Phẩm thứ chín: Bậc Thánh Bồ-tát Di-lặc hỏi
Bấy giờ bậc Thánh Bồ-tát Ma-ha-tát Di-lặc (Bồ-tát: người tu theo hạnh giác ngộ, nguyện cứu giúp chúng sinh trên đường thành Phật; Ma-ha-tát: bậc lớn lao; Di-lặc là vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp sau Phật Thích-ca) hỏi về các tướng pháp thuộc phạm vi Xa-ma-tha (phép tu cho tâm dừng lại, lắng yên, chuyên chú vào một đối tượng, còn gọi là "chỉ") và Tỳ-bà-xá-na (phép tu dùng trí tuệ quán sát để thấy rõ sự thật của các pháp, còn gọi là "quán"). Ngài bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Thưa Thế Tôn, Bồ-tát nương vào pháp nào, giữ vững pháp nào mà tu Xa-ma-tha và Tỳ-bà-xá-na trong Đại thừa (giáo pháp "cỗ xe lớn", chủ trương vừa tự giác ngộ vừa cứu độ mọi chúng sinh)?"
Phật bảo Bồ-tát Di-lặc: "Này Di-lặc, Bồ-tát nương vào các tướng sai khác của các pháp mà ta đã giảng, và giữ vững tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (tâm cầu sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật). Này Di-lặc, như ta đã nói về bốn loại pháp quán, Bồ-tát nương vào bốn pháp quán ấy mà tu Xa-ma-tha và Tỳ-bà-xá-na của Đại thừa. Bốn loại ấy là gì? Một là quán có phân biệt. Hai là quán không phân biệt. Ba là sự biệt (thấy rõ ranh giới, toàn bộ phạm vi của sự vật được quán). Bốn là việc cần làm được thành tựu."
Bồ-tát Di-lặc hỏi Phật: "Thưa Thế Tôn, có mấy loại quán Xa-ma-tha?" Phật đáp: "Này Di-lặc, chỉ có một loại quán Xa-ma-tha, đó là quán không phân biệt." Bồ-tát Di-lặc lại hỏi: "Thưa Thế Tôn, có mấy loại quán Tỳ-bà-xá-na?" Phật đáp: "Này Di-lặc, chỉ có một loại, đó là quán sai khác (quán phân biệt các sai khác)." Bồ-tát Di-lặc lại hỏi: "Thưa Thế Tôn, có mấy loại được gọi là chung cho cả hai phép quán?" Phật đáp: "Này Di-lặc, có hai loại: một là sự biệt, hai là việc được thành tựu."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, làm thế nào Bồ-tát nương vào bốn pháp mà tu quán Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, và khéo biết Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na?" Phật đáp: "Này Di-lặc, đó là các tướng pháp sai khác mà ta đã giảng cho các Bồ-tát, tức là: Tu-đa-la (lời Phật giảng bằng văn xuôi), Kỳ-dạ (những bài kệ nhắc lại ý của phần văn xuôi), Hòa-già-la (lời Phật báo trước việc ai đó sẽ thành Phật), Na-già-tha (những bài kệ đứng riêng), Ưu-đà-na (lời Phật tự nói ra khi không ai hỏi), Ni-đà-na (lời kể duyên do Phật thuyết pháp hay đặt giới luật), A-bà-đà-na (các thí dụ), Y-đế-ưu-đa-già (chuyện đời trước của các đệ tử), Xà-đa-già (chuyện các đời trước của chính Phật), Tỳ-phật-lược (giáo lý rộng lớn, sâu xa), A-phù-đà-đàn-ma (chuyện kỳ diệu chưa từng có), Ưu-bà-đề-xá (phần bàn luận, giảng giải giáo lý) — tức mười hai thể loại kinh điển.
Này Di-lặc, mọi Bồ-tát đối với các kinh như thế nên khéo lắng nghe kỹ, miệng thường khéo tụng đọc, tâm thường khéo ghi hiểu, trí thường khéo quán xét, tuệ nhận biết đúng như sự thật. Này Di-lặc, các Bồ-tát sau khi đã khéo suy ngẫm các kinh ấy, ở nơi vắng vẻ ngồi một mình quán sát; quán sát tâm ấy, bên trong thường thuận theo. Quán tâm như thế, giữ tâm không gián đoạn như thế, Bồ-tát ấy được thân an vui, tâm an vui. Này Di-lặc, đó là điều ta gọi là Bồ-tát tu pháp Xa-ma-tha.
