế như thế, đúng là "đứa con nít mù mắt, không hiểu việc đời"!

 Thơ Tạ Diểu, thơ Đỗ Tuân Hạc

 Trong niên hiệu Trinh Quán, cục Thượng dược (cơ quan lo thuốc men cho vua) tâu xin cỏ đỗ nhược, tức là cỏ sở hành, mọc ở Nam quận và Hán Trung. Có sắc giao xuống bộ Độ chi (cơ quan lo tài chính, chi thu). Một viên lang quan trong tỉnh dựa vào câu thơ Tạ Diểu "bãi thơm mọc đỗ nhược" (chữ "phương châu" — bãi thơm — đọc gần giống tên Phường Châu), bèn giao cho Phường Châu cống nạp. Viên quan coi việc ở châu ấy phê rằng: "Phường Châu không sản đỗ nhược, chắc là do đọc thơ Tạ Diểu mà nhầm. Một vị lang quan danh tiếng ở tỉnh sang trọng mà phê việc như thế, chẳng sợ hai mươi tám vì sao cười cho sao?" (người xưa ví các lang quan trong triều với hai mươi tám chòm sao trên trời).

 Dương Thăng Am (tức Dương Thận, học giả đời Minh) nói: Chữ "Ngô" vốn gồm chữ "khẩu" và chữ "thỉ", không phải gồm chữ "thiên". Thế mà khi Ngô Nguyên Tế làm loạn, bài đồng dao lại có lời sấm "đứa nhỏ trên trời" (tách chữ "Ngô" thành chữ "thiên" — trời — với chữ "khẩu" nhỏ ở trên). Lại như Vương Cung được gọi là "kẻ nhỏ đầu vàng", nhưng phần đầu chữ "Cung" khác với phần đầu chữ "Hoàng". Sách sử nói những lời đồng dao trẻ con đều do sao Huỳnh Hoặc (sao Hỏa; người xưa tin sao này hóa thành trẻ con dạy đồng dao báo điềm) làm ra. Nếu đúng như vậy, thì tinh tú cũng không biết chữ cổ. Tô Dịch Giản nói: "Thần không tự thiêng được, mà chỉ theo thói của thời." Tử Do nói: "Vậy thì thời Đường Minh Tông (vua Hậu Đường, vốn không biết chữ), Ngọc Hoàng cũng không biết chữ chăng?"

 Những kẻ học kinh sách phần nhiều không hiểu văn chương. Từng có một huyện có hai người cùng làm quan. Một người dẫn thơ Đỗ Tuân Hạc, khen câu "cũng đành không cách tránh sưu dịch" (câu "dã ưng vô kế tị chinh dao"; chữ "dã ưng" — cũng đành — đọc giống "chim ưng đồng"). Người kia bắt bẻ: "Câu thơ này sai rồi! Chim ưng ngoài đồng có bao giờ phải đi sưu dịch?" Người dẫn thơ giải thích: "Lời người xưa nói, há lại sai? Hẳn năm ấy triều đình bắt nộp lông chim đấy."

 Tùy Dượng Đế tuyển đội nghi vệ (đội lính đi theo hầu vua, mang cờ quạt nghi trượng), trưng thu lông chim. Có con hạc làm tổ trên ngọn cây, dân đến nhòm, hạc sợ hại trứng, tự nhổ lông của mình ném xuống đất. Quần thần tâu lên cho là điềm lành. Theo chuyện ấy, thì thơ họ Đỗ dù có viết "chim ưng đồng" cũng chẳng sai.

 Hai tướng Lã, Lý đọc thơ

 Thời họ Trương (tức Trương Sĩ Thành, cuối đời Nguyên) chiếm giữ Bình Giang, bộ tướng của ông là Tả thừa Lã Trân trấn giữ Thiệu Hưng; hai viên tham quân (quan tham mưu việc quân) Trần Thứ Tử và Nhiêu Giới Chi ở bên cạnh Trương. Một hôm, Trần làm thơ, Nhiêu viết chữ, đề lên một cái quạt lụa gửi cho Lã, rằng: "Mai sau truyện anh hùng hiền tài Giang Tả, lại là nhà tướng giữ yên đất Hoài Tây. Nghe nói áo gấm say trận vừa xong, chẳng làm kinh động gái Việt hái sen." Nhiêu vốn nổi tiếng viết chữ đẹp, lời thơ lại tươi đẹp, được giới làm thơ khen ngợi. Lã sai người đọc xong thì nổi giận: "Ta vì chủ giữ biên cương, muôn chết giữa mũi gươm mũi tên, há lại chỉ lo thương yêu đàn bà con gái mà không làm cho chúng sợ sao? Gặp chúng thì ắt giết!" Lại có một vị nguyên soái họ Lý, khi Hàng Châu được giải vây năm Canh Tý, có công khá lớn. Một kẻ sĩ dâng thơ cho ông, có ý cầu xin điều gì đó. Bài thơ có câu "nên đúc vàng ròng tạc Lý tướng quân" (ý ca ngợi, muốn đúc tượng vàng). Lý giận dữ nói: "Ta lao khổ mấy năm trời, chỉ mới là tướng quân, năm nay mới được làm nguyên soái. Thế mà lại muốn ta làm tướng quân nữa à!" Rồi sai quân dưới trướng dùng roi đuổi ra. Hai chuyện ấy một thời được truyền nhau làm trò cười.

 Nếu tướng soái ở chín trấn biên ải đều như thế, thì bọn "sơn nhân" (kẻ tự xưng ẩn sĩ) đi "đánh gió thu" (đi xin xỏ tiền của nhà quyền quý) hẳn phải bớt đi.

 Lưu Thuật dẫn sách xưa

 Lưu Thuật, tự là Ngạn Tư, tính tầm thường kém cỏi. Cháu ông là Vũ ốm nặng, Thuật đến thăm. Cha mẹ Vũ đang ngồi nhìn nhau khóc, Thuật lập tức sai mang rượu thịt đến, bắt Vũ ăn. Không ai hiểu ý ông, có người hỏi, ông đáp: "Há chẳng nghe sách Lễ nói: 'Có bệnh thì uống rượu ăn thịt cũng được' sao?" (câu ấy vốn nói người đang để tang mà có bệnh thì được phép uống rượu ăn thịt). Lại có lần nhà ông có tang, đúng lúc con ông cũng đang để tang. Khách hỏi: "Con ông có khỏe không?" Ông đáp: "Đúng là cái gọi là 'cha con cùng chung một con hươu cái', cần gì phải nhắc đến?" (thành ngữ ấy vốn dùng để chê cha con cùng chung vợ, tức loạn luân; ông tưởng là cha con cùng chịu tang).

 Tống Hồng Quý đọc luật

 Tống Hồng Quý làm quan nhà Tề, giữ chức tham quân ở phủ Bắc Bình. Thấy trong luật có tội "kiêu thủ" (chém đầu rồi bêu lên), ông lầm thành "kiêu thủ" là "tưới tay" (hai chữ đọc giống nhau), bèn chặt sống tay người lính, lấy nước tưới vào, rồi mới chém.

