Phẩm thứ mười: Bậc Thánh Quán Thế Tự Tại Bồ-tát hỏi (phần một). (Quán Thế Tự Tại: tên một vị Bồ-tát, thường gọi là Quán Thế Âm; Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật và nguyện cứu giúp mọi chúng sinh.)
Bấy giờ, bậc Thánh Quán Thế Tự Tại Bồ-tát Ma-ha-tát (Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, tức vị Bồ-tát lớn) thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Thế Tôn đã vì các Bồ-tát mà nói về chỗ khác nhau của thập địa (mười địa: mười giai đoạn tu chứng của Bồ-tát, như mười bậc thang tiến dần lên quả Phật), tức là: Hoan Hỷ địa (bậc vui mừng), Ly Cấu địa (bậc lìa nhơ), Quang Minh địa (bậc ánh sáng), Diệm địa (bậc lửa rực), Nan Thắng địa (bậc khó vượt), Hiện Tiền địa (bậc hiện rõ trước mắt), Viễn Hành địa (bậc đi xa), Bất Động địa (bậc không lay động), Thiện Tuệ địa (bậc trí tuệ khéo léo), Pháp Vân địa (bậc mây giáo pháp), và thứ mười một là Phật địa (bậc Phật). Bạch Thế Tôn! Có mấy loại thanh tịnh (sự trong sạch của tâm và hạnh) bao gồm các địa này? Các địa này được gồm trong mấy phần?"
Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết có bốn loại thanh tịnh và mười một phần bao gồm các địa này. Này Quán Thế Tự Tại! Tăng thượng thanh tịnh (sự trong sạch của ý chí hướng thượng, tức lòng quyết chí hướng về giác ngộ đã trở nên trong sạch) (?) bao gồm địa thứ nhất. Tăng thượng giới thanh tịnh (sự trong sạch của giới luật bậc cao) bao gồm địa thứ hai. Tăng thượng tâm thanh tịnh (sự trong sạch của tâm định bậc cao, tức thiền định) bao gồm địa thứ ba. Tăng thượng tuệ thanh tịnh (sự trong sạch của trí tuệ bậc cao) bao gồm địa thứ tư; và càng lên cao càng thù thắng vi diệu, từ địa thứ tư cho đến Phật địa. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là bốn loại thanh tịnh bao gồm các địa.
Này Quán Thế Tự Tại! Thế nào là nghĩa mười một phần bao gồm các địa? Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát bắt đầu từ tín hành địa (giai đoạn tu hành bằng lòng tin và sự hiểu biết, trước khi bước vào địa thứ nhất), tu mười loại tín tâm (mười loại tâm tin), khéo suy xét về Bồ-tát thừa (cỗ xe, tức con đường của Bồ-tát đưa đến quả Phật). Vị ấy tu hạnh ở tín hành địa, vượt qua địa tin hiểu ấy, vào định tụ (nhóm người đã chắc chắn đi đúng đường, không còn thối lui), làm đầy đủ phần ấy.
Này Quán Thế Tự Tại! Các Bồ-tát ấy tuy đã đầy đủ phần ấy, nhưng đối với những hành vi nhỏ nhiệm vẫn chưa thể tu hành đúng như thật. Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy. Tuy đầy đủ phần ấy, nhưng vẫn chưa thể thật sự trọn vẹn tam-muội (trạng thái tâm tập trung vững vàng vào một đối tượng) và tam-ma-bạt-đề (trạng thái tâm định quân bình an trú, tức các tầng thiền định sâu) của thế gian, và cũng chưa đầy đủ văn trì đà-la-ni (năng lực nghe điều gì liền ghi nhớ giữ gìn không quên). Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy.
Tuy đầy đủ phần ấy, nhưng đối với bồ-đề phần (các pháp tu giúp đạt giác ngộ, như ba mươi bảy phẩm trợ đạo) vẫn chưa thể tu hành đúng như thật; tâm chưa thể buông bỏ lòng ưa thích tam-muội và lòng ưa thích giáo pháp. Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy. Tuy đầy đủ phần ấy, nhưng vẫn chưa thể quán xét đúng như thật tất cả các đế (các chân lý, như Khổ, Nguyên nhân của khổ, Sự dứt khổ và Con đường dứt khổ), cũng chưa thể buông bỏ lối tu bồ-đề phần còn bị phương tiện ràng buộc; đối với thế gian và Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử) thì khi một mực hướng tới, khi một mực quay lưng (?). Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy.
