Thiên 8 — Phẩm 8: Bồ-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa hỏi (về ba vô tự tính)

 Phẩm thứ tám: Thánh giả Bồ-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa hỏi (Bồ-tát: người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh; Thánh giả: bậc thánh; Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa là tên vị Bồ-tát này, nghĩa là "người thành tựu chân lý tối thượng").

 Bấy giờ, Thánh giả Bồ-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa dựa vào tướng đệ nhất nghĩa không có thể tướng mà thưa với Phật (đệ nhất nghĩa: chân lý tối thượng, sự thật rốt ráo; thể tướng: bản thể và hình tướng riêng có của một sự vật). Ngài thưa: "Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Thế Tôn, con ở một mình nơi vắng vẻ, khởi lên tâm giác quán (tâm suy xét: giác là suy xét thô, quán là suy xét tinh tế) và nghĩ như thế này: Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân lý như thật mà đến) đã nói bằng nhiều cách về tự thể tướng của các ấm. Ấm là năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là sự nhận biết hình ảnh, hành là ý chí và các hoạt động của tâm, thức là sự hay biết. Tự thể tướng là tướng trạng tự thân riêng có của từng thứ. Đó là nói về tướng sinh ra và diệt mất có thể biết được. Ngài cũng nói về việc lìa các nhập như thế, và nói về nhân duyên mà các hành khởi lên (?). Nhập là mười hai cửa tiếp xúc, gồm sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng. Nhân duyên là các điều kiện hội tụ làm cho sự vật sinh ra. Hành ở đây là các sự vật, hiện tượng được tạo tác.

 Như thế, Ngài nói về tự thể tướng của các đế. Đế là chân lý, ở đây là Bốn đế: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ và con đường diệt khổ. Đó là: biết rõ khổ, lìa bỏ nguyên nhân khổ, chứng được sự diệt khổ, tu theo con đường diệt khổ. Như thế, Ngài nói về tự thể tướng của các giới (giới: các yếu tố cấu thành kinh nghiệm, gồm mười tám giới là sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), gồm đủ loại tướng riêng biệt, đủ loại tướng của giới, vô số tướng của giới.

 Như thế, Ngài nói về tự thể tướng, các phép đối trị (phương pháp chế ngự, khắc phục điều xấu) và sự tu hành của các pháp sau. Niệm xứ là bốn cách an trú sự chú tâm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp. Chánh cần là bốn sự siêng năng đúng đắn. Như ý là bốn như ý túc, tức bốn nền tảng của năng lực thiền định. Căn là năm căn, tức năm năng lực gốc: tin, siêng năng, nhớ nghĩ đúng, định, trí tuệ. Lực là năm sức mạnh tương ứng với năm căn. Giác là bảy giác chi, tức bảy yếu tố đưa tới giác ngộ. Đạo là Tám chánh đạo, tức tám con đường chân chánh. Ngài dạy điều lành chưa sinh thì làm cho sinh, đã sinh thì làm cho tăng trưởng rộng lớn.

 Thế Tôn lại nói: tất cả pháp (pháp: mọi sự vật, hiện tượng) xưa nay không có thể, tất cả pháp xưa nay không sinh, tất cả pháp xưa nay không diệt, tất cả pháp xưa nay tịch tĩnh (vắng lặng, không xao động), tất cả pháp xưa nay tự tánh là Niết-bàn (Niết-bàn: trạng thái dứt sạch phiền não và khổ đau, an lạc tuyệt đối). Thế Tôn, vì vậy con xin hỏi Như Lai nghĩa này: Như Lai có ý gì mà nói như vậy?"

 Bấy giờ, Phật bảo Bồ-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa: "Lành thay, lành thay! Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, ông có thể suy nghĩ chân chánh như vậy mà sinh ra sự suy xét này." Phật lại nói: "Lành thay, Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa! Nay ông lại có thể hỏi Phật nghĩa này. Vì sao vậy? Vì ông muốn đem an vui cho tất cả chúng sinh, làm cho tất cả chúng sinh được yên ổn, vì muốn làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, làm cho tất cả trời và người được yên ổn, nên mới hỏi nghĩa này.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, ông hãy một lòng lắng nghe ý ta: vì sao ta nói rằng tất cả pháp xưa nay không có thể tướng, tất cả pháp xưa nay không sinh, tất cả pháp xưa nay không diệt, tất cả pháp xưa nay tịch tĩnh, tất cả pháp xưa nay là Niết-bàn.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, ý ta dựa vào ba loại không có thể tướng của các pháp mà nói rằng tất cả các pháp không có tự thể tướng. Ba loại ấy là gì? Đó là: các pháp không có tự thể tướng về mặt hình tướng, các pháp không có thể tướng của sự sinh, và đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng) không có tự thể tướng.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, các pháp không có tự thể tướng, đó là các tướng phân biệt (những tướng do tâm phân biệt, đặt tên gọi rồi gán cho sự vật, vốn không thật có). Vì sao vậy? Vì các pháp ấy chỉ theo tên gọi và hình tướng mà nói ra, chứ không có tự thể. Vì vậy ta nói là không có tự thể tướng.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, thế nào là các pháp không có thể tướng của sự sinh? Nghĩa là các pháp không có thể tướng. Vì sao vậy? Vì các pháp sinh ra ấy nương vào tha lực nhân duyên mà có, chứ không phải tự thể tướng (tha lực nhân duyên: nương nhờ sức của cái khác, tức các nhân duyên, mà sinh khởi). Vì vậy ta nói là không có thể tướng của sự sinh.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, thế nào là đệ nhất nghĩa không có thể tướng? Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, đệ nhất nghĩa không có thể tướng nghĩa là tất cả các pháp vốn không có thể của sự sinh. Vì vậy ta nói tất cả các pháp không có tự thể tướng, vì chúng nương vào nhân duyên mà sinh, và vì nương vào đệ nhất nghĩa không có thể tướng. Vì sao vậy? Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, trong các pháp có tướng quán xét thanh tịnh (cái thấy trong sạch về các pháp, không bị vọng tưởng che lấp), ta nói đó là tướng đệ nhất nghĩa.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, vì trong tướng nương sức của cái khác mà có sự quán xét thanh tịnh, nên ta nói đệ nhất nghĩa đế không có tự thể tướng. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, tất cả các pháp không có tướng thành tựu (không có gì tự mình đứng vững, tồn tại thật). Vì vậy ta nói đệ nhất nghĩa đế ấy không có tự thể tướng. Vì sao vậy? Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, các pháp là vô ngã (không có cái "tôi", không có thực thể độc lập thường còn), không có thể tướng của cái ngã. Vì vậy ta nói tất cả các pháp ấy không có tự thể tướng. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, vì pháp ấy nương vào sự không có thể mà được gọi tên, nên ta nói đệ nhất nghĩa đế không có tự thể tướng.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, như hoa đốm giữa hư không không có tự thể tướng (giống như người mắt bệnh thấy những đốm hoa giữa không trung, vốn không có thật), tất cả các pháp không có tự thể tướng cũng như vậy. Vì vậy ta nói tất cả các pháp không có tự thể tướng. Pháp vốn phải như thế, nên biết như thế, Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa.