 Chăn gấm rực rỡ thay

 Thời Hậu Tấn, Khang Phúc trấn giữ Thiên Thủy, có lần bị ốm. Khách trong mạc phủ (các thuộc quan, mưu sĩ giúp việc trong phủ tướng) đến thăm hỏi, Phúc quấn chăn gấm ngồi tiếp. Khách lui ra, nói với đồng liêu: "Chăn gấm rực rỡ thay!" (câu trong Kinh Thi). Phúc nghe được, vội gọi người nói đến, giận dữ bảo: "Ta tuy sinh ra ở đất Sa Đà, nhưng cũng là người Đường, sao lại dám gọi ta là 'thằng Hề thối'?" (chữ "lạn hề" — rực rỡ thay — đọc giống "Hề thối"; Hề là tên một tộc người phương bắc).

 Câu trả lời về "nạn nước"

 Thị trung Nguyên Nghệ bày trà đãi Tiêu Chính Đức, hỏi trước: "Khanh chịu 'nạn nước' được bao nhiêu?" (tiếng lóng thời ấy, chỉ việc uống trà). Chính Đức không hiểu ý Nghệ, đáp: "Hạ quan tuy sinh ở vùng sông nước, nhưng từ khi lập thân đến nay chưa từng gặp nạn Dương hầu (thần sóng nước; ý nói chưa từng bị chết đuối, đắm thuyền)."

 Ba mươi tuổi mới đứng

 Hàn Giản, Tiết độ sứ (quan trấn thủ một vùng lớn, nắm cả quân lẫn chính) Ngụy Bác, tính thô lỗ chất phác, mỗi khi gặp văn sĩ đều không hiểu họ nói gì, trong lòng thường lấy làm xấu hổ. Ông bèn mời một người học trò đến giảng Luận ngữ, giảng đến thiên "Vi chính". Hôm sau ông mừng rỡ nói với đồng liêu: "Gần đây mới biết người xưa thể chất gầy yếu, phải đến ba mươi tuổi mới đi đứng được." (câu "ba mươi mà đứng" vốn nghĩa là đến ba mươi tuổi mới vững vàng lập thân).

 Nếu giải như thế, thì "bốn mươi chưa có tiếng tăm gì" hẳn là bị điếc, còn "năm mươi biết mệnh trời" hẳn là biết xem bói số mệnh rồi.

 Đổng Công Già

 Năm Đinh Mùi niên hiệu Thuần Hy, Hồng Cảnh Lư (tức Hồng Mại, học giả đời Tống) làm chủ khảo kỳ thi. Một viên khảo quan cười lăn ra, hỏi thì nói: "Trong bài thi có dùng chuyện 'ông Đổng chặn đường thuyết phục Hán vương', mà lại coi 'Công Già' là tên của ông bô lão họ Đổng." (Đổng tam lão: ông Đổng giữ chức tam lão, tức bô lão coi việc giáo hóa trong làng; "già" nghĩa là chặn đường.)

 Trong Truyện Chu Á Phu có câu: "Triệu Thiệp chặn đường thuyết phục tướng quân", vậy "Thiệp Già" cũng là tên của ông họ Triệu chăng?

 Chuyện nghi ngờ về Nghiêu Thuấn

 Âu Văn Trung (tức Âu Dương Tu, đời Tống) coi kỳ thi cống cử (kỳ thi tuyển người tài ở kinh đô). Lệ cũ ở trường thi: sĩ tử có điều gì ngờ thì được lên xin hỏi. Văn Trung đang lấy việc khôi phục đạo văn xưa làm trách nhiệm của mình, định nói rõ với họ việc chuộng lối văn trang nhã, gạt bỏ lối văn phù phiếm, để đổi lại lối văn. Đến giữa trưa vẫn có người lải nhải hỏi không dứt, quá giờ thân (khoảng ba đến năm giờ chiều) mới hơi vắng. Đang cùng các vị khảo quan rót rượu làm thơ, lại có sĩ tử gõ rèm. Văn Trung lại bước ra, người sĩ tử hỏi bỗng tiến lên nói: "Học trò muốn dùng chữ Nghiêu, Thuấn, nhưng còn ngờ không biết đó là một chuyện hay hai chuyện, xin tiên sinh chỉ dạy." Người xem cười ồ. Văn Trung không đổi sắc mặt, thong thả nói: "Chuyện đáng ngờ như thế, quả là sợ dùng sai, chi bằng đừng dùng là được."

 Không biết Dương Thái phó, Lục Sĩ Hành

 Trương Kính Nhi mở phủ ở Tương Dương, muốn dời "bia rơi lệ" của Dương Thúc Tử (tức Dương Hỗ, đời Tấn từng trấn Tương Dương, có ân đức với dân; sau khi ông mất dân dựng bia, ai xem cũng rơi nước mắt). Viên thuộc lại coi việc trong phủ thưa: "Đây là di tích ơn đức của Dương Thái phó, không nên dời đi." Kính Nhi giận: "Thái phó là ai? Ta không biết!"

 Lưu Đạo Kỳ được phong tước Doanh Đạo hầu, là người tầm thường quê mùa, không hiểu biết gì. Thủy Hưng vương Lưu Tuấn trêu ông: "Thơ Lục Sĩ Hành (tức nhà thơ Lục Cơ đời Tấn) có câu 'doanh đạo vô liệt tâm' (vốn nghĩa: lo toan đường đời, chẳng còn lòng hăng hái; nhưng nghe như 'Doanh Đạo không có lòng trung liệt'), nghĩa là gì vậy?" Đạo Kỳ đáp: "Hạ quan xưa nay không quen biết Sĩ Hành, sao tự dưng lại bị ông ta làm khổ thế?"

 Kể chuyện Hàn Tín

 Đảng Tiến trấn giữ Hứa Xương. Có người kể chuyện rong xin vào gặp, ông hỏi: "Kể chuyện gì?" Người kia đáp: "Kể chuyện Hàn Tín." Ông lập tức sai đánh gậy đuổi đi. Người hầu hỏi vì sao, Đảng nói: "Trước mặt ta mà kể chuyện Hàn Tín, thì trước mặt Hàn Tín ắt cũng kể chuyện ta!"

 Hỏi về Âu Dương Tu

 Tạ Vô Dật sống nhàn, thường chơi với các nhà sư, không thích tiếp học trò. Có một cử tử (học trò đi thi) đến thăm, ngồi xong thì nói: "Lần nào cũng định hỏi ông một chuyện mà rồi lại quên. Từng nghe người ta nhắc đến Âu Dương Tu, rốt cuộc ông ấy là người thế nào?" Vô Dật nhìn kỹ hắn hồi lâu, rồi nói: "Ngày trước cũng là một học trò, sau rất hiển đạt, từng tham dự việc chính sự lớn của triều đình." Lại hỏi: "Có biết làm văn không?" Vô Dật đáp: "Văn chương cũng được." Con của Vô Dật là Tông Dã, khi ấy bảy tuổi, nghe vậy thì bụm miệng cười rồi bỏ đi.