Tuy đầy đủ phần ấy, nhưng vẫn chưa thể biết đúng như thật sự sinh tử trôi lăn của thế gian, và đối với việc tu hành thấy rõ trước mắt cùng vô tướng chánh niệm (sự nhớ nghĩ chân chính không bám vào hình tướng nào) thì chưa thể tu tập nhiều. Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy. Tuy đầy đủ phần ấy, nhưng vẫn chưa thể biết đúng như thật vô tướng chánh niệm liên tục không gián đoạn, chưa thể tu tập nhiều. Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy.
Tuy đầy đủ phần ấy, nhưng vẫn chưa thể buông bỏ sự gắng sức trong hạnh vô tướng để hạnh ấy tự nhiên vận hành; trong hạnh vô tướng chưa được tự tại. Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy. Tuy đầy đủ phần ấy, nhưng vẫn chưa thể dựa vào mọi tên gọi và hình tướng mà nói tất cả các pháp (mọi sự vật, mọi giáo lý) một cách không ngăn ngại, và chưa được tự tại trong việc thuyết pháp. Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy.
Tuy đầy đủ phần ấy, nhưng vẫn chưa được pháp thân (thân chân lý, tức thân giác ngộ của Phật) viên mãn, và chưa được thọ hưởng niềm an vui của pháp thân ấy (?). Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy. Tuy đầy đủ phần ấy, nhưng vẫn chưa thể đối với mọi hình tướng của tất cả cảnh giới mà có đầy đủ trí tuệ không chướng ngại, không vướng mắc. Các Bồ-tát ấy chưa đầy đủ phần này, vì muốn đầy đủ nên tu hành, tiến lên tìm cầu, và được đầy đủ phần ấy. Khi đã đầy đủ phần ấy, gọi là đầy đủ tất cả bồ-đề phần. Bồ-tát đã viên mãn bồ-đề (sự giác ngộ) thì gọi là Phật. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết mười một phần như vậy bao gồm các địa."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Vì sao Thế Tôn gọi địa đầu tiên là Hoan Hỷ địa, cho đến gọi Phật địa là Phật địa?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát lần đầu lìa khỏi sinh tử, được lợi ích lớn xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), trong sạch, thù thắng, vi diệu, vui mừng hớn hở; vì vậy địa thứ nhất gọi là Hoan Hỷ địa. Vì đã xa lìa mọi chướng ngại do phạm giới dù rất nhỏ nhặt, nên địa thứ hai gọi là Ly Cấu địa. Nhờ ánh sáng trí tuệ vô lượng chiếu soi, chiếu rọi các tam-muội và văn trì đà-la-ni, được tự tại và có thể tỏa ánh sáng, nên địa thứ ba gọi là Quang Minh địa. Lửa trí tuệ bừng cháy, đốt sạch cấu nhiễm tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại do phiền não lâu đời) của phiền não đối với bồ-đề phần, nên địa thứ tư gọi là Diệm địa. Dùng phương tiện tu tập chính các pháp bồ-đề phần ấy, điều khó thắng mà thắng được, nên địa thứ năm gọi là Nan Thắng địa. Nhớ nghĩ chân chính, suy xét các hành hữu vi (mọi sự vật, hoạt động do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), ngay trước mắt chứng biết các pháp không có tướng, nên địa thứ sáu gọi là Hiện Tiền địa. Vô tướng chánh niệm liên tục không gián đoạn, đi sâu xa vào hạnh tu, gần đến địa thanh tịnh, nên địa thứ bảy gọi là Viễn Hành địa. Không còn các tướng, tu hành tự nhiên, các tướng không lay động được, nên địa thứ tám gọi là Bất Động địa. Nói tất cả các pháp bằng nhất thiết chủng trí (trí biết rõ mọi pháp trong mọi phương diện) không ngăn ngại, tự tại, được trí tuệ rộng lớn mà kẻ khác không khuất phục được, nên địa thứ chín gọi là Thiện Tuệ địa. Thân đầy lỗi lầm do phiền não của chúng sinh rộng như hư không, còn pháp thân của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như) như đám mây lớn, che trùm cõi chúng sinh mà thuyết pháp và hiện thân, nên địa thứ mười gọi là Pháp Vân địa. Lìa mọi tập khí vi tế của vô minh, lìa mọi tập khí chướng ngại trí tuệ đối với các cảnh giới, không chướng ngại, không vướng mắc, được tự tại trong tất cả các pháp, nên địa thứ mười một gọi là Phật địa."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Ở các địa này có mấy loại vô minh (sự si mê, không thấy rõ chân lý), mấy loại chướng (sự ngăn che, cản trở) đối nghịch?