Thiên 7 — Bộ 7 — Khổ hải: chuyện biển khổ đời người

 Phần "Khổ hải" (biển khổ) thứ bảy

 Tử Do (biệt hiệu của người soạn sách) nói: "Xưa anh em Trịnh Quang Nghiệp, hễ có người đem thơ văn đến dâng, gặp câu nào đáng cười thì ném ngay vào một cái rương da lớn, gọi là 'Khổ hải' (biển khổ). Mỗi khi yến tiệc thì lấy ra xem để làm trò cười đùa. Thơ văn làm ra mà đủ để người ta cười đùa, thì đó cũng là một thứ lời không thể thiếu trong trời đất. Như thế còn hơn thứ văn cũ mục, giẫm theo lối mòn của người khác, đúng như Dương Thăng Am nói: 'Dù là vải lụa, đậu thóc, nhưng cũ chồng lên cũ đến mục nát thì không mặc được, không ăn được.' Vì thế ta thích mà gom chúng lại. Những lỗi trong thơ xưa đã bị người đời chỉ ra, ta cũng chép thêm vào, để thấy rằng trong cái rương da lớn ấy ai cũng có phần, chớ có dễ dàng mở miệng cười người." Soạn phần "Khổ hải", thứ bảy.

 Thơ ở Thái Thạch

 Ở đầu sông Thái Thạch (bến sông Trường Giang, nay thuộc An Huy) có mộ Lý Thái Bạch (tức nhà thơ Lý Bạch). Thi nhân qua lại đề thơ gần như kín cả. Có một người khách viết một bài tuyệt cú (thơ bốn câu) rằng:
"Bên sông Thái Thạch một nắm đất,
Lý Bạch danh thơ rạng nghìn năm.
Kẻ đến người đi viết vài dòng,
Trước cửa Lỗ Ban múa búa to."
(Lỗ Ban là ông tổ nghề mộc; múa búa trước cửa nhà ông tức là "múa rìu qua mắt thợ".)

 Tập "Đồng Đông"

 Sách "Duyệt Sinh đường tùy sao" chép: Nhà sư Pháp Hải ở đất Ngô thích làm thơ dở, gom lại thành tập, quan tòng sự (chức quan phụ tá) họ Lưu viết lời tựa. Lời tựa của Lưu viết: "Thầy tuy học giáo lý phương Tây (đạo Phật), nhưng lại rất giống phong cách Đông Lỗ (đạo Nho, vì Khổng Tử người nước Lỗ ở phía đông), nhân đó đặt tên là tập 'Đồng Đông' (giống phương Đông) (?). Thầy giỏi ví von, động bút là có 'phong tao' (chất thơ). Xưa Tiểu Đỗ (nhà thơ Đỗ Mục) đứng sau Lão Đỗ (Đỗ Phủ), nay thầy lại đứng dưới Tiểu Đỗ." (Đây là lời chế giễu ngầm: "ví von" đọc gần với "rắm", "phong tao" nghe như "gió và mùi khai thối"; chữ "Đỗ" đồng âm với chữ "bụng", "Tiểu Đỗ" nghe như "bụng dưới", đứng dưới bụng dưới là ý chọc tục.) Có thuyết nói Tô Đông Pha đề vào tượng sư Phật Ấn cũng có câu "Đại Đỗ, Tiểu Đỗ", e rằng là chép nhầm từ chuyện này.

 Hai "thi bá" ở Bàn Môn

 Đầu niên hiệu Vạn Lịch, ngoài cửa Bàn Môn thành Tô Châu có hai anh em, quên mất họ gì, một người hiệu Lan Khê, một người hiệu Lan Châu, tranh nhau làm thơ dở xướng họa với nhau, tự khen mình rất cao. Có người làm thơ chế giễu:
"Ngoài thành Bàn Môn hai thi bá (bậc đàn anh làng thơ),
Lan Khê, Lan Châu cùng một dòng.
Trong bụng chẳng có nửa quyển sách,
Trên giấy uổng công bôi mấy dòng mực.
Đầu khe Hoán Hoa có Đỗ Thiếu Lăng (Đỗ Phủ),
Cửa sông Tầm Dương có Lý Thái Bạch.
Hồn thiêng hai ông vẫn chưa tan,
Suốt ngày lên trời tìm sấm sét.
Có ngày trên đầu 'đùng' một tiếng,"
(tiếng địa phương đất Ngô, như nói "vang một tiếng")
"Đánh chết hai thằng chó đẻ."

 Tự khoe tài hoa

 Sách "Quảng ký" chép: Ở Tịnh Châu thời Bắc Tề có một người thuộc dòng dõi sĩ phu, thích làm thơ phú đáng cười, lại khinh thường các bậc danh sĩ như Hình Thiệu, Ngụy Thu. Mọi người cùng nhau chế giễu, giả vờ khen ngợi, thế là hắn giết bò, lọc rượu mời họ đến. Vợ hắn biết đó là chuyện hão, nhiều lần khóc lóc can ngăn. Hắn thở dài: "Tài hoa của ta mà vợ con còn không dung nạp, huống chi người qua đường!"

 Dương Tuấn Chi

 Dương Tuấn Chi làm nhiều bài ca năm chữ, lời lẽ phóng đãng mà vụng về, được dân gian truyền tụng, gọi là "Bạn bè của Dương Ngũ", người ta chép ra bán không ngớt. Một hôm Tuấn Chi gặp ở chợ, bảo có chữ chép sai, cầm lấy sửa lại. Người bán nói: "Dương Ngũ là bậc hiền nhân thời xưa. Ông biết gì mà dám bàn bậy!" Tuấn Chi mừng lắm, tự nói: "Ta có tập thơ mười quyển. Ngay cả anh ta cũng không biết ta là bậc tài sĩ."

 Thôi Thái Chi

 Hoàng môn (chức quan cận thần trong cung) đời Đường là Thôi Thái Chi làm thơ khóc đặc tiến (tước hàm danh dự ban cho đại thần) Lý Kiệu rằng:
"Đài các là đất thần tiên,
Áo mũ là làng quân tử.
Sáng qua còn ngồi đối mặt,
Hôm nay bỗng đã qua đời.
Hồn theo quỷ Tư Mệnh (thần coi số mạng),
Phách đuổi đến gặp Diêm Vương.
Từ nay thôi vui cười,
Chẳng còn đến triều đường."
Rồi bảo người ta: "Làm thơ phải có cái vị chân thật như thế này."

 Lư Diên Nhượng

 Lư Diên Nhượng theo nghề thơ, thi hai mươi lăm lần mới đỗ. Trong quyển thơ của ông có câu "Cáo xông qua đường cái, chó húc cửa quán mở", Trương Tuấn thường khen ngợi. Lại có câu "Mèo gian rình hang chuột, chó thèm liếm thớt cá", được Thành Nhuế khen. Câu "Hạt dẻ nổ cháy thủng thảm, mèo nhảy đụng đổ vạc" thì được Vương Kiến khen. Lư bảo người ta: "Cả đời ta yết kiến hết các bậc công khanh, chẳng ngờ lại được nhờ sức của cáo, chó, mèo, chuột!"