 Cử tử như thế, sao gọi là học trò được? Chính vì ông không thích học trò, nên kẻ đến thăm chỉ có hạng cử tử như thế.

 Không biết Đỗ Thiếu Lăng

 Trong niên hiệu Càn Đạo đời Tống, Lâm Khiêm Chi làm Tư nghiệp (phó chức ở Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình), cùng viên Chính tự (quan hiệu đính sách vở) Bành Trọng Cử đi chơi chùa Thiên Trúc, uống chút rượu. Bàn về thơ, nói đến chỗ tuyệt diệu của Thiếu Lăng (tức nhà thơ Đỗ Phủ đời Đường), Trọng Cử hơi say, bỗng kêu lớn: "Đỗ Thiếu Lăng đáng giết!" (ý khen thơ hay đến mức khiến người khác phải ghen). Có một kẻ tầm thường ở phòng bên cạnh nghe thấy, đi báo khắp nơi: "Có chuyện lạ, Lâm Tư nghiệp và Bành Chính tự ở chùa Thiên Trúc bàn mưu giết người." Có người hỏi: "Định giết ai?" Hắn đáp: "Đỗ Thiếu Lăng, nhưng không biết là người ở đâu." Người nghe cười ngất.

 Ban Cố, Vương Tăng Nhụ

 Trương Do Cổ có tài làm việc quan mà không có học vấn, từng làm quan nhiều lần ở các đài, các tỉnh (những cơ quan trung ương). Có lần ông than giữa đám đông: "Ban Cố có tài lớn mà văn chương không được chọn vào Văn tuyển (bộ sách tuyển văn thơ nổi tiếng do Chiêu Minh thái tử đời Lương biên soạn)." Có người nói: "Lưỡng Đô phú, Yên Sơn minh, Điển dẫn... đều được chọn vào Văn tuyển, sao lại bảo là không?" Trương nói: "Đó là Ban Mạnh Kiên. Còn người ta chê là Ban Cố cơ." (Mạnh Kiên chính là tên tự của Ban Cố.) Lại có lần ông nói với đồng liêu: "Hôm qua mua được bộ 'Vương Tăng Nhu tập' (ông viết nhầm chữ 'nhụ' thành 'nhu', nghĩa là áo ngắn; thành ra 'tập áo ngắn của nhà sư'), rất có đạo lý." Đỗ Văn Phạm biết ông nhầm, liền đáp ngay: "Văn Phạm cũng mua được bộ 'tập áo bào Phật', hơn hẳn 'áo ngắn nhà sư'."

 Tư Mã Tương Như chịu cung hình

 Tướng quốc Viên Thái Xung cùng hai vị thân sĩ (người có học, có địa vị, từng làm quan) ngồi lâu trong quán khách. Một ông nói: "Tư Mã Tương Như ngày ngày ôm Văn Quân (tức Trác Văn Quân, người vợ tài sắc của ông), sướng biết mấy!" Một ông nói: "Nhưng lúc chịu cung hình (hình phạt thiến) thì khổ lắm!" Viên nhắm mắt lắc đầu nói: "Ôn công phải giật mình một phen!" — Người chịu cung hình là Tư Mã Thiên, còn Ôn công là Tư Mã Ôn công (tức Tư Mã Quang đời Tống).

 Tiêu Vọng

 Ngoài cửa Xuân Minh, trước một ngôi mộ bên đường có cột mốc, đề chữ: "Mộ Thái tử Thái phó (quan dạy dỗ thái tử) đời Hán Tiêu Vọng Chi". Có một vị quan to thấy thế lấy làm lạ, nói: "Biển ở cửa Xuân Minh viết vuông vức, thêm chữ 'chi' (của) vào thì được. Còn cột mốc này viết chữ theo hàng dọc, chỉ nên đề 'Mộ Tiêu Vọng', cần gì chữ 'chi'?" (Vọng Chi vốn là tên hai chữ.)

 Đời Đường có Lư Hồng Nhất, tên lấy nghĩa câu "chim hồng thường chuyên một" trong sách Thi Tử. Thế mà sách Thông giám cương mục lại chép "mời xử sĩ (người có học mà ở ẩn, không ra làm quan) ở núi Tung là Lư Hồng làm Gián nghị đại phu (quan can gián vua)", lầm "Hồng" là tên một chữ. Người chú giải sách Tam thập quốc xuân thu là Tiêu Phương Đẳng. "Phương Đẳng" vốn là tên một bộ kinh Phật; các em ông tên là Phương Chư, Phương Tri. Thế mà Hồ Tam Tỉnh chú giải Thông giám lại bỏ chữ "Đẳng", thành "Tiêu Phương"; đó còn là do không biết mà nhầm. Đến như gọi "Phương Sóc", "Cát Lượng" (cắt xén tên Đông Phương Sóc, Gia Cát Lượng) thì là lời lẽ gì vậy? Thế mà trong thơ vẫn thường gặp. Họ tên người xưa bị cắt xén vô cớ nhiều lắm, há chỉ riêng ông Thái phó họ Tiêu!

 Nói ngược

 Sách Thi lâm quảng ký chép bài thơ "chế giễu người nói ngược" của người đời Tống, có câu "Làm sao đỗ được 'nguyên giải', đành về học 'Tiềm Đào'" (đảo ngược của "giải nguyên" — người đỗ đầu thi hương, và "Đào Tiềm" — nhà thơ đời Tấn), ai cũng biết. Trong niên hiệu Cảnh Thái, ở đất Tô Châu quê ta có một viên quan coi quận không có học, gọi lầm tượng đá là "Trọng Ông" (đúng ra là "Ông Trọng", tên gọi các tượng người bằng đá đặt trước lăng mộ). Có người làm thơ chế giễu: "Ông Trọng đem ra gọi Trọng Ông, chỉ vì đọc sách thiếu 'phu công' (đảo của công phu); 'Mã Kim', 'đường Ngọc' (đảo của Kim Mã, Ngọc Đường — nơi các bậc văn quan cao cấp làm việc) làm sao vào nổi? Chỉ đành ra 'châu Tô' làm 'phán Thông' (đảo của Thông phán Tô Châu)." Lại sách Thủy Nam hàn ký chép: Khi vua Anh Tông (đời Minh) đi săn lớn, có viên Tế tửu (quan đứng đầu Quốc tử giám) họ Lưu làm thơ họa, viết "điêu cung" (cung chạm khắc) thành "cung điêu". Một giám sinh (học trò Quốc tử giám) làm thơ chế giễu: "Điêu cung khó mà gọi cung điêu, tài thơ như thế thiếu 'trí tiêu' (đảo của tiêu trí — phong vận); nếu để người này làm 'tửu tế' (đảo của tế tửu), tính ra hẳn phụ 'đình triều' (đảo của triều đình)."