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Có hai mươi hai loại vô minh và mười một loại chướng. Này Quán Thế Tự Tại! Ở địa thứ nhất có vô minh chấp vào nhân ngã (tin có cái tôi thật nơi con người) và pháp ngã (tin các sự vật có thực thể cố định), và vô minh về tướng nhiễm ô của phiền não dẫn vào ác đạo (các đường xấu: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở địa thứ hai có vô minh về những lỗi lầm nhỏ nhiệm, và vô minh về các loại nghiệp đạo (những con đường hành động thiện ác dẫn đến quả báo); hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở địa thứ ba có vô minh ham cầu các pháp dục lạc, và vô minh về việc làm đầy đủ văn trì đà-la-ni; hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở địa thứ tư có vô minh ưa thích tam-ma-bạt-đề, và vô minh ưa thích giáo pháp; hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở địa thứ năm có vô minh khi nhớ nghĩ chân chính, suy xét về thế gian mà không một mực quay lưng với thế gian, cũng không một mực hướng về thế gian; và vô minh khi nhớ nghĩ chân chính, suy xét về Niết-bàn mà không một mực quay lưng với Niết-bàn, cũng không một mực hướng về Niết-bàn (?); hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở địa thứ sáu có vô minh không biết đúng như thật các hành hữu vi đang hiện ra trước mắt, và vô minh gom chứa nhiều tướng; hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở địa thứ bảy có vô minh về sự vận hành của các tướng vi tế, và vô minh một mực suy tư về phương tiện; hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở địa thứ tám có vô minh chưa đạt vô tướng một cách tự nhiên, và vô minh chưa được tự tại đối với các tướng; hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở địa thứ chín có vô minh về đà-la-ni trí tuệ ưa nói pháp càng lúc càng cao, với vô lượng cách thuyết pháp, vô lượng danh từ câu chữ; và vô minh về sự tự tại của biện tài ưa nói pháp; hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở địa thứ mười có vô minh về đại thần thông, và vô minh về việc thâm nhập những điều bí mật vi tế; hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Ở Phật địa có vô minh cực kỳ vi tế đối với tất cả cảnh giới, và vô minh về sự ngăn ngại (?); hai thứ ấy làm mê lấp, vì vậy gọi là chướng. Này Quán Thế Tự Tại! Đó gọi là hai mươi hai loại vô minh và mười một loại chướng, dùng để nói chỗ khác nhau của các địa. Này Quán Thế Tự Tại! A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ tối thượng, chân chính và trọn vẹn của Phật) không đi cùng với các pháp này."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát nói: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn! A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề có lợi ích lớn, quả báo lớn. Các Bồ-tát ấy phá tan lưới lớn của vô minh mê lấp, lại diệt sạch rừng rậm của mọi hư vọng chướng ngại, mà đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế Tôn nói các địa này có mấy loại thù thắng?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Có tám loại thanh tịnh, tức là: trực tâm thanh tịnh (tâm ngay thẳng, ý chí hướng thượng trong sạch), từ thanh tịnh (lòng thương mong cho người được vui trong sạch), bi thanh tịnh (lòng thương mong cứu người khỏi khổ trong sạch), ba-la-mật thanh tịnh (ba-la-mật: các hạnh tu đưa người qua bờ sinh tử đến bờ giác ngộ), thấy các Phật và cúng dường thanh tịnh, giáo hóa chúng sinh thanh tịnh, thọ sinh thanh tịnh, năng lực thanh tịnh. Này Quán Thế Tự Tại! Ở địa thứ nhất có trực tâm thanh tịnh cho đến năng lực thanh tịnh. Lại ở các địa càng lên cao cho đến Phật địa, trực tâm thanh tịnh cho đến năng lực thanh tịnh ấy càng thanh tịnh, cực kỳ thanh tịnh, thanh tịnh tăng thêm, nên biết như vậy. Này Quán Thế Tự Tại! Trừ ở Phật địa thì không có thọ sinh thanh tịnh. Nên biết các công đức của địa thứ nhất, cùng công đức các địa cho đến những địa cao hơn nữa, so với công đức của địa thứ nhất thì bình đẳng không khác, nhưng mỗi địa có những công đức thù thắng riêng."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Vì sao Thế Tôn nói trong mọi sự thọ sinh, sự thọ sinh của Bồ-tát Ma-ha-tát là thù thắng nhất?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Vì có bốn pháp, tức là: vì khéo tích tập các thiện căn (gốc lành, những việc thiện làm nền tảng cho quả tốt) trong sạch; vì đạt được phương tiện nơi nội tâm; vì khởi lòng đại từ bi cứu giúp che chở tất cả chúng sinh; vì tự mình không nhiễm ô nên có thể khiến tất cả chúng sinh không nhiễm ô."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Vì sao Thế Tôn nói các Bồ-tát có thể phát mọi nguyện vi diệu, nguyện thù thắng, nguyện có năng lực đặc biệt?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Vì có bốn pháp: Bồ-tát biết đúng như thật niềm vui vi diệu của Niết-bàn, nên có thể mau đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; lại có thể buông bỏ con đường mau đạt giác ngộ với niềm vui vi diệu ấy; không vì mong được đền ơn mà phát tâm lớn; vì lợi ích chúng sinh mà ở trong sáu đường (sáu cõi luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) suốt đêm dài chịu đủ mọi khổ não. Này Quán Thế Tự Tại! Vì vậy Ta nói các Bồ-tát Ma-ha-tát có nguyện vi diệu, nguyện thù thắng, nguyện có năng lực đặc biệt."