 Bao Hạ

 Tiến sĩ (người đã đỗ khoa thi cao nhất của triều đình) Bao Hạ làm thơ có nhiều câu thô kệch quê mùa, như: "Măng trúc đắng nhú cọc xanh, cây lựu treo bình nhỏ", lại: "Sương mù là khăn đội của núi, thuyền là dép lê của nước", lại: "Mái chèo lắc, thuyền vuốt tóc mai; gió động, nước đấm ngực", đều đáng cười. Đời còn truyền hai câu thơ thất lạc của ông: "Dưới cửa sổ có lúc giữ khách ngủ lại, trong phòng không việc thì ngủ cùng sư", người ta gọi là "thơ tự rước phần thiệt" (?).

 Cao Ngao Tào

 Cao Ngao Tào từng làm ba bài tạp thi. Bài thứ nhất:
"Mồ mả là bàn cờ ác sóc (một trò chơi cờ thời xưa) của đất,
Tinh tú là bàn cờ vây của trời.
Mở vò thì vò há miệng,
Cuộn chiếu thì giường lột da."
Bài thứ hai:
"Tiễn rồi lại tiễn,
Tiễn đến đầu cầu.
Chất đống hai mắt lệ,
Khó đè đầy ngực sầu."
Bài thứ ba:
"Đào mọc lông thành viên đạn,
Bầu dài thành cái chày.
Tường nghiêng vách lồi bụng,
Sông đóng băng nước mọc da."

 Quyền Long Tương

 Tả vệ tướng quân (tướng chỉ huy một cánh quân cấm vệ) đời Đường là Quyền Long Tương, tính hẹp hòi nóng nảy, thường tự khoe giỏi thơ. Trong niên hiệu Thông Thiên, ông làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Thương Châu. Mới đến nhậm chức, ông làm thơ trình các quan trong châu:
"Xa trông thành biển Thương,
Dương liễu xanh um tùm.
Ở giữa một bầy gã,
Tụm ngồi nâng chén cốc."
Các quan cảm tạ: "Ngài có tài phi thường!" Long Tương nói: "Không dám, chỉ là chạy theo vần mà thôi."
Ông lại làm bài thơ "Mừng mưa":
"Tối đi cũng chẳng mưa,
Sáng về cũng chẳng mây.
Mặt trời đỏ rực mọc,
Mặt đất xanh mịt mờ."
Lại trong tiệc mùa hè của Hoàng thái tử, ông làm thơ:
"Sương buốt trắng mênh mông,
Trăng sáng đỏ tròn trịa."
Thái tử cầm bút viết lời khen:
"Long Tương tài tử,
Người đất Tần Châu.
Trăng sáng rọi ban ngày,
Sương buốt dậy mùa hè.
Thơ văn như thế,
Chạy theo vần mà thôi!"
Long Tương vì dính vào vụ Trương Dịch Chi mà bị đưa ra làm chiết xung (quan võ trông coi binh lính một phủ) ở phủ Dung Sơn, sau được gọi về, ông dâng thơ:
"Không việc ở Dung Sơn,
Hôm nay về Đông Đô.
Bệ hạ ra lệnh gọi vào,
Nay làm Hữu kim ngô (tướng quân cấm vệ tuần phòng kinh thành)."
Vua cười lớn, thường gọi ông là "Quyền học sĩ", hễ cùng các học sĩ làm thơ thì lại cho ông dự.

 Long Tương lại có bài "Ngày thu bày tỏ lòng":
"Trước hiên bay bảy trăm,
Tuyết trắng vườn sau mạnh.
No ăn trong buồng nghiêng,
Phân nhà tụ bọ đồng."
Viên tham quân (quan phụ tá) không hiểu, xin ông giải thích. Long Tương nói: "Con diều hâu bay trước hiên, đáng giá bảy trăm đồng. Giặt áo phơi ở vườn sau, khô trắng như tuyết. Ăn no nằm nghiêng trong buồng, ngửi thấy đống phân trong nhà đã tụ được bọ hung ngoài đồng." Người bàn chuyện đều cười chê.

 Người họ vua nhà Tống

 Dưới triều vua Triết Tông, có một người họ hàng nhà vua thích làm thơ, mà thơ thì quê kệch đáng cười. Hắn từng làm bài "Ghi việc trước mắt":
"Ngày ấm xem ba dệt,
Gió cao đấu hai chái.
Ếch lật trắng 'xuất' rộng,
Giun chết tím 'chi' dài.
Cơm chan nghe tì bà 'phượng',
Màn thầu ném, tiếp Kiến Chương.
Về đến trong nhà ngồi,
Đánh chết thì có sao?"
Người ta hỏi ý thơ, hắn đáp: "Lúc đầu thấy ba con nhện giăng tơ trước hiên, lại thấy hai con sẻ đánh nhau ở hai dãy hành lang. Có con ếch chết lật bụng trắng, trông giống chữ 'xuất', con giun chết trông giống chữ 'chi'. Đang ăn cơm chan thì nghe nhà hàng xóm đàn khúc 'Phượng thê ngô'. Ăn màn thầu chưa xong thì người giữ cổng báo có tú tài họ Chương ở Kiến An đến thăm. Tiếp họ Chương xong trở vào, thấy trên cửa trong có vẽ Chung Quỳ đánh tiểu quỷ, nên mới nói 'đánh chết thì có sao'." Vua Triết Tông đang định đốt ngải (cách chữa bệnh hơ ngải cứu lên huyệt), có một tiểu nội thị (hoạn quan nhỏ hầu trong cung) đọc bài thơ này, vua cười quá, bèn thôi không đốt ngải nữa.

 Tương truyền bài thơ "Đi nhà xí" có câu "Ván nghiêng nước tiểu chảy gấp, hố sâu phân rơi chậm", cách đặt câu cũng giống như thế.

 Thơ tuyết

 Đời Đường có người tên Trương Đả Du, làm bài thơ "Tuyết":
"Trên sông trắng một mảng,
Miệng giếng đen một lỗ.
Chó vàng trên mình trắng,
Chó trắng trên mình sưng."

 Lục thi bá có thơ "Tuyết":
"Tuyết lớn rơi tơi bời,
Củi gạo đều lên giá.
Ghế băng đem làm củi,
Khiến cái giường cũng sợ."
Lại có câu:
"Ngọc Hoàng Đại Đế bán muối lậu,
Cả một Tô Châu lăn bột rán." (?)
Lại có câu:
"Không nghe trên trời rây bột,
Mà khắp đất lả tả toàn là bột."
Lại có câu:
"Đêm qua chiếu báo tang của Ngọc Hoàng tới,
Muôn dặm non sông đều để tang (mặc đồ trắng)."

 Lục thi bá từng vịnh cây tì bà:
"Một cây tì bà,
Hai cái chạc lớn."
Hai câu sau chưa nghĩ ra, Ngô Bào Am xin nối tiếp:
"Chưa kết quả vàng ròng,
Đã nở hoa ngọc trắng."
Lục lắc đầu: "Đầy mùi phấn son (ẻo lả như đàn bà)!"

 Lý Đình Ngạn

 Lý Đình Ngạn dâng một bài thơ trăm vần lên quan trên, trong đó có câu:
"Em trai chết ở Giang Nam,
Anh cả mất nơi ải Bắc."
Quan trên thương xót: "Nhà anh gặp tai họa đến thế này sao!" Đình Ngạn thưa: "Thật ra không có chuyện ấy, chỉ cốt cho câu đối nhau cho sát thôi." Một người khách đùa: "Sao không viết 'Thiếp yêu ngủ chùa sư, vợ đẹp nằm am đạo sĩ'? Như thế còn giữ được anh em."