 Xét ra Hàn Xương Lê (tức Hàn Dũ, đời Đường) làm thơ cũng từng đảo chữ cho hợp vần, như viết "lung linh" (thay vì "linh lung" — óng ánh), "tiên tân" (thay vì "tân tiên" — tươi mới), "khái khảng" (thay vì "khảng khái"), "mãng lỗ" (thay vì "lỗ mãng")... rất nhiều. Nếu những chữ ấy thốt ra từ miệng người khác, thì lại thành chuyện cười.

 Lầm chữ

 Hàn Sưởng là con ông Lại bộ (tức Hàn Dũ, từng làm Lại bộ thị lang), tuy được dạy dỗ đúng phép, nhưng tính khá tối tăm đần độn. Có lần ông làm Hiệu lý ở viện Tập Hiền (chức hiệu đính sách vở trong thư viện triều đình). Sử truyện có chép "xe kim căn" (loại xe của vua, thùng xe và bánh xe đều bọc vàng). Sưởng cho là sai, sửa hết thành "ngân" (bạc).

 Công tử nhà quan Lại bộ, thì chỉ biết có vàng bạc là phải.

 Khi Hoàn Huyền cướp ngôi, viên Thượng thư (quan đứng đầu một bộ) viết lầm "xuân sưu" (cuộc săn mùa xuân của nhà vua, cũng là dịp luyện quân theo quân lễ) thành "xuân thố" (thỏ mùa xuân).

 Hoàng đế giả, thượng thư giả, thì tự nhiên phải dùng quân lễ giả.

 Lý Lâm Phủ không có học. Khi ông coi bộ tuyển quan, có người dự tuyển là Nghiêm Huýnh viết lời phán có dùng hai chữ "Đệ Đỗ" (tên một bài trong Kinh Thi, nói về cây lê dại mọc lẻ loi). Lâm Phủ không biết chữ ấy, hỏi Lại bộ thị lang Vi Trắc: "Ở đây viết 'Trượng Đỗ' là gì?" Trắc cúi đầu không dám nói. Thái thường thiếu khanh (phó quan Thái thường tự, cơ quan coi lễ nhạc) Khương Độ là anh vợ của Lâm Phủ. Vợ Độ sinh con trai, Lâm Phủ tự tay viết thư mừng: "Nghe tin nhà có mừng 'lộng chương'." (mừng sinh con trai, vốn viết là "chương" — miếng ngọc, nhưng ông viết thành "chương" — con hoẵng). Khách xem thư, phải che miệng cười.

 Sách Đường thư chép: Lại bộ thị lang Tiêu Quýnh vốn không có học. Có lần ông đọc "phục lạp" (hai kỳ tế vào mùa hạ và cuối năm) thành "phục liệp" (nằm rạp đi săn). Nghiêm Đĩnh Chi nói: "Trong tỉnh sao lại dung được một 'ông thị lang nằm săn'!"

 Sách Thanh dạ lục chép: Dưới triều Tống Triết Tông, Tạ Tông dự thi khoa Hiền lương phương chính (khoa thi đặc biệt chọn người hiền tài, ngay thẳng), được ban xuất thân tiến sĩ. Tông viết lời từ tạ: "Sắc mệnh chưa dám 'để thụ'." (đúng ra phải viết "chi thụ" — kính nhận; ông lầm chữ "chi" thành chữ "để", và chữ "thụ" — nhận — thành chữ "thụ" — trao). Lưu An Thế tâu: "Đời Đường có 'thị lang nằm săn', nay có 'hiền lương để thụ'."

 Lý Kiến Huân thôi chức tể tướng ở Giang Nam (nước Nam Đường), ra trấn giữ Dự Chương. Một hôm ông đi chơi Tây Sơn, gặp một túp nhà tranh giữa đồng, có ông già đang dạy trẻ trong làng, ông bèn ngồi uống rượu ở đó. Có một người trong đám khách và thuộc quan nói: "Quả lê được gọi là 'dao búa của ngũ tạng' (ngũ tạng: năm cơ quan trong người là tim, gan, tỳ, phổi, thận), không nên ăn nhiều." Ông già cười: "Sách Hạt Quan Tử nói: 'dao búa của ngũ tạng' là chữ 'ly' trong ly biệt, chứ không phải quả lê!" Rồi lấy cuốn sách nhỏ trên giá xuống, phủi bụi dâng lên. Ông Lý vô cùng thán phục.

 Quả tỳ bà

 Mạc Đình Hàn ghé nhà Viên Thái Xung, thấy trên bàn có tờ giấy viết "đàn tỳ bà bốn cân" (người viết dùng nhầm chữ "tỳ bà" là cây đàn thay cho chữ "tỳ bà" là loại quả), hai người cùng cười lớn. Vừa lúc Đồ Xích Thủy đến, thấy hai người còn chưa dứt cười, liền hỏi duyên cớ. Đồ cũng cười, nói: "Quả tỳ bà chẳng phải đàn tỳ bà này." Viên nói tiếp: "Chỉ vì năm ấy biết chữ kém." Mạc nói: "Nếu đàn tỳ bà mà kết được quả, thì khắp thành sáo tiêu đều nở hoa." Đồ khen hết lời, bèn đi khắp nơi tán dương.

 Chữ "cà", chữ "bồ câu"

 Con của Thượng thư Triệu Tòng Thiện là Hy Thương, khi làm quan ở Thiệu Hưng, sai đầu bếp làm món cà nướng. Lúc phê vào thực đơn, ông hỏi viên thư lại chữ "cà" viết thế nào. Thư lại đáp: "Bộ thảo đầu (nét cỏ ở trên), dưới đặt chữ 'gia' (nghĩa là thêm)." Ông liền cầm bút viết bộ thảo, phía dưới lại viết chữ "gia" (nghĩa là nhà), thành ra chữ "mông". Người đương thời gọi là "món mông nướng".

 Vương Kiến Phong ở Nam Khang không hiểu chữ nghĩa. Người trong họ có cuốn Động thực sơ (sách chép về các loài vật và cây cỏ), ông sai thư lại chép lại. Chỗ sách chép về chim bồ câu, vì chép sai nên một chữ bị tách thành ba, biến thành "chim ngày nhân nhật" (nhân nhật là ngày mồng bảy tháng giêng). Kiến Phong tin thật, nói: "Mỗi năm đến ngày nhân nhật mở tiệc, ắt phải dâng món này đầu tiên."

 Con cú ngồi xổm

 Một hôm Trương Cửu Linh gửi khoai sọ cho Tiêu Quýnh, trong thư gọi là "tồn si" (nghĩa đen là con cú ngồi xổm; tên gọi văn vẻ của củ khoai sọ vì hình dáng giống con cú ngồi). Tiêu viết thư đáp: "Được ngài ban khoai, xin bái tạ, chỉ có con cú ngồi xổm là chưa thấy tới; nhưng nhà tôi nghèo, hay gặp điềm quái gở, cũng chẳng muốn thấy loài chim dữ ấy." Cửu Linh đem thư cho khách xem, cả tiệc cười lớn.