 Ví như nhà ảo thuật làm ra đủ thứ hình sắc, các pháp nhân duyên không có tự thể tướng cũng như vậy. Vì vậy ta nói tất cả các pháp không có tự thể tướng. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, đệ nhất nghĩa đế không có tự thể tướng cũng như vậy. Vì vậy ta nói đệ nhất nghĩa đế không có tự thể tướng.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, như hoa đốm giữa hư không, sắc của nó không có thể tướng mà vẫn có tên gọi, đệ nhất nghĩa đế không có tự thể tướng cũng như vậy. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, ý ta dựa vào ba loại pháp không có thể tướng này nên nói rằng các pháp là pháp không có tự thể tướng.

 Lại nữa, Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, ý ta dựa vào sự không có tự thể tướng về mặt hình tướng mà nói rằng các pháp không có tự thể tướng, pháp ấy xưa nay không sinh, pháp ấy xưa nay không diệt, pháp ấy xưa nay tịch tĩnh, pháp ấy xưa nay là Niết-bàn. Vì sao vậy? Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, nếu tất cả pháp không có tự thể tướng thì pháp ấy không sinh. Nếu pháp không sinh thì pháp ấy không diệt. Nếu không diệt, không sinh thì pháp ấy xưa nay tịch tĩnh. Nếu pháp xưa nay tịch tĩnh thì pháp ấy xưa nay thanh tịnh. Nếu pháp xưa nay thanh tịnh thì pháp ấy xưa nay là Niết-bàn. Nếu như vậy thì nơi pháp ấy không có chút pháp nào cần phải diệt đi để được vào Niết-bàn. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, vì vậy ý ta dựa vào tướng ấy mà nói pháp ấy không có tự thể tướng, và vì vậy ta nói tất cả các pháp xưa nay không sinh.

 Lại nữa, Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, đệ nhất nghĩa là dựa vào vô ngã mà được gọi tên. Vì vậy ý ta dựa vào đệ nhất nghĩa không có thể tướng mà nói các pháp xưa nay không sinh. Vì sao vậy? Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, vì pháp đệ nhất nghĩa là vô ngã mà được gọi tên, nên gọi là đệ nhất nghĩa đế không có tự thể tướng.