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát có mấy việc phải học?" Phật bảo Quán Thế Tự Tại Bồ-tát rằng: "Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát có sáu việc phải học. Sáu việc ấy là gì? Đó là: Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí), Thi-la ba-la-mật (hạnh giữ giới), Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục), Tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn, siêng năng), Thiền ba-la-mật (hạnh thiền định), Bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ thấu suốt chân lý)."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Trong sáu điều học này, mấy điều thuộc tăng thượng giới học (sự học về giới luật bậc cao), mấy điều thuộc tăng thượng tâm học (sự học về thiền định bậc cao), mấy điều thuộc tăng thượng tuệ học (sự học về trí tuệ bậc cao)?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Ba điều học đầu là Đàn ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật thuộc tăng thượng giới học; Thiền ba-la-mật thuộc tăng thượng tâm học; Bát-nhã ba-la-mật thuộc tăng thượng tuệ học; còn Tỳ-lê-da ba-la-mật thì có mặt khắp trong các ba-la-mật. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết ba loại tăng thượng bao gồm sáu việc học."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Trong sáu hạnh tu này, mấy hạnh là công đức trang nghiêm (dùng phước đức làm đẹp, làm đầy đủ), mấy hạnh là trí tuệ trang nghiêm (dùng trí tuệ làm đẹp, làm đầy đủ)?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Tăng thượng giới học là công đức trang nghiêm; tăng thượng tuệ học là trí tuệ trang nghiêm; còn tinh tấn ba-la-mật và thiền ba-la-mật thì có mặt khắp trong các ba-la-mật, nên biết như vậy."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát học các điều học này như thế nào?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Có năm cách quán xét để học các điều học này. Năm cách ấy là gì? Đó là: dựa vào giáo pháp nói về các ba-la-mật; dựa vào Bồ-tát tạng (kho giáo pháp dành cho Bồ-tát, tức kinh điển Đại thừa), trước hết hết lòng tin tưởng, kế đến thực hành mười pháp hành (mười việc làm đối với kinh điển, như chép, cúng dường, đem cho người, nghe, đọc, thọ trì, giảng giải, tụng, suy nghĩ, tu tập), tu hành đúng như thật vì có trí tuệ do nghe, do suy nghĩ và do tu tập; vì giữ gìn tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ); vì gần gũi thiện tri thức (thầy lành bạn tốt chỉ dẫn đường tu); vì tu tập mọi thiện căn không ngừng nghỉ. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là cách Bồ-tát học các việc học."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Vì sao Thế Tôn nói các việc học này có số là sáu?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Vì có hai nghĩa. Hai nghĩa ấy là gì? Đó là: để thu nhận tất cả chúng sinh, và để đối trị (chữa trị, khắc phục) các chướng. Này Quán Thế Tự Tại! Ba điều học dùng để thu nhận và làm lợi ích chúng sinh; ba điều học dùng để đối trị các chướng. Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát tu Đàn ba-la-mật, dùng của cải đồ dùng nuôi sống để làm lợi ích, thu nhận chúng sinh. Bồ-tát tu Thi ba-la-mật, không làm phiền não, không làm hại ai, dùng sự bố thí không sợ hãi (đem lại cho người cảm giác an ổn, không lo sợ) để thu nhận chúng sinh. Bồ-tát tu Sằn-đề ba-la-mật, không có tâm báo oán, để thu nhận chúng sinh. Này Quán Thế Tự Tại! Dùng ba điều học này để thu nhận chúng sinh. Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát tu Tỳ-lê-da ba-la-mật thì lay chuyển các phiền não, tiêu diệt các sử (những phiền não ngầm ẩn, sai khiến tâm), trong khi tu tập không bị mọi phiền não làm lay động. Bồ-tát tu Thiền ba-la-mật thì trói buộc các phiền não. Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật thì đoạn trừ tất cả các sử. Này Quán Thế Tự Tại! Ba ba-la-mật này dùng để đối trị các phiền não cần phải trị."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì sao Thế Tôn nói bốn ba-la-mật còn lại chỉ có số là bốn?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Vì để làm bạn đồng hành giúp thành tựu sáu ba-la-mật kia, nên nói bốn ba-la-mật còn lại. Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát dùng ba ba-la-mật để thu nhận chúng sinh, rồi dùng phương tiện của nhiếp sự (các cách thu phục, gắn bó với người: bố thí, nói lời êm dịu, làm việc lợi ích, cùng làm việc với người) để thu nhận chúng sinh, đặt họ vào trong pháp lành; vì vậy Ta nói Phương tiện ba-la-mật (hạnh khéo léo dùng cách thích hợp để giúp người) làm bạn với ba ba-la-mật ấy. Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát trong thân hiện tại vì nhiều phiền não mà tâm bị rối loạn, không thể tu hành đúng như thật, lại chỉ tin ưa hạnh nhỏ, pháp nhỏ; tâm ngay thẳng còn mỏng manh, không thể giữ được chánh định (sự tập trung đúng đắn) nơi nội tâm; nghe Bồ-tát tạng thì chỉ quán xét theo điều đã nghe mà không thể nhập định, không thể khởi lên trí tuệ xuất thế gian; chỉ tu được một phần nhỏ công đức và trí tuệ trang nghiêm. Dựa vào phần trí tuệ trang nghiêm nhỏ ấy, Bồ-tát phát nguyện cho phiền não đời sau được giảm mỏng; đó là Nguyện ba-la-mật của Bồ-tát. Nguyện cho phiền não đời sau giảm mỏng thì có thể thành tựu Tinh tấn ba-la-mật; vì vậy Ta nói Nguyện ba-la-mật làm bạn với Tỳ-lê-da ba-la-mật.
Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát nhờ gần gũi thiện tri thức nên được nghe chánh pháp (giáo pháp chân chính), suy xét đúng như thật và có thể thuận theo, tu hành đúng như thật, chuyển tâm yếu kém kia, tăng trưởng sức mạnh của điều lành, đối với chân như (bản tánh chân thật, như như bất biến của mọi sự vật) và pháp giới (cảnh giới bản thể của tất cả các pháp) được năng lực tăng thêm; đó là Lực ba-la-mật (hạnh năng lực) của Bồ-tát, giúp đạt định nơi nội tâm. Vì vậy Ta nói Lực ba-la-mật làm bạn với Thiền ba-la-mật.
Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát dựa vào Bồ-tát tạng, dùng trí tuệ do nghe mà quán xét đúng đắn, tu Thiền ba-la-mật; đó là Trí ba-la-mật (hạnh trí hiểu biết) của Bồ-tát. Dựa vào Trí ba-la-mật mà có thể sinh ra Bát-nhã ba-la-mật xuất thế gian; vì vậy Ta nói Trí ba-la-mật làm bạn với Bát-nhã ba-la-mật."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Vì sao Thế Tôn nói sáu ba-la-mật theo thứ tự như vậy?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Vì cái trước làm chỗ dựa cho cái sau, càng lên càng thù thắng. Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát xa lìa lòng ham hưởng thụ dục lạc thì giữ được giới trong sạch; giữ giới trong sạch rồi thì nhẫn chịu được các điều xấu ác; nhẫn chịu được các điều xấu ác rồi thì thành tựu được tinh tấn; thành tựu tinh tấn rồi thì vào được các tầng thiền; vào được các tầng thiền rồi thì đạt được trí tuệ xuất thế gian. Này Quán Thế Tự Tại! Vì vậy Ta nói sáu ba-la-mật theo thứ tự như vậy, nên biết như thế."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế Tôn nói mỗi ba-la-mật có mấy loại khác nhau?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Mỗi ba-la-mật có ba loại khác nhau. Này Quán Thế Tự Tại! Đàn ba-la-mật có ba loại, tức là: bố thí giáo pháp, bố thí của cải, bố thí sự không sợ hãi. Thi-la ba-la-mật có ba loại, tức là: giới lìa các việc ác, giới làm các việc lành, giới làm lợi ích chúng sinh. Sằn-đề ba-la-mật có ba loại, tức là: nhẫn chịu các điều ác người khác gây ra, nhẫn chịu các nỗi khổ, nhẫn đối với các pháp (an nhiên chấp nhận chân lý sâu xa mà không sợ hãi nghi ngờ). Tỳ-lê-da ba-la-mật có ba loại, tức là: tinh tấn phát khởi, tinh tấn tu pháp lành, tinh tấn làm lợi ích chúng sinh. Thiền ba-la-mật có ba loại, tức là: thiền không phân biệt, vắng lặng, cực kỳ vắng lặng, đối trị phiền não, thọ hưởng an vui; thiền khởi sinh các công đức; thiền khởi sinh lợi ích cho chúng sinh. Bát-nhã ba-la-mật có ba loại, tức là: bát-nhã quán xét thế đế (chân lý theo cách hiểu thông thường của thế gian), bát-nhã quán xét đệ nhất nghĩa đế (chân lý tuyệt đối, tối thượng), bát-nhã quán xét việc lợi ích chúng sinh. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là mỗi ba-la-mật có ba loại khác nhau."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Vì nghĩa gì mà gọi các ba-la-mật là ba-la-mật?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Vì có năm nghĩa nên gọi là ba-la-mật, tức là: không bám chấp, không mong cầu, không lỗi lầm, không phân biệt, hồi hướng (đem công đức hướng về mục đích lớn). Này Quán Thế Tự Tại! Không bám chấp là không bám vào những việc trái ngược với các ba-la-mật. Không mong cầu là đối với quả báo được hưởng từ các ba-la-mật, và đối với sự đền ơn, không có tâm mong cầu. Không lỗi lầm là xa lìa những pháp nhiễm ô xen tạp, thiếu phương tiện trong các ba-la-mật. Không phân biệt là trong các ba-la-mật, không bám chấp vào tướng riêng theo đúng như lời đã nghe. Hồi hướng là đem tất cả những gì đã làm, đã tích tập được từ các ba-la-mật, hướng về để đạt quả đại bồ-đề. Này Quán Thế Tự Tại! Vì vậy Ta gọi là ba-la-mật."