 Nhà sư làm thơ

 Lang trung (chức quan trong các bộ) Tào Diễm có nhà sư đem quyển thơ đến xin gặp. Xem bài đầu, là bài "Lên gác Cam Lộ ở Nhuận Châu", có câu: "Nhìn xuống thấy Dương Tử nhỏ." Diễm nói: "Sao không viết tiếp 'chó con sủa khẽ béo'?" (tên sông Dương Tử đọc giống "con dê", nên Diễm đem chó ra đối lại cho đùa). Xem tiếp bài "Tiễn nhà sư", có câu: "Vượn kêu, lòng khách buồn." Diễm nói: "Sao không viết 'chó sủa chị Trương Tam'?" (cụm "vượn kêu lòng khách buồn" đọc nghe như "họ Viên kêu vợ Lý Tứ", nên Diễm đối bằng "chó sủa chị Trương Tam"). Cả bàn cười lớn.

 Thơ không vần

 Tham quân Ký Châu đời Đường là Khúc Sùng Dụ có bài thơ "Tiễn quan Tư công vào kinh":
"Sùng Dụ có may mắn,
Được gặp bậc danh lưu.
Quan Tư sĩ về kinh,
Đồng hoang tiếng khóc thảm."
(Thơ đã không hiệp vần, lại gọi nhầm quan Tư công là Tư sĩ, lời lẽ như đưa đám.) Quan Tư công nói: "Thật là đại tài! Thầy của anh là ai?" Đáp: "Một thầy đồ người Ngô dạy vần điệu này." Tư công nói: "Thầy sáng thì trò giỏi!"

 Thời Gia Tĩnh, có viên thái giám làm chức Chức tạo (trông coi việc dệt vải lụa cho triều đình) ở Hàng Châu, đòi hỏi không được, làm thơ rằng:
"Triều đình sai ta đến Tô Châu,
Quan phủ huyện chẳng đếm xỉa ta.
Có ngày ta về chầu kinh,
Đời người đâu mà chẳng gặp nhau!"
Quan giám ti (quan giám sát địa phương) than: "Thơ hay!" Hắn đáp: "Tuy chưa thành thơ, nhưng hiệp vần mà thôi."

 Sách "Hồ hải sưu kỳ" chép: Vợ quan binh mã họ Tạ bị tường đè chết. Dương Thiên Tích đến viếng, Tạ khóc: "Vợ tôi đang có mang, nay chết không còn ra thây, biết làm sao?" Dương nói: "Đây đúng là 'tuy không thành thây, chỉ đè thai mà thôi'." (Câu này đọc lên giống hệt câu "tuy không thành thơ, hiệp vần mà thôi" ở chuyện trên.) Tạ giận: "Ta khổ không cùng, mà ông còn đùa!" Câu nói ấy gốc từ chuyện trên.

 Thơ lặp ý

 Trong niên hiệu Ung Hy, một "thi bá" làm bài "Ngủ nhà trên núi, ghi việc":
"Một ông sư lẻ loi một mình về,
Đóng cửa, cài cổng, khép cửa củi.
Nửa đêm canh ba đúng giờ Tý,
Đỗ quyên, tạ báo, tử quy kêu."
(Đỗ quyên, tạ báo, tử quy đều là tên gọi của cùng một loài chim cuốc.)
Lại bài "Vịnh ông nho già":
"Tú tài, học bá là sinh viên (đều là tên gọi người học trò đi thi),
Ham ngủ, ngáy khò, chỉ thích ngủ.
Nông cạn, sơ sài, không học thức,
Lụ khụ, già yếu, sống tuổi cao."

 Vương đại phu

 Vương Kỳ có hai câu thơ vịnh tre mà ông đắc ý nhất, đọc cho Đông Pha nghe:
"Lá rủ nghìn lưỡi kiếm,
Thân vút vạn cây giáo."
Đông Pha cười: "Hay thì hay đấy, chỉ có điều là mười cây tre chung nhau một chiếc lá." Đông Pha lại từng nói: "Đọc thơ Vương đại phu, khó mà nhịn được cười."

 Lý Siêu Vô tự giễu

 Lý Siêu Vô bỏ đạo Nho theo đạo khác (ở đây ý nói đi tu) (?), làm thơ tự giễu:
"Nước sôi kêu thằng trọc khốn,
Lắc chuông mắng gã đầu trơn." (?)

 Lối văn "sáp thể"

 Từ Ngạn Bá làm văn, hay biến đổi lạ lùng để tìm cái mới: đổi "phượng vi" (cửa phượng, chỉ chốn cung cấm) thành "âu khổn" (cửa chim âu), đổi "long môn" (cửa rồng) thành "cù hộ" (cửa rồng con), đổi "Kim Cốc" (khe vàng, tên vườn nổi tiếng) thành "tiển khê" (khe kim loại sáng), đổi "sô cẩu" (chó rơm dùng khi cúng tế) thành "hủy khuyển" (chó cỏ), đổi "trúc mã" (ngựa tre, đồ chơi trẻ con) thành "tiểu tham" (ngựa trúc nhỏ), đổi "nguyệt thố" (thỏ trên mặt trăng) thành "phách thố" (thỏ vầng trăng), đổi "phong ngưu" (trâu chạy theo gió) thành "diệm độc" (bê con gió lốc). Người sau bắt chước theo, gọi là "sáp thể" (lối văn trúc trắc, khó đọc).

 Thơ đùa của Ngu Tử Khuông

 Thời Gia Tĩnh, có những kẻ thích làm thơ theo lối Lục triều (sáu triều đại ở phương Nam từ thế kỷ III đến VI, thơ chuộng hoa mỹ), không chỉ cầu khéo đẹp, lại còn muốn dùng những lời chưa ai từng nói, đổi chữ thay câu, đến nỗi thành ra hoang đường vô căn cứ. Một hôm Ngu Tử Khuông đưa một bài thơ cho Lang Nhân Bảo xem, nhờ bàn bạc. Nhân Bảo đọc ba lượt mà vẫn không biết đề bài là gì. Ngu nói: "Tôi bắt chước cái phép đổi chữ của người đời nay, đùa sửa bài thơ 'Tiễn Trương Tử Dương đi đánh phương bắc' của Nhạc Vũ Mục (tức Nhạc Phi) đấy." Thơ của Ngu viết:
"Luật thề nhanh như gió sấm,
Uy thần chấn góc phương Khảm (phương bắc).
Đi xa vượt đất Triệu,
Sức đánh qua nền Tần.
Ngựa ký giẫm cổ Hung Nô,
Giáo diệt thân Thát Đát.
Quay quân về tạ cửa đỏ (cung vua),
Dựng lại kinh đô cũ của vua."
Thơ của Nhạc Phi viết:
"Hiệu lệnh nhanh như gió sét,
Tiếng trời động góc bắc.
Rong ruổi vượt sông Hà, sông Lạc,
Đánh thẳng tới đất Yên, U.
Ngựa giẫm máu Nguyệt Chi,
Cờ phấp phới đầu Khả Hãn.
Trở về báo vua sáng,
Khôi phục Thần Châu cũ (đất nước Trung Hoa)."
Chẳng qua chỉ đổi từng chữ một. Hai người bèn vỗ tay cười với nhau.