 Mãi mãi, luôn luôn, thường hằng ở mọi thời, thể của tất cả pháp thường trụ (luôn còn đó, không biến đổi), tức là thể vô vi (không do điều kiện tạo tác, không sinh không diệt), lìa mọi sự gắn liền với phiền não (phiền não: những trạng thái tâm ô nhiễm như tham, giận, si mê, gây ra khổ đau). Nếu pháp mãi mãi, luôn luôn, thường hằng ở mọi thời, nương vào thể của pháp ấy mà trụ, thì pháp ấy không sinh không diệt, vì là vô vi. Nếu pháp là vô vi thì pháp ấy xưa nay tịch tĩnh. Nếu pháp xưa nay tịch tĩnh thì pháp ấy xưa nay là Niết-bàn, vì đã xa lìa sự gắn liền với mọi chất độc phiền não. Vì vậy pháp đệ nhất nghĩa là vô ngã mà được gọi tên. Ta nói các pháp không có tự thể tướng, tất cả pháp xưa nay không sinh, tất cả pháp xưa nay không diệt, tất cả pháp xưa nay tịch tĩnh, tất cả pháp xưa nay là Niết-bàn.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, tất cả chúng sinh trong cõi chúng sinh không biết, không hay sự sai khác về thể của pháp do hư vọng phân biệt mà có. Họ cũng không biết được sự sai khác về thể của pháp nương vào sức nhân duyên khác. Họ cũng không thấy sự sai khác về thể của pháp đệ nhất nghĩa đế. Vì vậy ta nói ba loại pháp không có tự thể tướng.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, các chúng sinh hư vọng phân biệt về thể tướng của các pháp, về thể của pháp nương sức khác, về thể của đệ nhất nghĩa. Họ hư vọng phân biệt thể tướng của danh tự (tên gọi), rồi nói đó là pháp nhân duyên, là pháp đệ nhất nghĩa.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, tất cả chúng sinh đều như thế: nói như thế, thọ dụng (tiếp nhận, sử dụng) như thế. Họ nương vào tâm chạy theo tên gọi, nương vào tâm tùy thuận, nương vào tâm bị tên gọi và cách dùng sai khiến (?). Họ nương vào thể tướng của danh tự đã phân biệt ấy mà chấp chặt thể của pháp nhân duyên nương sức khác, và thể của đệ nhất nghĩa.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, họ chấp chặt như thế như thế, nương vào pháp nương sức khác như thế như thế, hư vọng chấp chặt thể của pháp nhân duyên. Nương vào nhân duyên ấy, ở đời vị lai lại sinh ra thể của pháp nương sức khác. Họ bị ba thứ ô nhiễm làm dơ bẩn: phiền não nhiễm, nghiệp nhiễm (nghiệp: hành động của thân, miệng, ý tạo ra quả báo) và sinh nhiễm (sự ô nhiễm của việc tái sinh). Họ trôi lăn trong sáu đường (sáu cõi luân hồi), suốt đêm dài chịu khổ, không thể thoát ra khỏi sự trói buộc của khổ sinh tử. Sáu đường ấy là các nẻo: địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (quỷ đói), a-tu-la (loài thần có phúc lớn nhưng hay giận dữ, hiếu chiến), trời và người.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, có những chúng sinh chưa gieo thiện căn (gốc lành, tức những việc thiện đã làm, như hạt giống sinh ra quả tốt), không thể làm sạch mọi tội nghiệp, không thể thành tựu sức mạnh của các thiện căn, không có nhiều lòng tin vào pháp, không tích lũy công đức và trí tuệ. Ta vì những chúng sinh ấy mà nói các pháp không sinh (?). Các chúng sinh ấy nghe ta nói rằng do nhân duyên hòa hợp mà các hành hữu vi sinh ra (hành hữu vi: những sự vật do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt). Họ biết các pháp là vô thường (luôn thay đổi, không bền), không thường còn, không thể nương tựa, luôn biến chuyển và diệt mất theo nhiều cách khác nhau.

 Đối với tất cả các hành hữu vi, họ sinh tâm sợ hãi, sinh tâm muốn xa lìa. Đã sinh tâm sợ hãi và tâm muốn xa lìa rồi, các chúng sinh ấy không làm điều ác, tu tập điều thiện. Người tu điều thiện thì nương vào nhân của điều thiện. Người chưa gieo thiện căn thì gieo các thiện căn. Người chưa làm sạch tội nghiệp thì làm sạch tội nghiệp. Các căn chưa chín muồi thì có thể làm cho chín muồi. Nhờ sức thiện căn đã chín muồi ấy mà có nhiều lòng tin vào pháp. Người có nhiều lòng tin vào pháp thì có thể tích lũy được kho công đức và trí tuệ.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, các chúng sinh ấy tuy đã gieo thiện căn, cho đến có thể tích lũy được kho tất cả công đức và trí tuệ, nhưng đối với tướng không có thể của sự sinh nơi các pháp nhân duyên, và pháp đệ nhất nghĩa không có thể tướng, họ lại không biết như thật. Vì không biết như thật nên đối với tất cả các hành hữu vi, họ không thể sinh tâm nhàm chán, không thể xa lìa. Vì vậy tất cả các chúng sinh ấy không được giải thoát khỏi phiền não nhiễm, nghiệp nhiễm và sinh nhiễm.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, Như Lai vì các chúng sinh ấy mà nói lại pháp ấy, tức là nhân duyên không có thể và đệ nhất nghĩa không có thể, khiến các chúng sinh ấy sinh tâm nhàm chán xa lìa đối với các hành hữu vi, để được giải thoát khỏi phiền não nhiễm, nghiệp nhiễm và sinh nhiễm.

 Các chúng sinh ấy nghe ta nói, đối với tướng không sinh của các pháp, đối với sự hư vọng phân biệt về tất cả pháp, đối với tướng không có thể của đệ nhất nghĩa đế, liền sinh được lòng tin chân chánh. Họ suy nghĩ về pháp ấy và hiểu biết đúng như thật. Đối với các pháp nương sức khác, họ không sinh chấp trước, không hư vọng phân biệt thể tướng các pháp. Họ chỉ biết rằng đó chỉ là do tên gọi và cách dùng mà có tên, chỉ là do tùy thuận tên gọi và cách dùng mà có tên, chỉ là do tùy thuận tên gọi và cách dùng mà các phiền não ấy có tên.

 Vì vậy tất cả các chúng sinh ấy có thể diệt các tướng nhân duyên nương sức khác. Nhờ sức trí tuệ ngay trong đời hiện tại, họ cắt đứt mọi nhân duyên ở đời vị lai. Vì vậy, nhờ cái thấy chân chánh về nhân duyên ấy, họ có thể lìa tất cả các hành hữu vi. Đã nhàm chán xa lìa tất cả các hành hữu vi rồi, họ được giải thoát chân chánh, xa lìa nghiệp nhiễm, phiền não nhiễm và sinh nhiễm.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, chúng sinh có chủng tánh Thanh văn (Thanh văn: người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình; chủng tánh: căn tánh bẩm sinh quyết định con đường tu) nương theo đạo này, nương theo pháp này mà được Niết-bàn của Thanh văn. Chúng sinh có chủng tánh Duyên giác (người tự quán xét lý nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy) cũng vậy, nương theo đạo này, nương theo pháp này mà được Niết-bàn của Duyên giác. Chúng sinh có chủng tánh Phật thừa (cỗ xe đưa tới quả Phật, tức con đường thành Phật) cũng vậy, nương theo đạo này, nương theo pháp này mà được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (quả giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn của Phật).