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Những việc trái ngược với các ba-la-mật có mấy loại?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Việc trái ngược với ba-la-mật có sáu loại. Sáu loại ấy là gì? Đó là: ưa thích ngũ dục (năm thú vui của các giác quan: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm xúc êm ái) và đồ dùng sinh sống được tự do; vì cho rằng mình hưởng vui là thấy được lợi ích công đức, mặc ý tự do (?); vì mặc ý buông thả theo hành động của thân, lời nói và ý nghĩ; vì bị người khác xem thường, quấy nhiễu thì tâm không chịu nổi; vì bám vào sự sung sướng của bản thân; vì chuyên nghĩ đến việc thế gian, hành động tán loạn; vì trong thế gian lấy những điều thấy, nghe, cảm, biết và sự phân biệt theo tên gọi làm công đức thù thắng. Này Quán Thế Tự Tại! Đó gọi là những việc trái ngược với các ba-la-mật."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Quả báo của các ba-la-mật là gì?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết quả báo của các ba-la-mật có sáu loại. Sáu loại ấy là gì? Đó là: được giàu có tiền của; được sinh vào đường lành; không có kẻ oán thù; nhiều niềm vui không bị hư hoại; thường làm chủ của chúng sinh; không làm hại bản thân; có năng lực uy đức lớn. Này Quán Thế Tự Tại! Đó gọi là sáu loại quả báo của các ba-la-mật."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là pháp nhiễm ô xen tạp của các ba-la-mật?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Các ba-la-mật có bốn cách thực hành không đúng pháp, gọi là nhiễm ô xen tạp. Bốn cách ấy là gì? Đó là: thực hành không có lòng từ; thực hành không nhớ nghĩ chân chính; thực hành mà không dứt việc ác; thực hành không hết lòng."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là suy nghĩ không chân chính?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Tức là khi tu một ba-la-mật lại tách rời hạnh của các ba-la-mật khác; đó gọi là suy nghĩ không chân chính."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát tu hành không có phương tiện?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Nếu Bồ-tát tu hạnh ba-la-mật để thu nhận chúng sinh, mà chỉ cho thức ăn đồ uống và đồ dùng sinh sống cùng những niềm vui như vậy rồi cho là đủ, chứ không thể giúp họ lìa chỗ bất thiện mà đặt vào chỗ lành, thì đó gọi là Bồ-tát tu hành không có phương tiện. Vì sao vậy? Này Quán Thế Tự Tại! Cho thức ăn đồ uống và những niềm vui như vậy không gọi là làm lợi ích. Này Quán Thế Tự Tại! Ví như phân dơ, dù nhiều dù ít, không ai có thể làm nó tỏa ra mùi thơm. Này Quán Thế Tự Tại! Cũng vậy, mọi hành hữu vi đều là khổ, tự tánh của tất cả chúng sinh đều là các nỗi khổ, nên dùng thức ăn đồ uống và đồ dùng sinh sống để thu nhận chúng sinh thì không thể đem lại an vui thật. Này Quán Thế Tự Tại! Nếu đặt chúng sinh vào chỗ an vui rốt ráo trong pháp lành tối thượng bậc nhất, thì mới gọi là thu nhận và ban cho lợi ích lớn."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Các ba-la-mật này có mấy loại thanh tịnh?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Ta không nói ngoài năm loại thanh tịnh (năm nghĩa đã nói ở trên: không bám chấp, không mong cầu, không lỗi lầm, không phân biệt, hồi hướng) còn có loại thanh tịnh nào khác. Này Quán Thế Tự Tại! Nhưng Ta dựa vào năm loại thanh tịnh này mà nói vắn tắt và nói rộng về tướng thanh tịnh của các ba-la-mật. Này Quán Thế Tự Tại! Thế nào là nói vắn tắt về tướng thanh tịnh của các ba-la-mật? Này Quán Thế Tự Tại! Tất cả ba-la-mật có bảy loại thanh tịnh. Bảy loại ấy là gì? Đó là: Bồ-tát lìa cái tôi mà nói pháp, lại không cầu trí tuệ nơi người khác; thấy các pháp mà không sinh bám chấp, vì biết tất cả các pháp đều có thể đưa đến đại bồ-đề; không sinh ý khác, nghi ngờ khác; không tự khen mình, không chê bai người; không dối trá, không kiêu mạn, không buông lung; được chút pháp lành không sinh tâm thỏa mãn; được các pháp này rồi không sinh lòng ganh tị, keo kiệt đối với người khác. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là nói vắn tắt về bảy loại thanh tịnh của các ba-la-mật.