 Xét: "tồn si" tức là khoai sọ. Viên tham quân Phùng Quang Chấn vào viện Tập Hiền hiệu đính sách Văn tuyển, giải chữ ấy là "củ cải có lông", người hiểu biết đều cười. Lại sách Nhan thị gia huấn chép: chữ "dụ" (khoai) trông giống chữ "dương" (dê), có người cảm tạ kẻ tặng dê mà lại dùng nhầm chữ "tồn si".

 Chiêu chấp

 Trình Đàm khi làm quan đứng đầu kinh đô, có tiếng cai trị giỏi, chỉ là không biết nhiều chữ. Có lần một người dân nộp đơn, xin cấp giấy phép làm cầu. Đàm viết to hai chữ "chiêu chấp". Người dân thấy viết sai, bèn thưa: "Lẽ ra phải là chữ 'chiếu chấp' (chiếu theo đó mà cho làm), nay còn thiếu bốn chấm." Đàm cầm bút thêm bốn chấm vào dưới chữ "chấp", thành ra "chiêu nhiệt" (chữ "chấp" thêm bốn chấm thành chữ "nhiệt" — nóng). Học trò ở trường học bèn viết truyện chế giễu.

 Đã có tiếng cai trị giỏi, thì không biết chữ cũng được. Chỉ riêng một chữ "liêm" (trong sạch), những kẻ làm quan mấy người biết được? Mới hay người biết chữ vốn đã ít.

 Năm Đa Cảm thứ nhất

 Trong niên hiệu Cảnh Long, Quyền Long Tương làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Doanh Châu. Gặp dịp năm mới, có người ở kinh đô gửi thư: "Năm mới đổi, lòng nhiều cảm xúc, kính nghĩ ngài cũng như vậy." Ông bèn đem thư trình cho các viên phán thư (?) trở xuống xem, nói: "Có chiếu đổi niên hiệu thành 'Đa Cảm nguyên niên' (năm Đa Cảm thứ nhất)." Mọi người cười lớn. Long Tương không hiểu, còn vươn cổ ngóng trông, lấy làm lạ sao chiếu ân xá đến chậm (theo lệ, đổi niên hiệu thường kèm theo chiếu ân xá).

 Tinh thô

 Thời Tống Thần Tông, Diệp Ôn Tẩu làm Đề cử bảo giáp (quan coi việc bảo giáp — lối tổ chức dân binh theo từng nhóm hộ) ở Thiểm Tây. Một hôm, vua phê hỏi: "Bảo giáp các châu thuộc quyền tinh thô thế nào?" (tức giỏi hay kém). Diệp dâng tấu trả lời: "Bảo giáp thần dạy quả thật là tinh xác (tinh thông và chính xác)." Vua xem tấu cười lớn, bảo các quan hầu: "Ôn Tẩu tưởng 'tinh thô' là 'tinh xác'."

 Sinh binh

 Khi tên nghịch tặc Lượng (tức Hoàn Nhan Lượng, vua nước Kim) đem quân xâm lấn phương nam, Diệp Nghĩa Vấn được lệnh ra đốc quân trên sông. Diệp vốn không quen việc quân. Gặp lúc thư báo thắng trận của Lưu Kỳ gửi về, ông đọc đến câu "giặc Kim lại thêm sinh binh" (quân mới đến, còn sung sức), quay lại hỏi thư lại: "Sinh binh là vật gì?"

 Những kẻ chăn dân đời nay, có biết trăm họ là vật gì không? Những kẻ chấm văn, có biết văn chương là vật gì không? Những kẻ coi việc tuyển bổ quan lại, có biết nhân tài là vật gì không? Trong thiên hạ, kẻ không phải là Diệp Nghĩa Vấn thật hiếm thay!

 Thơ của Sử Tư Minh

 Sách Chi điền lục chép: Sử Tư Minh gửi anh đào cho con, làm thơ rằng: "Anh đào một giỏ con, nửa xanh một nửa vàng, một nửa cho Hoài vương, một nửa cho Chu Chí." Quần thần thưa: "Thơ của thánh thượng quả thật cao diệu, nhưng nếu chuyển câu 'một nửa cho Chu Chí' lên trên, thì vần sẽ càng ăn khớp." (để câu cuối kết bằng "Hoài vương", hợp vần với "vàng"). Tư Minh giận: "Con ta sao lại để đứng dưới Chu Chí được!"

 Tư Minh đem quân tiến thẳng đến Vĩnh Ninh thì bị con là Triều Nghĩa giết. Tư Minh nói: "Mày giết tao sớm quá. An Lộc Sơn còn được đến Đông Đô, sao mày lại vội vàng thế?" Triều Nghĩa chính là kẻ được phong ngụy tước Hoài vương.

 Đảng Tiến đọc sách

 Đảng Tiến không biết một chữ. Triều đình sai ông đi phòng thu (ra trấn giữ biên giới vào mùa thu, lúc quân phương bắc hay đến cướp phá). Khi lạy từ biệt vua trước bệ, theo lệ phải tâu bày đôi lời. Tiến cầm hốt quỳ trước, hồi lâu không nói được chữ nào, bỗng ngước nhìn mặt vua, nói lớn: "Trẫm nghe đời thượng cổ phong tục chất phác giản dị, mong quan gia (cách gọi vua thời Tống) hãy khéo giữ gìn sức khỏe!" Các thị vệ phải che miệng cười. Sau đó người hầu hỏi: "Thái úy (chức võ quan cao cấp) sao lại đọc hai câu ấy?" Đảng đáp: "Để quan gia biết ta có đọc sách."

 Chỉ vì bị câu "tể tướng phải dùng người đọc sách" làm cho lầm lạc.

 Viên huyện thừa thông văn

 Ở một huyện nọ có viên huyện thừa (phó quan của huyện) vốn không biết văn chương, mà cố bắt chước nói lời văn vẻ. Quan huyện ốm dậy, tự thương mình gầy yếu, viên thừa nói: "Quan lớn 'tình sâu mặt dày' (câu sách vốn dùng để chê kẻ thâm hiểm giả dối), sao lại gầy được!" Lại có lần hầu quan huyện uống rượu, quan huyện sắp sang dự tiệc khác nên từ giã. Viên thừa nói: "Xin thức ăn thừa chưa đủ, lại ngoảnh sang chỗ khác." (câu trong sách Mạnh Tử chê kẻ đi xin đồ cúng thừa ở các ngôi mộ). Quan huyện sửa sang nhà hậu đường, khá lộng lẫy. Viên thừa rảo bước tới nói: "Đấu cột chạm hình núi, xà cột vẽ hình rong, sao mà khôn thế!" (câu trong Luận ngữ vốn chê người xây nhà xa hoa là không khôn). Một hôm, huyện bắt được mấy tên cướp, quan huyện dùng hình nặng tra hỏi, bọn cướp kêu gào rất thảm. Viên thừa đứng bên vỗ tay cười: "Kẻ ác tự có kẻ ác hơn trị!"