 Tống Cảnh Văn soạn sử

 Tống Cảnh Văn (tức Tống Kỳ) soạn sử nhà Đường, thích dùng lời khó khăn sâu xa để tô vẽ những ý nông cạn dễ hiểu. Âu Dương công (Âu Dương Tu) nghĩ cách răn ông. Một hôm, Âu Dương công viết chữ to lên tường: "Tiêu mị phỉ trinh, trát thát hồng hưu." Tống thấy thế, nói: "Chẳng phải là 'đêm mơ chẳng lành, đề cửa đại cát' đấy sao? Cần gì phải tìm chữ lạ đến thế?" Âu Dương công nói: "Truyện Lý Tĩnh (ông viết) có câu 'chấn đình bất hạ yểm thông', cũng thuộc loại này đấy." (Câu ấy tức là "sét đánh không kịp bưng tai".) Tống công xấu hổ mà sửa lại.

 Giễu kẻ ăn cắp câu thơ

 Trần Á có bài thơ "Giễu kẻ ăn cắp câu thơ người xưa":
"Người hiền xưa tự đáng mắc tội,
Đâu dám nói ông thích trộm lời.
Khốn nỗi người xưa chẳng khôn ngoan,
Trộm trước của ông một cặp thơ."

 Nhà sư Huệ Sùng giỏi làm thơ, câu ông tự phụ nhất là:
"Sông chia, thế đồi đứt;
Xuân về, vết cháy xanh."
Các học trò của Sùng giễu:
"'Sông chia thế đồi' là của Tư Không Thự,
'Xuân về vết cháy' là của Lưu Trường Khanh.
Chẳng phải sư huynh hay phạm người xưa,
Mà câu thơ người xưa phạm sư huynh."

 Thơ Phan Bân Lão nhiều chỗ trùng với thơ Lão Đỗ (Đỗ Phủ). Vương Trực Phương nói: "Nếu Lão Đỗ sống lại, ắt phải cãi nhau với Phan Thập (anh Phan thứ mười)."

 Trong khoảng niên hiệu Tường Phù, Thiên Hy, Dương Đại Niên, Tiền Văn Hy, Yến Nguyên Hiến làm thơ đều theo Lý Nghĩa Sơn (nhà thơ Lý Thương Ẩn đời Đường), gọi là "thể Tây Côn". Lớp sau bắt chước, nhiều kẻ trộm câu thơ của Nghĩa Sơn. Có lần yến tiệc trong cung, phường chèo diễn trò, có người đóng vai Nghĩa Sơn, quần áo rách tả tơi, nói với mọi người: "Ta bị các ông quán chức (các quan làm việc ở các viện văn học, thư viện của triều đình) giằng xé đến nỗi này!" Người ngồi xem đều cười.

 Moi ngọc trong miệng người khác là "nhà nho ăn trộm" (Trang Tử có chuyện nhà nho đào mộ moi ngọc ngậm trong miệng người chết), sao chỉ xử theo tội làm rách áo mũ mà thôi?

 Lý Nghĩa Phủ có bài thơ "Én trắng":
"Chạm trăng làm quạt hát,
Cắt mây làm áo múa.
Tự thương bóng tuyết lượn,
Nên về sông Lạc thôi."
Có viên úy (quan coi việc trị an ở huyện) huyện Táo Cường là Trương Hoài Khánh, thích ăn cắp văn chương danh sĩ, bèn thêm hai chữ vào mỗi câu thành thơ bảy chữ:
"Sinh tình chạm trăng làm quạt hát,
Xuất tính cắt mây làm áo múa.
Soi gương tự thương bóng tuyết lượn,
Lúc đến nên về sông Lạc thôi."
Người đương thời gọi hắn là kẻ "lột sống Trương Xương Linh, nuốt sống Quách Chính Nhất".

 Quan Thái thường (chức quan trông coi lễ nhạc, tế tự) Vũ Bang Ngự nhờ Lưu Sở Hùng viết bài ký về lầu Thủy Trúc của mình. Bài văn viết: "Vẻ đẹp của tre ở bến sông Kỳ, có lúc như thác đổ mưa rào, có lúc như ngọc vỡ mây dày, có lúc như ném tên vào bình leng keng, có lúc như đánh cờ vây lách cách. Lớn nhỏ nhanh chậm đều là nhạc khí của tiên sinh." Lại viết: "Áo lông hạc, khăn vuông, người thấy cho là người trong cõi thần tiên." Toàn là dùng lời trong bài "Trúc lâu ký" của Vương Nguyên Chi. Có người đùa: "Đêm qua tôi mơ thấy một người đội mũ cao, thắt đai rộng, vẻ rất bất bình, nói: 'Ta là học sĩ Vương Vũ Xứng nhà Tống, xưa làm quận thú có một tòa lầu tre. Nay bị Lưu Sở Hùng phá hủy, lại còn đem đồ đạc trong lầu trộm đi từng món một.' Tôi hỏi là những đồ gì, ông nói: 'Một bàn cờ gỗ thu, mười hai mũi tên ném bình, mười quyển văn tập, một chiếc áo lông hạc, một chiếc khăn vuông, chỉ còn sót lại một cây đàn trong túi.' Lại hỏi: 'Trộm để làm gì?' Ông nói: 'Đều đem cất vào lầu Thủy Trúc của quan Thái thường, vì thế ta bất bình.'"

 Chấm vàng thành sắt

 Vương Tịch đời Lương có thơ:
"Ve kêu rừng càng lặng,
Chim hót núi càng vắng."
Vương Kinh Công (Vương An Thạch) sửa câu ấy thành: "Một chim không hót, núi càng vắng." Sơn Cốc (Hoàng Đình Kiên) cười: "Đây đúng là tay 'chấm vàng thành sắt'!" (ngược với "chấm sắt thành vàng", tức làm câu hay hóa dở).

 Nhờ người viết hộ

 Sách "Tráp Khê kỷ văn" chép: Ngô Bình Sơn ở Hồ Châu vốn không biết làm thơ. Gặp dịp mừng thọ thầy tọa sư (vị quan chấm thi đã lấy đỗ mình) là ông Vương Kinh Thạch, ông thử làm một bài tám câu, nhờ người đồng niên (người đỗ cùng khoa) là Thẩm Tiết Phủ sửa. Thẩm dùng vần ấy làm lại hẳn một bài, nhưng lại ngại xóa sạch bài của bạn, nên tạm cầm bút khuyên điểm (đánh dấu khen) vào hai câu cuối, rồi trả cả lại. Ngô mừng lắm, cho rằng câu được Thẩm khen thì ắt là hay, không nỡ bỏ, bèn chép bài thơ của Thẩm, rồi ghi thêm hai câu của mình vào cuối, thành ra mười câu, trùng một vần. Vương công cười lớn.