Bồ-tát ấy được thân tâm an vui rồi, nương vào sự an vui của thân tâm mà quán các pháp đã được giảng; như đã suy ngẫm mọi pháp từ trước, quán sát hình ảnh cảnh giới tam-muội (trạng thái tâm định, chuyên chú vững vàng vào một đối tượng) hiện trong tâm, có thể tin hiểu rằng các pháp vượt ngoài sự suy nghĩ (?). Này Di-lặc, các Bồ-tát quán hình ảnh trong tấm gương tam-muội như thế thì có thể biết nghĩa ấy: sự nhận xét, quán xét, suy nghĩ, chấp nhận, mong muốn, thấy, ý, biết, hiểu đều hiện ra trước mắt (?). Này Di-lặc, đó là điều ta gọi là Bồ-tát tu Tỳ-bà-xá-na. Này Di-lặc, các Bồ-tát nên khéo biết Tỳ-bà-xá-na như thế."
Bấy giờ bậc Thánh Bồ-tát Di-lặc bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn! Thưa Thế Tôn, khi Bồ-tát chưa được hình ảnh để quán trong tâm, chưa được thân an vui, chưa được tâm an vui, thì Phật gọi phép quán ấy là phép quán gì?" Phật đáp: "Này Di-lặc, đó chưa phải là Xa-ma-tha, mà là thuận theo Xa-ma-tha. Vì vậy ta gọi đó là tin thuận Xa-ma-tha." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, khi Bồ-tát chưa được thân an vui, tâm an vui, mà quán cảnh giới tam-muội trong thân mình, suy ngẫm pháp ấy và quán tâm như thế, thì Phật gọi phép quán ấy là gì?" Phật đáp: "Này Di-lặc, ta nói phép quán ấy chưa phải là Tỳ-bà-xá-na, mà gọi là tin thuận Tỳ-bà-xá-na."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, hạnh Xa-ma-tha và hạnh Tỳ-bà-xá-na mà Thế Tôn nói là một hay là khác?" Phật đáp: "Ta nói chẳng phải khác, cũng chẳng phải không khác. Này Di-lặc, vì nghĩa gì ta nói là không khác? Vì phép quán Tỳ-bà-xá-na không lìa Xa-ma-tha, cho nên không khác. Này Di-lặc, vì nghĩa gì ta nói là khác? Vì Tỳ-bà-xá-na quán phân biệt các sai khác của hình ảnh cảnh, cho nên là khác."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, cảnh giới tam-muội của Tỳ-bà-xá-na là khác với tâm ấy hay không khác với tâm ấy?" Phật đáp: "Này Di-lặc, ta nói là không khác. Vì sao không khác? Vì chỉ có tâm này quán hình ảnh cảnh ấy. Vì sao vậy? Vì ta nói đó chỉ là do tâm, ý, thức (ba tên gọi của cái biết trong con người) quán mà có tên gọi như vậy (?)." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, nếu hình ảnh cảnh của tâm ấy không khác với tâm, thì làm sao tâm lại có thể quán chính tâm?" Phật đáp: "Này Di-lặc, ở đó không có một pháp nào quán được một pháp nào, nhưng khi tâm ấy sinh ra thì có cái thấy hiện ra như vậy. Này Di-lặc, ví như tấm gương sáng trong sạch, nhờ có hình ảnh nên thấy được hình ảnh, nhưng gương không khởi ý nghĩ 'ta thấy hình ảnh'; nhờ có hình ảnh ấy mà hình ảnh hiện ra. Này Di-lặc, cũng vậy, tâm ấy sinh ra không lìa tâm, mà tưởng như lìa tâm để thấy cảnh: hình ảnh trong gương tam-muội ấy hiện thành cảnh giới được thấy."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, các cảnh giới như hình sắc… trong tâm của mọi chúng sinh là khác với tâm hay không khác với tâm?" Phật đáp: "Này Di-lặc, không khác với tâm. Nhưng kẻ phàm phu dùng cái trí điên đảo (thấy ngược, trái với sự thật) mà nắm bắt, không biết rằng đó chỉ là pháp của tâm. Vì không biết đúng như thật các hình ảnh cảnh ấy, nên điên đảo nắm lấy những pháp điên đảo."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là Bồ-tát chuyên một bề tu Tỳ-bà-xá-na?" Phật đáp: "Này Di-lặc, nếu Bồ-tát thuận theo mà quán tướng của tâm ấy không gián đoạn, như thế là Bồ-tát chuyên một bề tu Tỳ-bà-xá-na." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là Bồ-tát chuyên một bề quán pháp Xa-ma-tha?" Phật đáp: "Này Di-lặc, nếu Bồ-tát thuận theo mà quán tướng của tâm ấy không gián đoạn, như thế là Bồ-tát chuyên một bề quán pháp Xa-ma-tha." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là Bồ-tát hợp hai pháp Xa-ma-tha và Tỳ-bà-xá-na mà tu cùng một lúc?" Phật đáp: "Này Di-lặc, nếu Bồ-tát quán tâm mà tâm chuyên nhất, như thế là tu Xa-ma-tha và Tỳ-bà-xá-na cùng một lúc."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là tướng của tâm?" Phật đáp: "Này Di-lặc, đó là phép quán Tỳ-bà-xá-na phân biệt hình ảnh trong gương của cảnh giới tam-muội; đó gọi là tướng của tâm." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là tâm không gián đoạn?" Phật đáp: "Này Di-lặc, đó là cái tâm quán hình ảnh, tức phép quán Xa-ma-tha; đó gọi là tâm không gián đoạn." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là tâm mà gọi là nhất tâm (tâm chuyên nhất)?" Phật đáp: "Này Di-lặc, đó là quán hình ảnh cảnh tam-muội ấy mà nhận biết đó chính là tâm; nhận biết đó là tâm rồi thì tu phép quán chân như (bản tính chân thật, như như không đổi của mọi sự vật). Này Di-lặc, đó gọi là nhất tâm."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, hạnh Tỳ-bà-xá-na có mấy loại?" Phật đáp: "Này Di-lặc, Tỳ-bà-xá-na có ba loại. Ba loại ấy là gì? Một là tướng, hai là tu hành, ba là quán. Này Di-lặc, thế nào là Tỳ-bà-xá-na về tướng? Là chỉ quán những hình ảnh được phân biệt trong cảnh giới tam-muội; đó gọi là Tỳ-bà-xá-na về tướng. Này Di-lặc, thế nào là Tỳ-bà-xá-na về tu hành? Là trí tuệ khéo thấy tướng của từng pháp một; đó gọi là Tỳ-bà-xá-na về tu hành. Này Di-lặc, thế nào là Tỳ-bà-xá-na về quán? Là trong từng pháp, trí tuệ khéo quán tướng của từng pháp ấy, mà không chứng nhập sự lặng dứt giải thoát. Này Di-lặc, đó gọi là Tỳ-bà-xá-na khéo quán sát mà tu hành."
Bồ-tát Di-lặc lại hỏi: "Thưa Thế Tôn, hạnh Xa-ma-tha có mấy loại?" Phật đáp: "Này Di-lặc, dựa theo pháp trước, nên biết ba loại sau cũng như vậy. Lại nữa, này Di-lặc, Xa-ma-tha có tám loại: Xa-ma-tha của Sơ thiền, và cũng như thế là Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền (bốn bậc thiền định, càng lên cao tâm càng lắng sâu); Vô biên không xứ (tầng định quán hư không vô tận), Vô biên thức xứ (tầng định quán cái biết vô tận), Kiến thiểu xứ (?) (tầng định thấy như không còn gì, thường gọi là Vô sở hữu xứ), Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng định cao nhất, không còn ý tưởng thô mà cũng chẳng phải hoàn toàn không có ý tưởng). Lại nữa, này Di-lặc, có bốn loại Xa-ma-tha: Xa-ma-tha của Từ (lòng thương, mong ban vui cho người), Xa-ma-tha của Bi (lòng xót thương, mong cứu khổ cho người), Xa-ma-tha của Hỷ (vui theo niềm vui của người), Xa-ma-tha của Xả (buông bỏ, giữ tâm bình đẳng không thiên lệch)."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, như Thế Tôn đã nói có Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na nương vào pháp và Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na không nương vào pháp. Thưa Thế Tôn, thế nào là nương vào pháp, thế nào là không nương vào pháp?" Phật đáp: "Này Di-lặc, theo đúng pháp đã được nghe mà thuận theo tướng của pháp; này Di-lặc, đó gọi là Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na nương vào pháp. Này Di-lặc, lìa pháp đã nghe, tự suy nghĩ nắm lấy pháp, nương theo lời dạy của người khác mà quán nghĩa Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, tức là quán các tướng xanh bầm, vàng, đỏ, trắng, hôi thối, rữa nát (phép quán thân xác sau khi chết để thấy thân là nhơ nhớp), quán mọi hành hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) đều vô thường (không bền lâu) và khổ, mọi pháp đều vô ngã (không có cái 'ta' thường còn làm chủ), mọi pháp đều vắng lặng, mọi pháp đều là Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não và khổ đau)… Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na như thế, này Di-lặc, gọi là không nương vào pháp. Này Di-lặc, nên biết: Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na nương vào pháp là điều ta nói cho các Bồ-tát lợi căn (căn tính sắc bén, nhanh hiểu) để họ thuận theo tướng pháp. Này Di-lặc, không nương vào pháp mà theo lời dạy của người khác là điều ta nói cho các Bồ-tát độn căn (căn tính chậm, yếu)."