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, vì vậy ta nói Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát có chung một con đường thanh tịnh. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, chỉ có một con đường thanh tịnh duy nhất, không có con đường thứ hai. Ý ta dựa vào điều này mà nói nhất thừa (một cỗ xe duy nhất, tức một con đường duy nhất đưa tới giải thoát).

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, nhưng trong cõi chúng sinh không phải là không có nhiều chủng tánh khác nhau; có chúng sinh căn cơ thấp, căn cơ vừa, căn cơ cao. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, với người có chủng tánh Thanh văn tịch diệt (người Thanh văn chỉ hướng về sự vắng lặng diệt hết của Niết-bàn cho riêng mình), dù tất cả chư Phật dốc sức giáo hóa cũng không thể khiến họ ngồi nơi đạo tràng (chỗ ngồi tu đạo và thành Phật) mà được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề.

 Vì sao vậy? Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, vì tự tánh của họ xưa nay hẹp hòi, kém cỏi, luôn ít lòng từ bi, luôn sợ hãi mọi khổ đau. Vì ít lòng từ bi nên họ luôn bỏ việc làm lợi ích chúng sinh. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, nếu luôn sợ khổ, luôn xa lìa các hành hữu vi, thì người ấy xa lìa việc làm lợi ích chúng sinh, xa lìa những việc làm có thể cứu độ chúng sinh. Vì vậy ta nói người ấy không thể chứng A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Ta gọi họ là Thanh văn tịch diệt.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, người Thanh văn đã phát tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh) thì ta gọi họ là Bồ-tát. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát ấy trước lìa phiền não chướng (sự che lấp do phiền não, ngăn cản giải thoát) mà được tuệ giải thoát (giải thoát nhờ trí tuệ), sau lìa trí chướng (sự che lấp ngăn cản trí biết khắp mọi điều) mà được tâm giải thoát (tâm hoàn toàn tự tại, không còn trói buộc). Vị Bồ-tát ấy, lúc đầu được Như Lai giáo hóa, đã nương theo sự lợi ích cho bản thân mà được giải thoát. Vì vậy ta nói họ là Bồ-tát có chủng tánh Thanh văn.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, trong pháp ta khéo nói, trong pháp khéo như ý, trong pháp tỳ-ni khéo léo (tỳ-ni: giới luật), trong pháp khéo thanh tịnh, trong pháp thanh tịnh, ta không sai lầm, mà nương theo các chủng tánh khác nhau để nói các tướng pháp khác nhau.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, vì vậy ý Phật dựa vào ba loại pháp không có thể tướng này mà nói pháp tu-đa-la bất liễu nghĩa (tu-đa-la: kinh, lời Phật dạy; bất liễu nghĩa: lời dạy chưa nói trọn nghĩa, cần được giải thích thêm mới hiểu đúng ý), tức là nói các pháp xưa nay không sinh, xưa nay không diệt, xưa nay tịch tĩnh, xưa nay là Niết-bàn.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, nếu có chúng sinh đã gieo trồng tất cả thiện căn cao vượt, đã làm sạch tội nghiệp, thành tựu các căn, có nhiều lòng tin vào các pháp, khéo tích lũy mọi thiện căn và trí tuệ, thì các chúng sinh ấy nghe tiếng pháp của ta có thể biết đúng như thật. Các chúng sinh ấy tin pháp của ta, tin nghĩa của ta, dùng trí tuệ quán xét mà có thể hiểu đúng như thật. Nhờ sức thực hành thuận theo pháp đã chứng, họ mau được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề rốt ráo. Tất cả các chúng sinh ấy có thể sinh lòng cung kính đối với thân ta, mà nói như vầy: "Đây là bậc chánh giác, biết tất cả pháp, vì vậy gọi là Ứng Chánh Biến Tri (danh hiệu của Phật: bậc đáng được cúng dường, hiểu biết chân chánh và khắp cùng)."

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, nếu có chúng sinh chưa gieo trồng tất cả thiện căn cao vượt, không thể làm sạch mọi tội nghiệp, không thể làm cho mọi thiện căn chín muồi, không có nhiều lòng tin vào pháp, không có tâm hướng thượng, không tích lũy kho công đức và trí tuệ, không có bản tánh ngay thẳng, không thể xét được đâu là pháp, đâu là phi pháp, pháp nào nên giữ, pháp nào nên bỏ, chỉ nương theo cái thấy của tâm mình mà chấp chặt và làm theo, thì các chúng sinh ấy tuy nghe pháp của ta nhưng cũng không biết ta nương theo ý gì mà nói.

 Thế nhưng các chúng sinh ấy tin pháp của ta, cung kính pháp của ta mà nói như vầy: "Tôi tin kinh tu-đa-la do chư Phật Như Lai nói ra là rất sâu, rất sâu, có tướng tương ưng với tánh không (tánh không: các pháp không có thực thể cố định, tự tồn tại), khó thấy, khó hiểu, hình tướng không thể biết được, không thể biết được vì cực kỳ vi tế, là cảnh giới trí tuệ của người thông minh sáng suốt. Nghĩa của các kinh tu-đa-la Như Lai nói, tôi không thể biết được." Rồi họ im lặng mà tin, và nói như vầy: "Bồ-đề (sự giác ngộ) của chư Phật Như Lai rất sâu, thể tướng các pháp cũng rất sâu. Chỉ Phật mới biết, không phải cảnh giới của tôi. Chư Phật Như Lai tùy theo các loại lòng tin khác nhau của chúng sinh mà nói các pháp khác nhau. Vì điều mà trí tuệ vô lượng của các Như Lai biết được thì như biển cả, còn sự hiểu biết của tôi chỉ như nước đọng trong dấu chân trâu."