 Sách Tiếu lâm bình nói: Người không biết một chữ, cứ mở miệng là phạm điều kiêng kỵ như thế. Quan huyện thật rất biết nhẫn nhịn. Đúng là "người hiểu tính nhau thì mới ở chung được".

 (Đời Minh có sách tên là "Tiếu lâm bình", thấy trong bản chụp in của nhà xuất bản Thiên Nhất, so với đoạn này thì đại thể giống nhau, chỉ khác chút ít (trang sách điện tử); ngờ rằng tên sách nên là Tiếu lâm bình. Nguyên văn là:

 Ở một huyện nọ có viên huyện thừa vốn không biết văn chương, mà cố bắt chước nói lời văn vẻ. Quan huyện ốm dậy, tự thương mình gầy yếu, viên thừa nói: "Quan lớn tình sâu mặt dày, sao lại gầy được!" Lại có lần hầu quan huyện uống rượu, quan huyện sắp sang dự tiệc khác nên từ giã. Viên thừa nói: "Xin thức ăn thừa chưa đủ, lại ngoảnh sang chỗ khác." Quan huyện sửa sang nhà hậu đường, khá lộng lẫy. Viên thừa rảo bước tới nói: "Đấu cột chạm hình núi, xà cột vẽ hình rong, sao mà khôn thế!" Một hôm, huyện bắt được mấy tên cướp, quan huyện dùng hình nặng tra hỏi, bọn cướp kêu gào rất thảm. Viên thừa đứng bên vỗ tay cười: "Kẻ ác tự có kẻ ác hơn trị!" Quả thật người không biết một chữ, cứ mở miệng là phạm điều kiêng kỵ như thế.

 Quan huyện thật rất biết nhẫn nhịn, đúng là người hiểu tính nhau thì mới ở chung được.)

 Hoạn quan thông văn

 Khoảng các niên hiệu Gia Hựu, Trị Bình, có viên hoạn quan tên Đỗ Tiệm, thích chơi với các cử tử, học nói lời văn vẻ mà không biết đúng sai. Ông ở Dương Châu, mỗi khi viết thư trả lời người thân quen, hễ muốn nói "việc này rất lớn" thì ắt viết "tư vụ khổng hồng" (lối nói cổ cầu kỳ cùng nghĩa ấy); những câu như thế rất nhiều. Tô Tử Chiêm (tức Tô Thức) đi qua Duy Dương (tức Dương Châu), khi ấy Tô Tử Dung (tức Tô Tụng) làm quan trấn thủ ở đó, Đỗ cũng ngồi dự. Tử Dung hơi mệt, ngủ gà ngủ gật, Đỗ vội nói: "Tướng công sao lại 'khạp nhiên' thế?" (khạp nhiên nghĩa là chết đột ngột, ông dùng nhầm để chỉ ngủ gật). Về sau Tử Chiêm lại cùng dự một buổi họp mặt, hỏi người tiếp khách: "Đó là ai?" Đáp: "Là Đỗ Cung phụng (chức của hoạn quan hầu trong cung)." Tử Chiêm nói: "Hôm nay không dám ngủ, thật là sợ cái 'khạp nhiên' ấy."

 Sau năm Ất Mùi, lối văn thi cử bỗng đổi mới. Có một kẻ hậu học dốc lòng làm bài tập, chữ nào cũng gọt giũa, đổi "thường vị" (thường nói) thành "hằng đàm", đổi "hà ngôn chi" (sao lại nói thế) thành "hạt đàm chiên", một thời người ta truyền nhau làm trò cười.

 Bấy giờ có một viên hoạn quan quyền thế, ngồi cùng hàng với các thân sĩ. Các thân sĩ đang bàn chuyện sôi nổi, mà viên hoạn quan không chen vào được câu nào, ngước lên thấy khói trên mái nhà bốc lên mù mịt, bèn nói bừa: "Cần gì phải nịnh!" (câu trong Luận ngữ, vốn nghĩa: cần gì tài ăn nói khéo). Mọi người nghe vậy, ngờ là viên hoạn quan chế giễu mình. Một lúc sau, hắn lại ngước nhìn, nói: "Khói nịnh quá!" (?) Cả bàn cười ồ, mối ngờ mới tan.

 Có những câu nói của người thường quen miệng mà không xét kỹ: như khuyên người ta đừng nổi giận thì nói "quân tử bất khí" (vốn nghĩa: người quân tử không như đồ vật chỉ dùng được một việc; họ lại hiểu "khí" là tức giận); tự khiêm là mình chưa chu đáo thì nói "chu nhi bất tỷ" (vốn nghĩa: người quân tử hòa hợp với mọi người mà không kết bè phái); khen người ta nói hay thì nói "xảo ngôn lệnh sắc" (vốn là lời chê: lời nói khéo, mặt mày nịnh); mừng người ta đỗ đạt thì nói "kiêu hãnh" (vốn nghĩa: được may mắn không xứng đáng). Đều đáng cười.

 Sách Quảng ký chép: có viên nội đại thần (quan hầu trong cung) học viết lời lẽ thư từ. Tiết độ sứ Phượng Tường gửi tặng mấy xe củi, ông viết thư trả lời cảm tạ: "Đội ơn ngài ban cho mấy xe 'dã ngu'." (trong Luận ngữ có câu "Sài dã ngu" — anh Sài thì ngu; "Sài" là tên học trò Khổng Tử, cùng chữ với "củi").

 Hoạn quan ra vế đối

 Sách Nhĩ đàm chép: Phủ thái giám có các giám sinh đến tập sự, gặp kỳ đại tỷ (kỳ thi hương tổ chức ba năm một lần), cũng do giám ấy khảo chọn rồi đưa đi thi hương. Có một viên hoạn quan không thạo nghĩa sách, nói: "Nay không cần làm văn luận, chỉ cần một vế đối hay là lấy đỗ." Rồi ra vế đối: "Tử Lộ cưỡi ngựa béo." Các học trò cúi đầu cười thầm. Một kẻ ranh mãnh đối: "Nghiêu Thuấn cưỡi lợn ốm." Viên hoạn quan khen mãi.

 Hoạn quan mà làm chủ việc văn chương, vốn đã đáng cười, chẳng cần đến chuyện ra vế đối. Thời Vương Chấn (hoạn quan chuyên quyền đời Minh) nắm quyền, trong Ngự sử đài có người dâng sớ xin cho Chấn coi Quốc tử giám, theo như chuyện Ngư Triều Ân (hoạn quan đời Đường từng được coi Quốc tử giám), lại càng đáng cười hơn.