Này Quán Thế Tự Tại! Ta lại nói rộng về tướng thanh tịnh của các ba-la-mật, dựa vào bảy loại kia mà nói sự thanh tịnh của các ba-la-mật. Bảy loại ấy là gì? Này Quán Thế Tự Tại! Ta nói Đàn ba-la-mật của các Bồ-tát Ma-ha-tát có bảy loại thanh tịnh, tu hành đúng như thật. Bảy loại ấy là gì? Đó là: bố thí dựa trên lòng bi nên thanh tịnh; bố thí thanh tịnh tức là giới thanh tịnh; thấy biết thanh tịnh; tâm thanh tịnh; lời nói thanh tịnh; trí thanh tịnh; ý thanh tịnh. Nên biết đó gọi là bảy loại thanh tịnh của Đàn ba-la-mật.
Này Quán Thế Tự Tại! Cũng vậy, Giới ba-la-mật có bảy loại thanh tịnh. Bảy loại ấy là gì? Đó là: Bồ-tát Ma-ha-tát thọ trì giới của Bồ-tát; biết đúng như thật tất cả giới; biết đúng như thật để lìa các pháp lỗi lầm; luôn giữ pháp ấy, giới bền chắc; giới hết lòng; giới luôn thuận theo; trong mọi điều học đều giữ giới đúng như thật.
Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là bảy loại thanh tịnh của Giới ba-la-mật.
Này Quán Thế Tự Tại! Cũng vậy, Sằn-đề ba-la-mật có bảy loại thanh tịnh. Bảy loại ấy là gì? Đó là: Bồ-tát tự tin vào nghiệp báo (quả báo do hành động gây ra), đối với mọi việc không có lợi cho mình thì tâm không giận ghét; dù bị mắng, bị giận, bị đánh, mọi điều xấu ác đổ lên thân mình cũng không sinh tâm trả đũa, không ôm lòng oán hận; nếu người kia xin sám hối thì liền nhận ngay; không làm người khác phiền não; không cầu điều người khác cầu (?); không vì sợ hãi, không vì miếng ăn mà nhẫn nhục; nhận ơn người thì không quên đền đáp. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là bảy loại thanh tịnh của Nhẫn nhục ba-la-mật.
Này Quán Thế Tự Tại! Tỳ-lê-da ba-la-mật có bảy loại thanh tịnh. Bảy loại ấy là gì? Đó là: Bồ-tát biết đúng như thật sự bình đẳng của tinh tấn; không vì mình tinh tấn mà tự cao, xem thường người khác; thân an trụ vững như núi không lay động; thường siêng năng tinh tấn; tâm không khiếp nhược; việc làm bền chắc; đối với các pháp lành khởi tâm tinh tấn không ngừng nghỉ. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là bảy loại thanh tịnh của Tỳ-lê-da ba-la-mật.
Này Quán Thế Tự Tại! Thiền ba-la-mật có bảy loại thanh tịnh. Bảy loại ấy là gì? Đó là: Bồ-tát có thiền ba-la-mật khéo biết chắc chắn tam-muội về các tướng; thiền ba-la-mật của tam-muội viên mãn; thiền ba-la-mật biết đúng như thật tam-muội gồm hai phần (?); thiền ba-la-mật biết đúng như thật đường đi thuận theo tam-muội; thiền ba-la-mật không nương dựa vào tam-muội; thiền ba-la-mật của tam-muội khéo luyện tập mọi việc làm cho tốt đẹp; thiền ba-la-mật của vô lượng tam-muội quán xét Bồ-tát tạng. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là bảy loại thanh tịnh của Thiền ba-la-mật.