 Vì vậy, đối với kinh tu-đa-la ấy, những chúng sinh này nếu có thể hết lòng thọ trì (nhận giữ và làm theo) và chép kinh; chép rồi thì giữ gìn, đọc, đem chỉ cho người, cúng dường, nói cho người khác nghe, tụng đọc, thường tụng đọc, tùy hỷ (vui theo điều lành), đem tặng người khác, thì các chúng sinh ấy vẫn không thể tu hành đúng như thật theo kinh, vì chưa biết ý rất sâu của ta, vì không hiểu được. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, các chúng sinh ấy nhờ nhân duyên đó mà công đức và trí tuệ được tăng trưởng đầy đủ, và cũng làm cho tâm chưa chín muồi của họ được chín muồi.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, lại có chúng sinh trong cõi chúng sinh không thể gieo trồng tất cả thiện căn, cho đến không thể thành tựu công đức và trí tuệ, không có tâm ngay thẳng, không có ý ngay thẳng. Thế nhưng các chúng sinh ấy lại cho mình biết đây là pháp, đây là phi pháp, đây là điều nên giữ, đây là điều nên bỏ. Họ dùng trí riêng của mình mà sinh ra cái thấy rằng điều này nên giữ, điều này nên bỏ. Các chúng sinh ấy nghe ta nói pháp rất sâu mà không biết ý ta, vì vậy không biết pháp như thật. Vì không biết pháp như thật nên không thể hiểu biết tất cả các pháp, nghe tiếng nói ra sao thì chấp nghĩa đúng y như vậy. Vì vậy tất cả các chúng sinh ấy nói như vầy: "Các pháp không có thể tướng, tất cả pháp xưa nay không sinh, tất cả pháp xưa nay không diệt, tất cả pháp xưa nay tịch tĩnh, tất cả pháp xưa nay là Niết-bàn."

 Các chúng sinh ấy nương vào cái thấy này mà khởi lên tà kiến (cái thấy sai lệch) đối với các pháp. Cho rằng không có tướng các pháp, họ rơi vào tà kiến, vì thấy các pháp là không có gì, không có tướng nào cả (?). Vì thấy các pháp không có gì, không có tướng nào cả, nên họ phỉ báng tất cả các pháp là không có, tức là phủ nhận tướng hư vọng phân biệt, thể tướng của pháp nhân duyên, và thể tướng của pháp đệ nhất nghĩa.

 Vì sao vậy? Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, vì nương vào thể tướng của nhân duyên nương sức khác, nương vào thể tướng của đệ nhất nghĩa đế, mới có tướng danh tự. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, nếu chúng sinh thấy thể tướng nhân duyên và tướng đệ nhất nghĩa mà cho là không có tướng, thì chúng sinh ấy cũng phỉ báng tướng danh tự là tên gọi tạm đặt. Vì vậy ta nói các chúng sinh ấy phỉ báng cả ba loại tướng.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, các chúng sinh ấy ở chỗ không phải pháp lại khởi tướng pháp, ở chỗ không có nghĩa lại sinh tướng nghĩa; cái không phải pháp lại được giữ gìn như pháp, cái không phải nghĩa lại được giữ gìn như nghĩa. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, các chúng sinh ấy nhờ tin pháp của ta mà điều thiện được tăng trưởng, nhưng vì lấy cái không phải nghĩa làm nghĩa nên trí tuệ không tăng trưởng. Trí tuệ không tăng trưởng thì lìa xa các điều thiện. Đối với chúng sinh nghe pháp, họ giữ gìn điều ấy như là pháp, như là sự giữ gìn pháp; lấy cái không phải nghĩa làm nghĩa nên rơi vào tà kiến. Các chúng sinh ấy vì lấy cái không phải pháp làm tướng pháp, lấy cái không phải nghĩa làm tướng nghĩa, nên tất cả các chúng sinh ấy do cái thấy không chân chánh mà lìa xa các điều thiện. Nên biết như vậy, Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa.

 Lại có chúng sinh nghe pháp từ những người tà kiến ấy, nghe họ nói rằng các pháp không có thể, không sinh, không diệt, tịch tĩnh, Niết-bàn. Những chúng sinh này kinh hãi, sợ sệt mà nói: "Đây không phải lời Phật, mà là do ma nói ra (ma: những thế lực phá hoại việc tu hành)." Vì vậy các chúng sinh tà kiến ấy phỉ báng các kinh tu-đa-la, chê bai những lời nói trong các kinh, hủy báng các kinh, cho đó là phi pháp. Các chúng sinh ấy do phỉ báng pháp mà mắc tội vô lượng, thành tựu tội nghiệp cực ác vô lượng. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, vì vậy ta nói chúng sinh phỉ báng pháp, thấy không có các pháp và cũng không có nghĩa, lại nương theo nghĩa ấy mà nói pháp, nên thành tựu tội nghiệp cực ác vô lượng, và cũng khiến vô lượng chúng sinh khác tạo thêm nhiều tội nghiệp.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, nếu có chúng sinh chưa gieo thiện căn, chưa làm sạch tội nghiệp, thân nghiệp chưa thuần thục, phần nhiều không tin pháp, không thể tích lũy công đức và trí tuệ, tâm không ngay thẳng, không tùy thuận theo tâm ngay thẳng, lại nương vào cái thấy riêng và trí tà vạy của mình mà phân biệt đây là pháp, đây là phi pháp, pháp này nên giữ, pháp này nên bỏ, thì các chúng sinh ấy tuy nghe pháp của ta nhưng không hiểu được ý ta, không sinh lòng tin, cũng không thể biết đúng như thật ý ta muốn nói.