 Bình Sơn tên là Tú, chậm hiểu nhưng ham học. Mỗi ngày chỉ đọc bảy dòng sách, đến tối vẫn chưa thuộc, thì nhất định quỳ xuống tự bắt mình học. Kỳ hội thí (kỳ thi ở kinh đô để lấy tiến sĩ) năm Tân Mùi, năm bài văn sách (bài luận trả lời câu hỏi về chính sự) của ông còn khá phong phú, đến Nguyên Ngự (tức ông Vương Kinh Thạch) còn lấy làm lạ vì sự uyên bác của ông, xếp vào hàng quyển đầu; vậy mà một bài thơ thì lại không thông như thế!

 Văn nên tránh lời tục

 Dương Văn Công (Dương Ức) từng răn học trò: "Làm văn nên tránh lời tục." Sau đó ông làm một tờ biểu (văn bản dâng lên vua) có câu: "Cúi nghĩ bệ hạ, đức vượt Cửu Hoàng (chín vị vua thời thượng cổ)." Học trò là Trịnh Tiễn thưa với ông: "Bán hẹ vàng xong rồi, chẳng hay bao giờ được bán rau sống?" (chữ "Cửu Hoàng" đọc giống "hẹ vàng", một thứ rau). Ông cười lớn, sửa lại câu ấy.

 Chép chuyện ngựa và chó

 Âu Dương công lúc làm ở viện Hàn lâm (cơ quan soạn thảo văn thư cho vua), thường cùng các đồng liêu ra ngoài dạo chơi. Gặp một con ngựa chạy lồng giẫm chết một con chó, ông nói: "Thử chép việc này xem." Một người viết: "Có con chó nằm giữa đường lớn, con ngựa sổng giẫm vó mà giết nó." Một người viết: "Có con ngựa sổng chạy ngoài đường phố, con chó đang nằm gặp phải mà chết." Ông nói: "Nếu để các anh soạn sử thì muôn quyển cũng chưa xong!" Họ hỏi: "Thế ngài viết thế nào?" Ông nói: "Ngựa sổng giết chó trên đường." Mọi người cùng cười.

 Bài văn ân xá ở Minh Đường

 Hồ Vệ và Lư Tổ ở viện Hàn lâm, thảo bài văn ân xá nhân lễ Minh Đường (nơi vua làm đại lễ tế trời), có câu: "Giang Hoài quét sạch bởi bụi Hồ" (câu viết vụng, ý muốn nói quét sạch bụi giặc Hồ khỏi Giang Hoài, nhưng đọc lại thành Giang Hoài bị giặc Hồ quét sạch). Học trò Thái học (trường học lớn nhất của triều đình) chế giễu:
"Bụi Hồ đã bị Giang Hoài quét,
Lại bảo Giang Hoài bị quét bởi.
Nhắn với hai học sĩ Hồ, Lư,
Chẳng bằng cứ theo mẫu vẽ hồ lô."
("Vẽ hồ lô theo mẫu" nghĩa là chỉ biết bắt chước khuôn cũ; "Hồ Lư" đọc giống "hồ lô".)

 Hiệp vần

 Mai Quyền Hành đời Đường người đất Ngô, vào trường thi không mang theo sách vở, ai cũng cho là kỳ tài. Đến khi phủ ra đề "Phú cái mâm ngọc xanh", lấy câu "du nhiên dị trực tử lượng chi tâm" (lòng hòa dịu, ngay thẳng, hiền từ, thành thật tự nhiên mà sinh ra — câu trong sách Lễ ký) làm vần. Trong trường thi mọi người tranh nhau bàn rằng chữ "lượng" khó hiệp vần. Mai ngồi dưới gốc cây trong sân, lấy thẻ tre ngắn vạch đất làm nháp. Đến chiều, bài phú của Mai xong trước. Trương Quý Hà xin xem chỗ hiệp vần để làm khuôn mẫu. Mai nói khoác: "Hiệp một chữ mà còn phải bàn bạc thì thi tiến sĩ làm sao được?" Quý Hà tự nhận mình kém cỏi, bèn dẫn mấy chục người đến xin chỉ bảo. Mai nói: "Vần này khó hiệp, các ông cứ ngồi lên sảnh, nghe chỗ tôi hiệp xem có hiểu không." Rồi ngâm to:
"Mờ chừ mịt chừ, trong có vật,
Mịt chừ mờ chừ, trong có 'lượng'.
Chó ngồi chồm hổm bên cạnh,
Cú lượn sát bên trên."
(Bắt chước câu trong sách Đạo Đức kinh.) Rồi giảng rằng "mâm ngọc xanh" là mâm đựng thức ăn, cho nên mới nói "chó ngồi bên cạnh, cú lượn bên trên". Mọi người cười lớn. Chuyện chép từ sách "Càn soạn tử" (?).

 Miêu Chấn được gọi đi thi vào quán chức. Yến thừa tướng (Yến Thù) bảo ông: "Nên ôn tập một chút." Miêu nói: "Há có ai làm bà đỡ ba mươi năm mà lại quấn ngược đứa bé bao giờ?" Đến khi thi phú, vần có chữ "vương". Chấn hiệp vần bằng câu: "Khắp ven đất, chẳng đâu không là vua." (Câu Kinh Thi vốn là "chẳng ai không là bề tôi của vua", ông cắt cụt đi thành sai nghĩa.) Ông không được chọn. Yến cười: "Anh Miêu rốt cuộc lại quấn ngược đứa bé rồi!"

 Phú

 Hồ Đán làm bài "Phú cá voi lớn nuốt thuyền", có câu: "Cá không biết thuyền ở trong bụng, vui vẻ hòa hòa; người không biết thuyền ở trong bụng, vui vẻ thư thả." Lại viết: "Hai râu thẳng như sào, hai mắt treo như sao." Dương Tư đọc mà cười: "Cá to cỡ ấy mà con mắt nhỏ thế!" Lại trong niên hiệu Khánh Lịch, đề thi là "Nhà của thiên tử cao chín thước". Có người làm phú viết: "Vua Thành Thang đứng ở thềm, không thiếu một phân; Khổng Tử bước lên bậc, chỉ còn dư sáu tấc." Đó là dùng chuyện Tào Giao trong sách Mạnh Tử nói vua Thang cao chín thước, và sách Sử ký nói Khổng Tử cao chín thước sáu tấc.

 Trong niên hiệu Hy Ninh, kỳ tỉnh thí (kỳ thi do bộ Lễ ở kinh đô tổ chức) ra đề "Phú vua bắn bia hổ". Có một quyển viết: "Giảng cái nghề mà người quân tử ắt phải tranh, trang sức tấm da mà bậc đại nhân biến." (Mượn câu Kinh Dịch "bậc đại nhân biến như vằn hổ", viết vụng thành ra tấm da hổ là da của "đại nhân".) Lại có lần Âu Dương công làm chủ khảo, ra đề "Phú quý trọng người già vì gần với cha mẹ". Có một quyển viết: "Ngắm cái dáng già vàng vọt kia, giống dung nhan của cha nghiêm ta."

 Trữ Quy đi thi, làm đề "Vua Thuấn lớn làm điều thiện cùng với người", câu phá đề (câu mở đầu bài văn thi, nêu tóm ý đề) viết: "Đạo tuy suốt muôn đời, thiện vẫn giống mọi người." Bị đánh trượt. Một người bạn đùa an ủi: "Anh lấy 'bô nước tiểu' đối với 'ống dầu', bị đánh trượt là phải." (Chữ "tuy suốt" đọc giống "bô nước tiểu", chữ "vẫn giống" đọc giống "ống dầu".)