 Sử học

 Lời bàn cuối Truyện Vương Mãng có câu: "Màu tía, tiếng ếch, khí thừa, ngôi nhuận" (màu tía lẫn với màu đỏ chính sắc, tiếng ếch lẫn với âm nhạc chính, như tháng nhuận thừa ra — ví ngôi vua không chính thống), ý nói lấy giả làm loạn thật. Nhan Chi Thôi cùng người khác bàn về tướng mạo Vương Mãng, có một kẻ tài tuấn tự cho mình giỏi sử học, danh giá rất cao, bèn nói: "Vương Mãng không những mắt cú miệng hổ, mà còn da màu tía, tiếng như ếch kêu."

 Gượng giải chữ

 Một người họ Chu ở Cối Kê nhờ buôn trà mà mua được chức quan, ai cũng gọi là "quan trà", vốn không có học. Tình cờ ở nhà thông gia gặp văn nhân, bàn chuyện xưa nay, nhắc đến Tuyên Ni (tức Khổng Tử), ông vỗ đùi nói: "Nghe nói như thế, thì là một bậc tài tử!" Lại nhắc đến Phùng Phụ (một người đàn ông nước Tấn giỏi bắt hổ, chép trong sách Mạnh Tử), ông liền nói: "Quả là một mỹ nhân thời ấy, ta nghe tiếng lâu rồi!" (ông tưởng chữ "phụ" là đàn bà). Gần đây, có người ở Lâm Khê là Diêu Kinh cùng thầy đồ làng Tôn Nhất Kinh hóng mát ngày hè. Một lát mây kéo che trời. Tôn nói: "Ắt có gió lớn." Diêu hỏi vì sao, Tôn đáp: "Mây mùa hạ nhiều gió lạ." (câu thơ cổ "mây mùa hạ nhiều đỉnh núi lạ", chữ "phong" là đỉnh núi, Tôn lầm là gió). Người nghe cười đứt ruột.

 Trong niên hiệu Khánh Nguyên, có kẻ sĩ Khương Quỳ dâng thư xin sửa lại nhã nhạc (nhạc chính thống dùng trong tế lễ, triều hội) ở Phụng thường (tức Thái thường tự, cơ quan coi lễ nhạc). Có chiếu cho ông đến Thái thường cùng các quan trong tự hiệu chính. Nhạc sư mang các nhạc cụ đại nhạc ra, trước hết thấy cây đàn sắt (loại đàn dây cổ, có nhiều dây) trang trí gấm, có người chỉ vào hỏi là nhạc cụ gì. Mọi người đang lấy làm lạ vì đi sửa nhạc mà không biết nhạc cụ; đến khi biết đó là đàn sắt, liền bảo nhạc sư: "Đàn thử xem." Nhạc sư nói: "Sách nói 'gảy đàn sắt chậm dần', chưa từng nghe nói 'đàn' đàn sắt." Các quan đều cười rồi tan, việc bàn sửa nhạc bèn bỏ dở.

 Công Dương truyện

 Sách Quảng ký chép: Có anh Giáp muốn vào yết kiến quan huyện, hỏi người hầu: "Quan thích gì?" Có người bảo: "Thích Công Dương truyện (một bộ sách giải thích Kinh Xuân Thu)." Sau đó vào gặp, quan hỏi: "Anh đọc sách gì?" Đáp: "Chỉ chuyên học Công Dương truyện." Quan thử hỏi: "Ai giết Trần Tha?" Giáp nghĩ hồi lâu rồi đáp: "Cả đời tôi thật không hề giết Trần Tha." Quan biết hắn nói bậy, nhân đó trêu thêm: "Anh không giết Trần Tha, vậy thì ai giết?" Giáp sợ hãi lắm, đi chân đất chạy ra. Người ta hỏi duyên cớ, hắn nói to: "Vừa gặp minh phủ (cách gọi tôn quan huyện), ngài đã hỏi ta chuyện án mạng; từ nay quyết không dám đến nữa, đợi có ân xá mới dám ra mặt."

 Gần đây có một ông già ở làng khoe con mình thông minh, đang học Kinh Xuân Thu. Có người hỏi: "Đã đọc Tả truyện (bộ sách giải thích Kinh Xuân Thu của Tả Khâu Minh) chưa?" Ông đáp: "Tả truyện thì chưa biết, nhưng nghe nói đã đọc 'Hữu truyện' rồi." Bởi sách Đại học có câu "phần truyện bên phải là chương thứ mấy" (sách xưa viết từ phải sang trái, "bên phải" tức là phần vừa nói ở trên). Đứa con rất đần, sớm tối ôn đọc, ông già nghe mãi thành quen.

 Thông giám gói vừng

 Người đất Ngô là Vi Chính, bụng rỗng tuếch mà thích bàn thi thư, nói thường không ra đầu ra đuôi. Có người chế giễu: "Những lời ấy chẳng phải lấy từ 'Thông giám gói vừng' đấy ư?" Bởi người Ngô thích cho vừng vào trà, người bán vừng ngoài chợ thường dùng những trang sách Thông giám (bộ sử Tư trị thông giám) rách nát để gói. Có một người hay mua vừng, gom được mấy trang, bèn đem những lời rời rạc ấy ra khua môi múa mép. Người ta hỏi đầu đuôi câu chuyện, hắn liền bí, nói: "Thông giám gói vừng nhà tôi chỉ có đến thế thôi."

 Bọn tú tài học sách Vận phủ quần ngọc (sách tra vần, tra điển tích) còn chỉ đáng đi thuyền đêm (chuyện người tú tài khoe chữ trên thuyền đêm, bị nhà sư bắt bí), huống chi là bọn học "Thông giám gói vừng"?

 Văn tế, đề sách vấn

 Sách Hước lãng chép: Học trò họ Quý ở Hoàng Bi không có học mà thích múa bút. Xin bản văn của người khác thì gọi là "văn khao" (lẽ ra là "văn cảo" — bản thảo); thấy "lỗi tỷ" (cái cày) thì đọc là "lai báo"; thấy "thóa khái" (khạc nhổ, ho hắng) thì đọc là "thùy hợi"; trong thư từ hay viết "ha ha"; gọi thầy thuốc là "quốc thủ" (vốn là lời tôn xưng người tài giỏi bậc nhất nước, hắn viết lầm thành "quốc đầu"); "giản tiết" (tiếp đãi sơ sài, thất lễ) thì viết thành "giản nghệ"; "tô lương" (thóc nộp thuế) thì viết thành "tương lượng"; viết tên hiệu người ta rồi lại thêm "tôn hiệu thất ký" (quên mất tên hiệu của ngài); viết tên mình rồi lại ghi thêm "danh cụ biệt phúc" (tên ghi ở tờ riêng). Những chuyện như thế kể không xiết, người ta truyền nhau làm chuyện cười. Một hôm mẹ hắn chết, hắn nhờ người cùng huyện là Đoạn Kỳ làm bài văn tế đọc tại nhà. Đoạn viết thay rằng: "Ngày… tháng… năm…, con là… đưa linh cữu mẹ đi chôn ở núi…, con không dám xin 'văn khao' của người khác, kính viết những điều có trong lòng mà nói rằng: Than ôi! Tay cầm 'lai báo', hơn hai mươi năm; 'thùy hợi' chẳng nghe, lại qua một năm. Người người 'ha ha', con lệ như suối. Lúc mẹ bệnh nặng, 'quốc thủ' khó tìm. Vội vàng lo việc, 'giản nghệ' rất sâu. Sau năm mất mùa lớn, 'tương lượng' ít đủ. Họ hàng đều có mặt, không ai không khóc. 'Tôn hiệu thất ký', lòng mẹ sáng như đuốc. Mỗi người đều có tên họ, đều ghi ở tờ riêng."