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, như Thế Tôn đã nói có pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na quán sai khác và pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na quán không sai khác. Thưa Thế Tôn, thế nào là quán sai khác, thế nào là quán không sai khác?" Phật đáp: "Này Di-lặc, nếu Bồ-tát quán từng pháp một trong các kinh Tu-đa-la…, theo như đã nghe, đã nhận mà suy ngẫm các pháp, tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, thì đó gọi là pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na quán sai khác. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát đối với chính các pháp Tu-đa-la… ấy gom lại thành một khối, một phần, một nhóm, rồi suy ngẫm rằng mọi pháp này đều thuận theo chân như, xuôi dòng theo chân như, hướng về chân như, thuận theo chân như ấy, thuận theo Bồ-đề (sự giác ngộ), thuận theo Niết-bàn, chuyển theo tâm thức (?), thuận theo pháp ấy, hướng về pháp ấy, và biết đúng như thật vô lượng a-tăng-kỳ (số lượng lớn đến không thể đếm) tướng của các pháp lành — này Di-lặc, đó gọi là pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na quán không sai khác."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, như Thế Tôn đã nói có pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na quán sai khác với tướng nhỏ, và pháp quán sai khác với tướng lớn. Thưa Thế Tôn, thế nào là quán sai khác tướng nhỏ, thế nào là quán sai khác tướng lớn, thế nào là quán sai khác vô lượng tướng?" Phật đáp: "Này Di-lặc, nếu Bồ-tát quán phân biệt từng kinh, từ Tu-đa-la cho đến Ưu-ba-đề-xá, và gom mỗi loại thành một khối mà suy ngẫm, này Di-lặc, đó gọi là pháp quán sai khác tướng nhỏ. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát đối với các kinh Tu-đa-la… ấy, không phân biệt mà gom tất cả thành một khối để suy ngẫm, này Di-lặc, đó gọi là pháp quán sai khác tướng lớn. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát đối với vô lượng pháp, vô lượng tên gọi, vô lượng chương câu, vô lượng trí tuệ cao tột và tài biện luận ưa giảng nói mà chư Phật Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) đã giảng, gom thành một khối để suy ngẫm, thì đó gọi là pháp quán sai khác vô lượng."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, làm sao Bồ-tát chứng được pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na quán sai khác?" Phật đáp: "Này Di-lặc, có năm cách quán để quán pháp ấy. Năm cách là gì? Một là khi suy ngẫm Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na thì từng niệm từng niệm diệt trừ mọi phiền não. Hai là thân lìa các tướng, được niềm vui của sự an lạc trong pháp. Ba là biết đúng như thật mười phương vô lượng, không bờ bến. Bốn là biết ánh sáng của vô lượng pháp, phần thanh tịnh tương ứng với việc cần làm được thành tựu, tướng không phân biệt hiện ra trước mắt. Năm là để thành tựu pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chính chân lý) mà chứng được những nhân thù thắng, càng lúc càng cao tột."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, ở đâu thì thuận theo mà tu pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na quán sai khác, ở đâu thì chứng được pháp ấy?" Phật đáp: "Này Di-lặc, Bồ-tát Ma-ha-tát ở Sơ địa Hoan Hỷ (bậc thứ nhất trong mười bậc tu của Bồ-tát, vui mừng vì lần đầu chứng thấy chân lý) thì thuận theo mà chứng được phần nhỏ; Bồ-tát ở Địa thứ ba Quang Minh (bậc thứ ba, trí tuệ phát ra ánh sáng) thì khéo chứng được. Này Di-lặc, nên biết rằng Bồ-tát mới học cũng tu pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na quán sai khác này, vì học hỏi suy ngẫm không ngừng nghỉ."