 Vì vậy tất cả các chúng sinh ấy, đối với cái không phải pháp lại tưởng là pháp, đối với cái không phải nghĩa lại tưởng là nghĩa; chấp chặt cái không phải pháp mà tưởng là pháp, chấp chặt cái không phải nghĩa mà tưởng là nghĩa, rồi nói rằng: "Đây không phải lời Phật, mà là do ma nói ra." Vì trí tà vạy của họ hiểu như thế, nên họ phỉ báng các pháp, không thuận theo các pháp, chê bai các pháp, xem nhẹ và bàn luận khinh suất về các pháp, đem tà pháp đặt thêm vào chánh pháp. Họ muốn làm cho kinh tu-đa-la bị diệt mất, muốn phá hoại kinh, muốn kinh không được thực hành, muốn kinh không được giảng nói. Đối với người tin kinh, họ coi như kẻ thù.

 Các chúng sinh ấy trước đã có vô lượng tội nghiệp và chướng ngại nặng nề, lại do phỉ báng pháp mà phỉ báng cả người, nên càng tăng thêm vô lượng tội chướng. Riêng tội gốc của những tội chướng ấy đã không thể nói cho hết, huống chi còn thêm tội phỉ báng pháp. Họ sẽ rơi vào đại địa ngục, không có ngày ra, cho đến vô lượng trăm nghìn vạn ức a-tăng-kỳ kiếp (a-tăng-kỳ: con số nhiều không đếm được; kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài), dù có nói số năm cũng không thể nói hết.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, nay ta đã khéo nói các pháp như thế, khéo chỉ bày, khéo làm cho trong sạch, khéo nói về các loại lòng tin khác nhau và các loại cái thấy khác nhau của chúng sinh như thế."

 Bấy giờ, Thế Tôn nói kệ (bài thơ tụng tóm ý lời dạy) rằng:

 Pháp không có thể, không sinh,
Xưa nay vắng lặng, không diệt,

 Là pháp tự tánh Niết-bàn,
Vì vậy ta nói là thường còn.

 Ba loại không có thể tướng,
Đệ nhất nghĩa không có thể,

 Nếu ai biết được ý ta,
Người ấy được giải thoát.

 Pháp một con đường tiến tới,
Cho các chúng sinh giải thoát,

 Vì vậy pháp nhất thừa
Tùy người nghe mà nói khác nhau.

 Chúng sinh nhiều vô lượng
Chỉ vì thân mình cầu Niết-bàn,

 Như Lai thật hiếm có,
Làm cho các chúng sinh yên ổn.

 Nếu chứng được cõi vô lậu (cảnh giới không còn phiền não rỉ chảy, tức hoàn toàn trong sạch),
Bình đẳng, không có tướng hai,

 Thành tựu các nghĩa của Phật,
Người ấy lìa phiền não.

 Bấy giờ, Bồ-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa bạch Phật rằng: "Thật hiếm có, Thế Tôn! Thật là điều chưa từng có, chưa từng nghe! Những điều Như Lai nói như thế thật vi tế, cực kỳ vi tế; thật sâu xa, cực kỳ sâu xa; thật khó hiểu, cực kỳ khó hiểu. Ý chỉ của chư Phật Như Lai thật khó biết.

 Thế Tôn, con biết ý nghĩa điều Như Lai nói. Đó là: cảnh giới phân biệt, nương vào tướng của các hành hữu vi do phân biệt mà có. Trong danh tự, người ta nói tự thể tướng của sắc ấm (nhóm sắc, tức phần vật chất) là tướng thù thắng, tức là nói sắc ấm sinh, sắc ấm diệt, lìa sắc ấm, biết sắc ấm. Vì vậy Như Lai nương vào tướng pháp ấy mà nói các pháp ấy không có thể tướng. Thế Tôn, cảnh giới phân biệt ấy, và tướng hành nương vào cảnh giới phân biệt ấy, là tướng nương sức khác. Vì vậy Như Lai nương vào pháp ấy mà nói các pháp không sinh, các pháp không có thể, và cũng nương vào pháp ấy mà nói đệ nhất nghĩa là không có thể tướng.

 Thế Tôn, con biết ý nghĩa pháp Thế Tôn nói. Đó là: nương ngay vào cảnh giới phân biệt ấy mà có tướng hành hữu vi do hư vọng phân biệt. Chính nơi tướng hư vọng phân biệt ấy, không có tướng như thế; đó chính là không có thể tướng. Pháp không có thể tướng là vô ngã. Tướng quán xét thanh tịnh về chân như (bản chất chân thật, như nó vốn là) chính là đệ nhất nghĩa. Vì vậy Như Lai nương vào đệ nhất nghĩa mà nói các pháp ấy gọi là không có thể tướng.

 Thế Tôn, như một sắc ấm, các ấm khác cũng vậy. Như thế, mười hai nhập, mười tám giới, mỗi nhập và tất cả các pháp cũng đều như vậy.

 Thế Tôn, con biết ý nghĩa pháp Như Lai nói. Đó là: trong cảnh giới phân biệt có tướng hành hữu vi do hư vọng phân biệt, ví như khổ đế (chân lý về khổ). Biết khổ đế là nương vào danh tự mà nói tự thể tướng là tướng thù thắng; đó là hư vọng phân biệt. Như Lai nương vào đó mà nói các pháp không có thể tướng. Thế Tôn, tướng cảnh giới phân biệt ấy, nương vào tướng hành hữu vi do phân biệt mà có, gọi là tướng nhân duyên. Thế Tôn, vì vậy con nói con biết ý nghĩa pháp Như Lai nói. Vì sao vậy? Thế Tôn, chính các tướng phân biệt trong cảnh giới phân biệt ấy nương vào tướng hành hư vọng mà sinh ra. Nhưng tướng hành hư vọng phân biệt ấy không có thể như thế, không có tướng như thế. Pháp ấy là vô ngã. Sự quán xét thanh tịnh về chân như gọi là đệ nhất nghĩa. Vì vậy Như Lai nương vào pháp ấy mà nói đệ nhất nghĩa không có thể tướng.