 Kinh nghĩa (bài văn giảng nghĩa kinh sách trong khoa thi)

 Trong niên hiệu Chính Hòa, các cử tử (người đi thi) đều thi kinh nghĩa. Có một học trò học sách "Chu lễ", kỳ thi ở trường ra đề "Cấm người đi đêm". Học trò ấy làm bài: "Cái hại của việc đi đêm lớn lắm. Phàm kẻ trộm cướp, gian dâm làm điều ác, ban ngày không thể công khai làm được, ắt phải đợi đêm tối, họp bè đảng mà lén ra tay. Dấu vết mờ tối, dù muốn bắt mà trị cũng không thể tìm ra. Vì thế các vua đời trước đặt chức quan gọi là Tư Ngụ thị (chức quan trông coi canh đêm, cấm người đi lại ban đêm), lập phép để cấm, ai phạm thì không tha, thật là phải lắm! Nếu không thế thì Tể Dư ngủ ngày, sao lại mắc tội với Khổng phu tử?" (Sách Luận ngữ chép Khổng Tử mắng học trò Tể Dư vì ngủ ban ngày.) Quan học rất thích lời bàn có lý của anh ta, chỉ không hiểu vì sao lấy Tể Dư làm chứng, bèn gọi đến hỏi. Anh ta đáp: "Ban ngày đâu phải lúc ngủ. Nay Tể Dư giữa ban ngày mà ngủ say, ý hẳn là đợi đêm xuống để ra ngoài đi lung tung bậy bạ đấy!" Quan học bật cười rồi thôi.

 Làm cho Tể Ngã (tức Tể Dư) đang ngủ cũng giật mình toát một thân mồ hôi lạnh.

 Thời nghệ (văn thi cử thịnh hành đương thời)

 Trần Bạch Sa, tên Hiến Chương, đầu niên hiệu Thành Hóa đi hội thí. Ông tuy mang danh tiếng lớn, nhưng cũng chiều theo sở thích người đời, đua nhau làm cho mới lạ. Làm đề "Người già thì làm cho yên ổn, bạn bè thì làm cho tin, người trẻ thì làm cho mến", câu phá đề viết: "Vật đều có bậc của nó, thánh nhân xếp bậc theo bậc." Quan khảo đùa phê bên cạnh: "Nếu muốn đỗ tiến sĩ, còn phải đợi một bậc nữa!" (Chữ "bậc" cũng có nghĩa là "đợi".)

 Trương Ngao Sơn làm đề học (quan trông coi việc học hành, thi cử một vùng) ở Giang Bắc, ra đề "Phùng Phụ giỏi bắt hổ" (trong sách Mạnh Tử, Phùng Phụ là tên một người đàn ông). Một sĩ tử ở Từ Châu viết: "Phùng Phụ là một người đàn bà (chữ 'phụ' nghĩa là đàn bà), mà bắt được hổ; không những bắt được, mà còn giỏi nữa. Bắt hổ là thế nào? Là bóp cổ nó, chặt đầu nó, lột da nó, bỏ vào ngũ vị mà ăn, chẳng ngon lắm sao!"

 Thầy học quan Vương Kinh Hồ kể chuyện một sĩ tử quận Ngô làm đề "Nay Giao cao chín thước bốn tấc" (câu trong sách Mạnh Tử), trong bài đem "chín thước mà cao" và "bốn tấc mà cao" chia thành hai vế đối. Lại có một sĩ tử làm đề "Hai cô con gái hầu hạ" (sách Mạnh Tử nói vua Nghiêu gả hai con gái cho Thuấn), trong bài dựng hai vế đối: "Vua Nghiêu chẳng phải không muốn dùng họ để tự hầu hạ mình, vua Thuấn chẳng phải không muốn dùng họ để hầu hạ Cổ Tẩu (cha của Thuấn)." Người nghe cười ngặt nghẽo.

 Năm Ất Mão, quan tông sư (quan đề học, coi như thầy của học trò cả vùng) họ Vương đến Tô Châu, những quyển thi dở của đồng sinh (học trò chưa đỗ tú tài) đều bị trả về. Có một đồng sinh làm đề "Chẳng cần bói mà thôi" (câu trong Luận ngữ), trong bài có hai vế đối: "Người bói thời xưa thì có thầy Quỷ Cốc; người bói thời nay thì có Liễu Hoa Nhạc." Mọi người cười ồ. Bên cạnh có một người quen với đồng sinh ấy, tỏ ra rất tiếc. Mọi người hỏi vì sao, người ấy đáp: "Hèn gì cậu ấy không đỗ, quan tông sư là người Chiết Giang, làm sao biết Tô Châu ta có ông Liễu Hoa Nhạc?" Mọi người cười lớn. Lại có một đồng sinh ở gần cầu Nhiệm Tưởng bên cửa Tề Môn. Cầu này mang tên theo hai miếu thổ địa (thần đất) họ Nhiệm và họ Tưởng. Đề thi ra "Kẻ giao đất đai thì tội đứng sau" (câu trong Mạnh Tử; "nhiệm thổ địa" nghĩa là giao ruộng đất cho người khai phá), đồng sinh ấy bèn lấy "thổ địa họ Tưởng" và "thổ địa họ Nhiệm" chia làm hai vế chủ và khách.

 Thân Vu Vương kể: Có người làm đề "Dù sai đứa trẻ cao năm thước ra chợ, cũng chẳng ai lừa nó" (câu trong Mạnh Tử), câu phá đề viết: "Lấy một người có thể bị lừa, ở một nơi có thể bị lừa, mà rốt cuộc chẳng ai lừa. Có thể thấy lẽ trời vẫn còn mãi, mà lòng người chưa chết." Có người chê là chưa gọn chắc. Hôm khác anh ta làm đề "Người nước Lỗ tranh nhau thú săn, Khổng Tử cũng tranh thú săn", phá đề viết: "Tục Lỗ suy đồi, thánh nhân sấm sét." (ý muốn nói thánh nhân "hùa theo", vì "hùa theo" có chữ "sấm".) Có người lại chê là trúc trắc và tối nghĩa, bảo phải không dài không ngắn, nói trúng những chữ then chốt trong đề thì mới khiến người đọc sáng mắt. Hôm khác anh ta lại làm đề "Khổng Tử lúc ở nhà nhàn rỗi, thư thái vậy, vui tươi vậy", phá đề viết: "Ghi chỗ ở như chim én của thánh nhân, là chữ 'giáp' thò đầu ra, và chữ 'thiên' nghiêng đầu đi vậy." (Chữ "nhàn rỗi" trong đề còn có nghĩa là "chim én"; chữ "thư thái" viết như chữ "giáp" có nét nhô đầu lên, chữ "vui tươi" viết như chữ "thiên" có nét đầu nghiêng.)

 Một sĩ tử làm bài đề "Biết lấy điều gần mình mà ví" (câu trong Luận ngữ), đem đến hỏi Đường Lục Như (Đường Dần). Đường khen mãi không thôi. Sĩ tử lại nài nỉ xin sửa, Đường nói: "Đọc kỹ thì thấy ba chữ 'biết lấy gần' anh không làm tới, nên có hơi lệch lạc khô khan." (Ý nói cả bài chỉ còn lại chữ "ví", mà chữ "ví" đọc giống chữ "rắm".) Sĩ tử lặng lẽ bỏ đi.