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là tam-muội có giác có quán của Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na (giác: tâm tìm xét ở mức thô; quán: tâm dò xét ở mức tinh tế)? Thế nào là tam-muội không giác có quán? Thế nào là tam-muội không giác không quán?" Phật đáp: "Này Di-lặc, nếu Bồ-tát theo như đã nghe mà thu nhận các pháp, đối với mọi pháp thuận theo các tướng giác quán thô và tế, sinh được pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, thì đó gọi là tam-muội có giác có quán. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát đối với tướng pháp ấy không còn rõ ràng tướng thô tế, thuận theo pháp ấy mà tu hành, được tâm chánh niệm (sự nhớ biết, tỉnh giác đúng đắn) có ánh sáng của pháp ấy, thuận theo sự quán sát tinh tế của Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na — này Di-lặc, đó gọi là tam-muội không giác có quán. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát lìa mọi tướng, tự nhiên thuận theo pháp mà suy ngẫm, quán sát bằng Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, thì đó gọi là tam-muội không giác không quán. Lại nữa, này Di-lặc, lúc mới tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, đó gọi là tam-muội có giác có quán. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát quán mọi pháp, đó gọi là tam-muội không giác mà ít quán. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát quán tam-muội về pháp không sai khác, đó gọi là tam-muội không giác không quán."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là tướng Xa-ma-tha? Thế nào là tướng nắm giữ của Xa-ma-tha? Thế nào là tướng buông xả của Xa-ma-tha?" Phật đáp: "Này Di-lặc, nếu Bồ-tát đang lúc tâm xao động, tâm nghi ngờ mà sinh lòng e sợ hoặc muốn xa lìa, rồi suy ngẫm các pháp không dứt, thì đó gọi là tướng Xa-ma-tha. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát tâm chìm lịm, lo ngại tướng chìm lịm, liền suy ngẫm pháp để sinh tâm vui mừng, thì đó gọi là tướng nắm giữ (?) (tức nâng tâm lên) của Xa-ma-tha. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát chuyên một bề theo đường Xa-ma-tha, chuyên một bề theo đường Tỳ-bà-xá-na, cả hai đường cùng quán hai pháp ấy, phiền não không làm nhiễm tâm, tự nhiên suy ngẫm, tự nhiên thuận theo pháp ấy mà tu hành, thì đó gọi là tướng buông xả (để tâm bình thản tự vận hành) của Xa-ma-tha."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, như Thế Tôn đã nói, Bồ-tát tu pháp Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na thì biết pháp đúng như thật, biết nghĩa đúng như thật. Thưa Thế Tôn, thế nào là Bồ-tát biết pháp, biết nghĩa?" Phật đáp: "Này Di-lặc, nếu Bồ-tát biết năm loại pháp quán thì gọi là biết pháp đúng như thật. Năm loại là gì? Một là danh (tên gọi), hai là cú (câu), ba là tự (chữ), bốn là sai khác, năm là đồng nhất. Này Di-lặc, thế nào là danh? Là trong pháp nhiễm ô và pháp thanh tịnh, quán tướng tự thể mà nói ra tướng của pháp. Này Di-lặc, đó gọi là danh. Này Di-lặc, thế nào là cú? Là các tên gọi của pháp ấy, gom lại thành nghĩa của pháp nhiễm, pháp tịnh, dùng làm chỗ nương tựa, gìn giữ; đó gọi là cú. Này Di-lặc, thế nào là tự? Là chính danh và cú ấy nương vào tên của một pháp; đó gọi là tự. Này Di-lặc, thế nào là sai khác? Là quán từng pháp một riêng khác nhau; đó gọi là sai khác. Này Di-lặc, thế nào là đồng nhất? Là quán các pháp không sai khác; đó gọi là đồng nhất. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát quán được như vậy thì gọi là biết pháp đúng như thật.