 Ắt bài văn tế này chỉ có hương hồn bà mẹ mới hiểu được, chứ không phải ngòi bút đùa cợt.

 Học trò họ Diệp ở Tiền Đường ít học. Có người giả làm đề sách vấn (loại đề thi hỏi về kinh sách, chính sự) của họ Diệp, rằng: "Một bài tựa Hiếu kinh, nghĩa cũng khó hiểu. Chẳng hạn 'Vi Chiêu vương' là vua đời nào? 'Tiên Nho Lĩnh' là núi ở đâu? Chí của Khổng Tử bốn mùa đều có, sao lại riêng nói 'chí ta ở mùa xuân'? Hiếu của Khổng Tử bốn mùa đều làm, sao lại riêng nói 'mùa thu làm hiếu'? Đã nói 'phu tử mất' rồi, sao lại còn 'Lý rảo bước qua sân'?" (Đây là ngắt câu sai bài tựa Hiếu kinh: vốn là "Vi Chiêu, Vương Túc là những người đứng đầu các nhà nho đời trước", "chí ta ở sách Xuân Thu, việc làm ở sách Hiếu kinh", "phu tử mất thì lời lẽ sâu xa dứt"; còn "Lý rảo bước qua sân" là chuyện Khổng Lý, con Khổng Tử, đi qua sân được cha dạy bảo.)

 Thế mới biết Đảng Tiến thuộc được hai câu cũng đã là giỏi cho hắn rồi.

 Chép lại văn cũ

 Đời Đường, Dương Thao làm quan ở Trung thư tỉnh (cơ quan soạn thảo chiếu lệnh của vua), văn viết toàn chép lại văn cũ. Có lần được lệnh soạn chế sắc (văn bản chiếu lệnh của vua) rất gấp, mà viên lệnh sử (thư lại coi giấy tờ) lại cầm chìa khóa kho đi nơi khác, khổ vì không có bản cũ để tra, ông bèn chém cửa sổ nhảy vào lấy. Người đương thời gọi ông là "ông Xá nhân chém cửa sổ" (Xá nhân tức Trung thư xá nhân, quan soạn chiếu lệnh).

 Thấy cái khổ phải chém cửa sổ, mới biết cái quý của loại "sách đầu dây" (sách chép nhỏ, giấu mang vào trường thi để quay cóp) dạo gần đây.

 Thời Hán Hoàn Đế, có người được vời làm duyện (thuộc lại giúp việc) ở phủ Tam công (phủ của các quan cao nhất triều đình), nhờ người khác viết hộ bài tấu ký (văn bản trình lên quan trên). Người kia không chịu viết, nhân đó bảo: "Bài văn của Cát Cung ở nước Lương viết trước đây có thể dùng được." Hắn bèn nghe theo chép lại, mà không bỏ họ tên Cát Cung đi. Quan trong phủ kinh ngạc, cho hắn thôi việc về nhà. Người đương thời có câu: "Viết tấu tuy khéo, nên bỏ Cát Cung."

 Nếu chép thêm mấy lượt nữa, thì họ tên trong bài hẳn chồng chất hàng loạt.

 Sửa lời chế

 Đường Huyền Tông từng coi trọng Tô Đĩnh, muốn dựa vào ông mà cho làm tể tướng, nhưng giữ kín không muốn cho người hầu cận biết. Đến lúc khuya, vua mới định cho thảo chiếu, hỏi các quan hầu: "Ngoài triều ai trực đêm?" Rồi sai cầm đuốc đi gọi đến. Người đến là Trung thư xá nhân Tiêu Tung. Vua liền đưa tên họ của Đĩnh cho Tung, sai thảo chế thư (chiếu bổ nhiệm). Viết xong, trong bài có câu "của báu quý hiếm của nước" (chữ "khôi" nghĩa là quý hiếm). Vua ngẫm nghĩ ba bốn lần, bảo Tung: "Đĩnh là con của Tô Khôi. Trẫm không muốn gọi thẳng tên cha nó, khanh hãy sửa bỏ chữ ấy đi." Vua còn sai dọn tấm bình phong trong màn cho Tung ngồi viết. Tung xấu hổ, sợ hãi, toát mồ hôi, hồi lâu không hạ bút được. Vua cho rằng Tung nghĩ lâu như vậy ắt sẽ viết rất tinh tế, bất giác nhích chỗ ngồi lại gần để xem. Thế mà ông chỉ sửa thành "của báu quý giá của nước", ngoài ra không đổi gì. Tung lui ra rồi, vua ném bản thảo xuống đất, nói: "Chỉ có cái vỏ đẹp bên ngoài thôi!"

 Phê việc lông chim

 Đời Đường, Lương Sĩ Hội làm huyện úy (quan coi việc trị an trong huyện) ở Linh Xương. Quan trên trưng thu lông chim, viên lý chính (người đứng đầu làng) không nộp, ông bèn cầm công văn phê rằng: "Quan đòi lông chim, lý chính là cái thá gì mà không nộp lông chim?" Viên thuộc lại nói: "Ông phê rất hay, nhưng chữ 'lông chim' nhiều quá." Hội sửa lại: "Quan đòi lông chim, lý chính là cái thá gì mà không nộp cánh nhạn?" Người nghe đều cười.

 Một cặp câu của Chu Củng

 Vua Nguyên Tông nước Nam Đường họp quần thần làm thơ. Học sĩ Chu Củng kém làm văn vần, cả ngày không làm xong bài, chỉ dâng được một liên (hai câu thơ đối nhau), lại rất quê mùa, thế mà tự khoe: "Của tốt đâu cần nhiều."

 Ước pháp ba điều

 Ngụy Trường Tề rất có độ lượng, nhưng tài học thì không phải sở trường. Lúc mới ra làm quan, Ngu Tồn chế giễu: "Giao ước với anh ba điều luật (phỏng theo điển Lưu Bang vào Quan Trung, giao ước với dân ba điều luật: giết người thì chết, đả thương người và trộm cắp thì chịu tội): kẻ nào đọc sách thì chết, kẻ nào viết văn thì chịu hình, kẻ nào bàn bạc phẩm bình thì chịu tội!" Ngụy vui vẻ cười.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video