 …bỏ đi. (?)

 Bình thơ Đường

 Dương Dụng Tu (Dương Thận) nói: Thơ Đường có những bài cực dở, người Tống chép cả vào sách "Toàn Đường thi thoại", khiến người đọc phải nói: "Đây cũng là một thể thơ Đường." Ví như đất Yên, đất Triệu có nhiều người đẹp, trong đó có kẻ què, kẻ chột, kẻ hôi nách, kẻ … (?), kẻ vừa ghẻ lở vừa bị trĩ, thế mà lại riêng sủng ái trong phòng, bảo rằng: "Đây cũng là một loại giai nhân đất Yên, Triệu." Có được không?

 Lỗi trong thơ văn của người trước

 Thời vua Giản Văn (nhà Lương), thơ Phí Húc có câu "Chẳng biết phải hay chăng?", thơ Ân Vân có câu "Phấp phới thuyền vân mẫu" (vân mẫu là một loại đá trong suốt, dùng trang trí thuyền). Vua cười lớn: "Húc đã không nhận ra cha mình, Vân lại thả trôi mẹ mình sao?" (Chữ "chăng" đọc giống chữ "cha"; chữ "mẫu" nghĩa là mẹ, chữ "Vân" trong tên Ân Vân lại đồng âm với "vân" trong "vân mẫu".)

 Câu thơ của Hứa Hồn hay dùng chữ "nước". Có câu ngạn ngữ: "Hứa Hồn nghìn bài ướt." Lại thơ La Ẩn đều có những chữ "mừng", "giận", "buồn", "vui", "lòng", "chí", không rời khỏi một thân mình, nên người ta lấy câu "La Ẩn cả đời thân" làm vế đối. Nhưng không bằng đối là "Đỗ Phủ cả đời sầu" thì hay hơn.

 Dương Doanh Xuyên (Dương Quýnh) làm văn hay dùng liền tên họ người xưa, như "Trương Bình Tử bàn qua, Lục Sĩ Hành ghi chép", "Phan An Nhân quê mùa là phải, Trọng Trường Thống sao đủ biết". Người đương thời gọi là "sổ điểm ma" (sổ ghi tên người chết). Văn của Lạc thừa (Lạc Tân Vương, từng làm chức thừa) hay dùng con số để đối, như "Đất Tần cửa ải hiểm một trăm hai, nhà Hán cung riêng ba mươi sáu", người đương thời gọi là "thầy dạy toán". Lý Nghĩa Sơn làm văn hay giở sách tra cứu, bày la liệt hai bên như vảy cá, người đương thời gọi là "rái cá tế cá" (rái cá bắt cá thường bày ra bờ như cúng tế).

 Thơ của Vương Vũ Ngọc (Vương Khuê) hay dùng các chữ "trân", "bảo" (quý báu), "vàng ròng", "ngọc trắng" để đối nhau, người đương thời gọi là "Chí bảo đan" (tên một bài thuốc quý). Có người nói: "Người ta bảo thơ làm cho người ta nghèo, thử gượng làm lời giàu sang xem sao." Tìm tòi mấy ngày, chỉ được một cặp câu:
"Ống chân hóa thành đồi mồi đỏ,
Tròng mắt biến làm lưu ly biếc."
Mọi người cười ngất.

 Cao Anh Tú nhanh miệng lại khôi hài, từng cùng nhà sư Tán Ninh bàn về lỗi thơ người xưa, nói: "Bài 'Đọc sử Hán' của Lý Sơn Phủ: 'Vương Mãng nghịch vào đã vỡ nửa, Tào công đem đi liền chìm hẳn' — là thơ thuyền vỡ. Bài vịnh chim đa đa của Lý Quần Ngọc: 'Vừa băng qua con đường quanh co gập ghềnh, lại nghe tiếng kêu câu châu cách trách' — là thơ tiếng Phạn (đọc lên như kinh tiếng Ấn Độ). Thơ La Ẩn: 'Trong mây gà chó, Lưu An bay qua; trong trăng đàn ca, Tùy Dạng đế trở về' — là thơ thấy ma. Thơ Đỗ Tuân Hạc: 'Hôm nay gặp đề, đề như chạm; chẳng biết sau đề ai đề nữa' — đây là thơ con 'vệ', nếu không thì sao lại có bốn cái vó?" (Chữ "đề" đọc giống chữ "vó"; câu thơ có bốn chữ "đề" nên thành bốn vó.) Đất Vệ có nhiều lừa, nên người ta gọi con lừa là "con vệ".

 Bài "Trọ ở chùa Phật Kim Lăng" của Tào Đường có câu: "Đáy nước có trời, xuân mịt mùng; nhân gian không lối, trăng mênh mang." Người ta gọi là "thơ ma". Bài vịnh hoa mẫu đơn của La Ẩn: "Nếu biết nói thì ắt nghiêng nước, dẫu vô tình cũng làm động lòng người." Người ta gọi là "thơ con gái".

 Nhà sư Quán Hưu có bài "Vịnh ông chài": "Trước mắt không thấy việc chợ búa triều đình, bên tai chỉ nghe tiếng gió nước." Mai Thánh Du nói: "Đây là bị bệnh phong ở gan thận." (Theo Đông y, bệnh phong ở gan thận làm mắt mờ, tai ù.) Lại có câu: "Suốt ngày tìm không thấy, có lúc lại tự về." Mai nói: "Đây là nhà người ta mất con mèo."

 Giả Đảo có bài thơ "Khóc nhà sư": "Vẽ lưu lại bóng hình tu đạo, đốt đi tấm thân ngồi thiền." Người đời Đường bảo là "thiêu chết một ông sư còn sống".

 Bài thơ "Múa Giá chi" của Trương Hỗ có câu: "Dải lụa uyên ương mảnh mai ném nơi nào? Áo lụa khổng tước thuộc về ai?" Bạch Lạc Thiên (Bạch Cư Dị) thường gọi là "thơ lời tra hỏi" (như lời quan xử án hỏi cung). Hỗ nói: "Ông cũng có 'Kinh Mục Liên' đấy. Bài 'Trường hận ca' viết: 'Trên tận trời xanh, dưới suối vàng, hai nơi mịt mờ đều chẳng thấy.' Đó chẳng phải là Mục Liên đi tìm mẹ sao?" (Mục Liên là đệ tử Phật, xuống địa ngục tìm cứu mẹ.)

 Thơ Mạnh Hạo Nhiên:
"Giấc xuân chẳng biết sáng,
Khắp nơi nghe chim kêu.
Đêm qua tiếng mưa gió,
Hoa rụng biết bao nhiêu?"
Người ta bảo ông là "Mạnh mù" (vì chỉ nghe chứ không thấy gì). Nhà của Kinh Công (Vương An Thạch) ở trên đất cũ Tạ An từng ở, có gò gọi là gò Tạ công. Ông làm thơ:
"Tên ta, họ ông tình cờ trùng nhau (?),
Nhà ta, gò ông ở ngay trước mắt.
Ông đi ta đến, gò thuộc về ta,
Chẳng lẽ gò còn mang họ ông."
Người ta bảo là tranh địa giới với người chết.