Này Quán Thế Tự Tại! Bát-nhã ba-la-mật có bảy loại thanh tịnh. Bảy loại ấy là gì? Đó là: bát-nhã theo trung đạo (con đường ở giữa, không nghiêng về hai cực), lìa sự chê bai cho là có hoặc cho là không; nhờ sức bát-nhã mà biết đúng như thật nghĩa của ba giải thoát (ba cửa thoát khổ), tức là không (thấy mọi pháp không có tự tánh cố định), vô tướng (không bám vào hình tướng), vô nguyện (không mong cầu tạo tác); biết đúng như thật ba tánh: tánh phân biệt (sự vật do tâm vọng tưởng gán đặt), tánh nương vào cái khác (sự vật do nhân duyên khác hợp thành) và tánh đệ nhất nghĩa đế (chân lý tuyệt đối, tức chân như viên mãn); biết đúng như thật tự thể của ba loại không có tự tánh: về tướng tên gọi, về sự sinh, và về nghĩa tối thượng; biết đúng như thật ngũ minh xứ của thế đế (năm ngành học của thế gian: ngôn ngữ văn tự, luận lý, y học, kỹ thuật công nghệ, và giáo lý nội điển); biết đúng như thật đệ nhất nghĩa đế, đối với bảy loại chân như không phân biệt, không hý luận (không nói bàn suông, không suy diễn vô ích); một vị (đồng một bản chất) mà tu tập nhiều vô lượng phép quán sai khác, tức là xa-ma-tha (chỉ: dừng lắng tâm, tập trung không tán loạn) và tỳ-bà-xá-na (quán: dùng trí tuệ soi xét thấy rõ chân tướng), theo điều đã nghe mà tu hành đúng như thật và thành tựu. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là bảy loại thanh tịnh của Bát-nhã ba-la-mật."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Năm điều quán xét này, mỗi điều có tác dụng gì?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết năm điều quán xét này mỗi điều có tác dụng riêng, gồm năm tác dụng. Năm tác dụng ấy là gì? Đó là: Bồ-tát không bám vào quả báo hiện tại, nên thường hết lòng thực hành các ba-la-mật, không buông lung; không mong cầu sự đền ơn, nên thu nhận được điều tốt cho đời sau mà không buông lung; không có các lỗi lầm, nên có thể khéo làm đầy đủ, khéo thanh tịnh, khéo trong trắng khi tu các ba-la-mật; dựa vào phương tiện khéo léo không phân biệt, nên mau viên mãn các ba-la-mật; nhờ sức hồi hướng mà ở mọi nơi thọ sinh đều được quả báo tốt, và nhờ đó tu hành đúng như thật các ba-la-mật không bao giờ cạn, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là tác dụng khác nhau trong các ba-la-mật của Bồ-tát."
Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Trong các ba-la-mật này, điều gì là thù thắng nhất?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Đó là không tiếc của cải, không bám vào quả báo, hồi hướng về đại bồ-đề. Này Quán Thế Tự Tại! Nên biết đó gọi là thù thắng nhất." Quán Thế Tự Tại nói: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là pháp không nhiễm ô?" Phật dạy: "Đó là không có các lỗi lầm, không phân biệt. Nên biết đó gọi là pháp không nhiễm ô." Quán Thế Tự Tại nói: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là sáng tỏ vi diệu?" Phật dạy: "Nên biết đó là các pháp được diệt khi duyên diệt (?)." Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là bậc không lay động của Bồ-tát?" Phật dạy: "Này Quán Thế Tự Tại! Bồ-tát vào địa thứ nhất là Hoan Hỷ địa, có đầy đủ sức mạnh lớn, không thối lui khỏi các pháp. Nên biết đó gọi là bậc không lay động của Bồ-tát." Quán Thế Tự Tại nói: "Bạch Thế Tôn! Pháp nào là pháp khéo thanh tịnh?" Phật dạy: "Nên biết đó là làm đầy đủ mười địa, cho đến làm đầy đủ Phật địa." Quán Thế Tự Tại Bồ-tát thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Vì sao các ba-la-mật của Bồ-tát không cùng tận, và quả báo đáng ưa thích cũng không cùng tận?" Phật dạy: "Nên biết đó là vì chúng làm nhân cho nhau, lần lượt sinh ra quả vi diệu."
Kinh Thâm Mật Giải Thoát, quyển thứ tư (hết).
Kinh Thâm Mật Giải Thoát, quyển thứ năm.
Đời Nguyên Ngụy, Tam tạng (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Bồ-đề-lưu-chi dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video