 Thế Tôn, như khổ đế, các đế khác cũng vậy. Như thế, bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác phần, tám thánh đạo cũng vậy. Nói tóm lại, tất cả các pháp cũng đều như vậy.

 Thế Tôn, con biết ý nghĩa pháp Thế Tôn nói. Trong cảnh giới phân biệt, nương vào tướng hành hữu vi do hư vọng phân biệt mà có các điều sau. Có tam-muội (sự tập trung tâm vào một chỗ, tức thiền định) chánh giác dùng để đối trị. Nhờ đối trị mà sinh ra chánh tam-muội. Sinh tam-muội rồi lại giữ gìn, không quên, không mất, tu hành tăng trưởng. Tướng pháp được nói bằng danh tự, tướng thù thắng, là tướng phân biệt. Vì vậy Như Lai nương vào tướng pháp ấy mà nói các pháp không có thể tướng. Thế Tôn, cảnh giới phân biệt ấy nương vào sức khác; tướng hành nhân duyên là tướng nương sức khác. Vì vậy Như Lai nương vào tướng pháp ấy mà nói các pháp không có thể tướng, và cũng nói đệ nhất nghĩa không có thể tướng.

 Thế Tôn, con biết tướng nghĩa Thế Tôn nói. Chính cảnh giới phân biệt danh tự ấy nương vào tướng hành danh tự do phân biệt mà có. Chính nơi sự phân biệt ấy không có tướng như thế, chính đó là không có tướng, chính đó là pháp không có thể của tướng (?). Tướng quán xét thanh tịnh về chân như vô ngã chính là đệ nhất nghĩa. Vì vậy Thế Tôn nói các pháp không có thể tướng, đó là tướng đệ nhất nghĩa.

 Thế Tôn, ví như cây thuốc tỳ-thư-bà (một loại cây thuốc quý, bỏ vào thứ gì cũng làm tăng công hiệu), được bỏ vào các thứ thuốc và tất cả thức ăn. Thế Tôn, Như Lai nói pháp cũng như vậy: các pháp không có thể tướng, các pháp không sinh, các pháp không diệt, các pháp tịch tĩnh, các pháp tự tánh là Niết-bàn. Ngài nói kinh tu-đa-la liễu nghĩa (lời dạy đã nói rõ, nói trọn nghĩa, không cần giải thích thêm), đặt vào trong tất cả các kinh tu-đa-la bất liễu nghĩa.

 Thế Tôn, ví như vẽ trên nền đất, nền vẫn là một tướng, mà có thể phân biệt rõ các nét vẽ khác nhau như xanh, vàng, đỏ, trắng. Thế Tôn, Như Lai nói pháp cũng như vậy: lời dạy liễu nghĩa rằng các pháp không có thể tướng, không sinh, không diệt, tịch tĩnh, tự tánh là Niết-bàn, được đặt vào trong tất cả các lời dạy bất liễu nghĩa, làm thành một vị như nhau, và cũng có thể làm rõ danh tự của các kinh tu-đa-la bất liễu nghĩa ấy.

 Thế Tôn, ví như trong tất cả các thức ăn uống, nếu bỏ thêm thục tô (bơ sữa đã nấu chín) thì sinh ra vị ngon hơn. Phật nói pháp này cũng như vậy: nương vào chỗ tất cả pháp không có thể tướng, không sinh, không diệt, tịch tĩnh, tự tánh là Niết-bàn mà nói kinh tu-đa-la liễu nghĩa này, đặt vào trong tất cả các kinh bất liễu nghĩa, có thể sinh ra niềm vui mừng hớn hở hơn hẳn.

 Thế Tôn, ví như hư không, ở mọi nơi đều như nhau, đối với mọi loại việc làm đều không ngăn ngại, đều làm cho thành tựu được cả. Thế Tôn, Như Lai cũng vậy: Ngài nói các pháp không có thể tướng, các pháp không sinh, các pháp không diệt, các pháp tịch tĩnh, tự tánh các pháp là Niết-bàn. Ngài nói kinh liễu nghĩa, đối với tất cả các kinh bất liễu nghĩa đều đồng một vị như nhau, thành tựu cho tất cả Thanh văn, Bích-chi Phật (tức Duyên giác) và người tu hành Đại thừa (cỗ xe lớn, tức con đường tu hành để cứu độ tất cả chúng sinh và cùng thành Phật) mà không có ngăn ngại."

 Bấy giờ, Thế Tôn bảo Bồ-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa: "Lành thay, Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa!" Rồi lại nói: "Lành thay, lành thay, Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa! Ông thật sự biết được ý chư Phật Như Lai nói pháp. Nay ông đã khéo nói những thí dụ về nghĩa này, như các thí dụ cây thuốc tỳ-thư-bà, vẽ trên đất, bỏ thêm bơ sữa, hư không. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, đúng như thế, đúng như thế, đúng như ông nói, không khác lời ông nói. Hãy thọ trì như vậy."