 Thương người tài không ai bằng vua Minh Hoàng (Đường Huyền Tông), thế mà ông Mạnh không biết, rốt cuộc lại tự cắt đứt đường mình bằng câu thơ "Bất tài nên bị vua sáng bỏ", thật đúng là mù! Kinh Công ở triều ngày ngày tranh cãi với người khác về tân pháp (chính sách cải cách của ông), bị bãi chức rồi lại quay sang tranh gò đất, cũng là do bản tính ông vậy.

 Bài "Thơ ông già" năm mươi vần của Trương Sư Tích tả rất khéo. Nhưng trong đó có câu "Đọc kinh chê chữ nhỏ", khó tránh khỏi giống ông sư già; câu "Chân yếu sợ đánh đu", khó tránh khỏi giống bà già.

 Trình Sư Mạnh làm tri châu (quan đứng đầu một châu) Hồng Châu, dựng một gian nhà gọi là "nhà Tĩnh", tự mình rất yêu thích, không ngày nào không đến, làm thơ khắc lên đá: "Mỗi ngày dù bận mấy cũng phải đến một lần, đêm khuya thường thắp đèn mà tới." Lý Nguyên Quy thấy vậy cười: "Đây là thơ đi nhà xí."

 Bài từ (thể thơ để hát theo điệu nhạc) của Liễu Kỳ Khanh (Liễu Vĩnh) có câu: "Đêm nay tỉnh rượu nơi đâu? Bờ dương liễu, gió sớm trăng tàn." Có người đùa: "'Bờ dương liễu, gió sớm trăng tàn' — đó chính là chỗ ông lái đò đi ngoài thôi."

 Lưu Tử Nghi có bài thơ "Tặng người": "Huệ hòa, quan còn nhỏ; Sư đạt, lộc phải cầu" — lấy từ chuyện "Liễu Hạ Huệ là bậc thánh hòa nhã" và "Tử Trương (tên là Sư) hỏi về sự hiển đạt và học cách cầu bổng lộc". Có người bỏ chữ "quan" đi, đưa cho người khác xem và nói: "Đây ắt là ông sư người Phiên (dân tộc phương ngoài), tên là Đạt Lộc Tu Can." (Bỏ chữ "quan" thì câu thành "Huệ hòa thượng nhỏ, thầy Đạt Lộc Tu Can", nghe như tên phiên âm của sư ngoại quốc.) Người nghe cười lớn.

 Có người được đổi đến làm quan ở đất phong của vương nước Sở (?), Lý Vu Lân làm thơ tiễn: "Sông Giang sông Hán mặt trời cao, khí thiên tử; lầu đài thu đến, gió đại vương." Một người bạn nói: "Hai câu này giống như mừng Trần Hữu Lượng lên ngôi." (Trần Hữu Lượng từng xưng đế ở vùng đất Sở cuối đời Nguyên.)

 Sách "Cổ kim thi thoại" chép: Bài "Trường hận ca" của Lạc Thiên có câu: "Dưới núi Nga Mi ít người qua, cờ xí không ánh, nắng nhạt nhòa." Núi Nga Mi ở Gia Châu, chẳng dính dáng gì đến con đường vua chạy vào đất Thục. Bài thơ "Cây bách ở miếu Vũ Hầu" của Đỗ Phủ: "Vỏ sương trơn mưa, bốn mươi ôm; sắc biếc chọc trời, hai nghìn thước." Bốn mươi ôm thì đường kính chỉ bảy thước, chẳng phải quá mảnh quá dài sao? Sử chép thân mình Phòng Phong thị rộng chín mẫu, cao ba trượng. Xét theo thước lớn, chín mẫu bề ngang là năm mươi trượng bốn thước, như thế thân Phòng Phong chỉ như một cái bánh tráng mà thôi. Đó là những lỗi của văn chương.

 Trương Văn Tiềm thường kể: "Tử Chiêm (Tô Đông Pha) hay cười câu thơ 'Bên trời Triệu Thuẫn càng đáng sợ, đáy nước Hữu quân đang ngủ say', bảo là 'trụng nước sôi Vương Hy Chi rồi'." (Sách Tả truyện ví Triệu Thuẫn như mặt trời mùa hè; Vương Hy Chi làm Hữu quân tướng quân, rất thích ngỗng, nên "Hữu quân" dùng để chỉ ngỗng. Ý câu là trời hè nắng gắt, ngỗng ngủ dưới nước, nhưng đọc lên lại thành Vương Hy Chi bị nấu trong nước nóng.) Văn Tiềm đùa lại Tử Chiêm: "Thơ ông có câu 'Một mình ngắm sen đỏ, rót Bạch Đọa', không biết Bạch Đọa là thứ gì?" Tử Chiêm nói: "Sách 'Lạc Dương già lam ký' có người tên Lưu Bạch Đọa giỏi nấu rượu." Văn Tiềm nói: "Bạch Đọa đã là người, sao lại nói rót?" Tử Chiêm cười: "Bài 'Đoản ca hành' của Ngụy Vũ đế (Tào Tháo) viết: 'Lấy gì giải sầu? Chỉ có Đỗ Khang.' Đỗ Khang cũng là tên người nấu rượu đấy." Văn Tiềm nói: "Rốt cuộc vẫn là dùng không đúng." Lúc ấy Văn Tiềm có một đầy tớ họ Tào làm mất đồ đựng rượu. Tử Chiêm cười: "Ông hãy đi xử gã nhà họ Tào kia trước đã, rồi hãy đến đây quấy rầy." Cả bàn cười lớn.

 Người đất Ngô hay gọi quả mơ là "Tào công", vì chuyện Tào Tháo từng bảo quân lính "trông về rừng mơ để đỡ khát". Lại gọi con ngỗng là "Hữu quân". Có người học trò viết thiếp biếu lễ: "Giấm ngâm Tào công một vò, nước sôi trụng Hữu quân hai con." Người xem cười lớn.

 Phụ thêm: thơ chín chữ

 Hòa thượng Trung Phong có bài thơ hoa mai mỗi câu chín chữ:
"Đêm qua gió tây thổi gãy ngọn nghìn rừng cây,
Bến đò thuyền con lăn vào chỗ trũng bãi cát.
Cây hoang mai già một mình nằm góc nhà lạnh,
Bóng thưa ngang xiên lặng lẽ leo lên gõ cửa sổ thư phòng."
Bài thơ hoa đồ mi của Lư Tán Nguyên:
"Trời đem sắc nghiêng nước của hoa vương (hoa mẫu đơn) khép lại mùa xuân,
Đồ mi rửa phấn, má trắng theo sau hầu bạn.
Hơn hẳn hoa mận đậm đặc đầy cành mà kém thanh nhã,
Đáng làm bạn với cành mai ngang xiên soi nước nở trước."

 Thơ ấy chẳng phải không hay, nhưng từ một nét thêm dần lên đến thơ bốn chữ, năm chữ, bảy chữ là đã cùng cực rồi. Nay lại làm chín chữ, thì ắt sẽ có mười một, mười ba chữ, cho đến vô cùng, thành như lối "sơn ca nói nhanh" ở đất Ngô mới thôi. Vì vậy ta phụ vào cuối phần chuyện cười này, để làm lời răn cho thói văn chương quá chuộng hình thức.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video