 Bấy giờ, Bồ-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa bạch Phật rằng: "Thế Tôn, khi Như Lai mới thành bậc Ứng Chánh Đẳng Giác (bậc đáng được cúng dường, giác ngộ chân chánh và trọn vẹn), tại thành Ba-la-nại, nơi các tiên nhân tụ họp, nơi các loài chim thú dạo chơi (tức vườn Lộc Uyển, chỗ Phật thuyết pháp lần đầu), Ngài đã vì những người tu hạnh Thanh văn mà một lần chuyển bánh xe pháp Bốn đế hiếm có (chuyển pháp luân: ví việc thuyết pháp như lăn bánh xe, nghiền nát phiền não). Điều này tất cả sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giới tu sĩ, tế lễ của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ), trời, người, ma, Phạm thiên (vị trời cai quản cõi trời thanh tịnh) trong thế gian đều không ai chuyển được. Nếu có ai chuyển được mà đúng với pháp, thì không có lẽ ấy.

 Thế Tôn, lần chuyển pháp luân thứ hai này nói về pháp tướng còn có pháp cao hơn, pháp tướng còn có chỗ để bị phản bác (?), thuộc loại các kinh tu-đa-la bất liễu nghĩa. Ngài vì chúng sinh trụ trong Đại thừa mà nói các pháp không có thể tướng, các pháp không sinh, các pháp không diệt, các pháp tịch tĩnh, tự tánh các pháp là Niết-bàn. Đó là điều hiếm có trong những điều hiếm có.

 Thế Tôn, đây là lần chuyển pháp luân thứ ba. Ngài vì tất cả chúng sinh trụ trong Đại thừa mà nói các pháp không có thể tướng, không sinh, không diệt, tịch tĩnh, tự tánh là Niết-bàn, khéo nói tướng sai khác của Bốn đế. Đó là điều hiếm có trong những điều hiếm có. Không ai có thể vượt vào, không ai có thể đối địch, không ai có thể tranh cãi, không có gì cao hơn, không có gì hơn được. Đó là kinh tu-đa-la liễu nghĩa, là chỗ không còn gì để tranh luận."

 Bấy giờ, Bồ-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa bạch Phật rằng: "Thế Tôn, nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) nghe Như Lai nói các pháp xưa nay không có thể tướng, xưa nay không sinh, xưa nay không diệt, xưa nay tịch tĩnh, xưa nay tự tánh là Niết-bàn, mà tin đúng đắn, chép kinh, chép rồi thọ trì, cúng dường, đem tặng người khác, tự mình nói, tự mình tụng, tự mình đọc, tu hành và tùy hỷ, thì những thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy được bao nhiêu công đức?"

 Bấy giờ, Thế Tôn bảo Bồ-tát Ma-ha-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa (Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, tức vị Bồ-tát lớn): "Những thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy thành tựu vô lượng a-tăng-kỳ khối công đức. Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, công đức của họ không có thí dụ nào có thể so sánh mà nói được. Nói tóm lại, ta nói sơ một phần nhỏ.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, ví như đất trên móng tay so với đất của cả mặt đất lớn: một trăm phần cũng không bằng một phần, một phần ca-la cũng không bằng (ca-la: một phần cực nhỏ, như một phần trăm của sợi lông), một phần ưu-ba-ni-sa-đà cũng không bằng (ưu-ba-ni-sa-đà: phần nhỏ đến mức gần như không thể chia được nữa), cho đến dùng toán số, thí dụ cũng không thể bằng một phần.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, ví như nước trong dấu chân trâu so với nước biển lớn: một trăm phần không bằng một phần, một nghìn phần không bằng một phần, một phần ca-la không bằng, một phần ưu-ba-ni-sa-đà không bằng, cho đến dùng toán số, thí dụ cũng không bằng một phần.

 Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, ta nói như thế này: công đức có được do tin kinh tu-đa-la bất liễu nghĩa, cho đến tu hành theo kinh tu-đa-la bất liễu nghĩa, đem so với công đức có được do sinh lòng tin, cho đến tu hành theo kinh tu-đa-la liễu nghĩa đã nói ở đây, thì công đức thọ trì, đọc tụng kinh tu-đa-la bất liễu nghĩa ấy: một trăm phần không bằng một phần, một nghìn phần không bằng một phần, một vạn phần không bằng một phần, một phần ca-la không bằng, một phần ưu-ba-ni-sa-đà không bằng, cho đến toán số, thí dụ cũng không thể biết được."

 Bấy giờ, Bồ-tát Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa bạch Phật rằng: "Thế Tôn, trong kinh tu-đa-la Thâm Mật Giải Thoát này (tên bộ kinh này, nghĩa là sự mở gỡ, giải thích những ý nghĩa sâu kín), pháp môn này (pháp môn: một phần giáo pháp, cánh cửa đưa vào đạo) tên là gì? Phải vâng giữ như thế nào?" Phật nói: "Thành Tựu Đệ Nhất Nghĩa, pháp môn này tên là Kinh tu-đa-la liễu nghĩa nói về đệ nhất nghĩa. Ông nên thọ trì như vậy."

 Khi Phật nói pháp môn này, sáu nghìn chúng sinh phát tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Ba trăm nghìn vị Thanh văn xa lìa bụi trần, lìa nhơ bẩn, được pháp nhãn tịnh (con mắt thấy chân lý trong sạch, tức bước đầu thấy đạo). Lại có năm trăm nghìn vị Thanh văn được tâm giải thoát vô lậu (tâm giải thoát hoàn toàn, không còn phiền não). Bảy vạn năm nghìn vị Bồ-tát được vô sinh pháp nhẫn (sự chứng biết vững chắc, an nhiên chấp nhận rằng các pháp vốn không sinh không diệt).

 Kinh Thâm Mật Giải Thoát, quyển thứ hai.

 Kinh Thâm Mật Giải Thoát, quyển thứ ba.

 Đời Nguyên Ngụy (tức triều Bắc Ngụy ở Trung Hoa), Tam tạng (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Bồ-đề Lưu-chi dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video