Này Di-lặc, thế nào là Bồ-tát quán nghĩa? Bồ-tát quán nghĩa có mười loại. Mười loại là gì? Một là điều cần tu thì tu. Hai là tu đến chỗ rốt ráo. Ba là biết nghĩa năng thủ (cái chủ thể nắm bắt). Bốn là biết nghĩa khả thủ (cái đối tượng bị nắm bắt). Năm là biết nghĩa trụ trì (nơi nương ở). Sáu là biết nghĩa thọ dụng (sự hưởng dùng). Bảy là biết nghĩa điên đảo. Tám là biết nghĩa không điên đảo. Chín là biết nghĩa nhiễm ô. Mười là biết nghĩa thanh tịnh.
Này Di-lặc, nếu Bồ-tát tu mọi loại sai khác trong pháp nhiễm, pháp tịnh, tức là năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: thân xác, cảm thọ, tri giác, ý chí hành động, nhận thức), sáu nội nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), sáu ngoại nhập (sáu đối tượng tương ứng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật xúc chạm, đối tượng của ý)…, tu các loại sai khác như thế — này Di-lặc, đó gọi là Bồ-tát điều cần tu thì tu. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát trong pháp nhiễm, pháp tịnh mà biết đúng như thật chân như — này Di-lặc, đó gọi là Bồ-tát tu đến chỗ rốt ráo.
Lại nữa, này Di-lặc, chân như có bảy loại. Bảy loại là gì? Đó là: chân như của tướng các hành hữu vi không có khởi đầu (tức sự trôi lăn sinh tử không có điểm bắt đầu); tướng chân như, tức ngã không và pháp không (không có cái 'ta' thật, cũng không có sự vật nào có thực thể riêng); duy thức chân như (chân như "chỉ là thức"), tức biết các hành hữu vi chỉ là tâm; chấp trước chân như, tức điều ta nói là Khổ đế (chân lý về sự khổ); tà hành chân như, tức điều ta nói là Tập đế (chân lý về nguyên nhân của khổ); thanh tịnh chân như, tức điều ta nói là Diệt đế (chân lý về sự diệt khổ); chánh tu hành chân như, tức điều ta nói là Đạo đế (chân lý về con đường dẫn đến diệt khổ).
Này Di-lặc, hành tướng chân như, chấp trước chân như, tà hành chân như — ba chân như này nơi mọi chúng sinh đều bình đẳng, không sai khác. Này Di-lặc, tướng chân như và duy thức chân như — hai chân như này nơi mọi pháp đều bình đẳng, không sai khác. Này Di-lặc, thanh tịnh chân như thì nơi Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu tự giải thoát), Duyên giác (người tự ngộ lý nhân duyên mà giải thoát), Bồ-tát và quả A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề đều bình đẳng, không sai khác. Này Di-lặc, tu hành chân như là như đã nghe diệu pháp mà quán sai khác bằng Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, thâu nhận Bát-nhã (trí tuệ thấu suốt thật tướng của mọi pháp), bình đẳng không sai khác.
Này Di-lặc, Bồ-tát biết nghĩa năng thủ, tức là biết năm tướng nhập (năm giác quan), và tâm, ý, ý thức cùng các tâm số pháp (các tác dụng tâm lý đi kèm theo tâm); đó gọi là biết nghĩa năng thủ. Này Di-lặc, nghĩa khả thủ là sáu ngoại nhập. Này Di-lặc, nghĩa năng thủ chính là nghĩa khả thủ (?). Đó gọi là biết nghĩa năng thủ và khả thủ.
Này Di-lặc, Bồ-tát biết nghĩa trụ trì, tức là thế giới, chỗ ở của chúng sinh; nương vào chỗ ở ấy mà chúng sinh thấy được, tức là làng xóm, ruộng đất: đất của trăm làng, đất của nghìn làng, đất của nghìn vạn làng, gọi là đất đến tận bờ biển. Trăm nghìn lần trăm nghìn cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người sinh sống, theo cách nhìn vũ trụ của nhà Phật), trăm nghìn lần trăm nghìn vạn, gọi là một nghìn thế giới. Một nghìn thế giới ấy gấp trăm lần, gấp trăm lại gấp nghìn lần, gấp nghìn lại gấp trăm nghìn lần, gọi là Nhị thiên trung thế giới (thế giới bậc trung). Nhị thiên trung thế giới ấy gấp trăm, gấp nghìn, gấp trăm nghìn lần, gọi là Tam thiên đại thiên thế giới (một đại vũ trụ gồm vô số thế giới nhỏ). Tam thiên đại thiên thế giới ấy gấp trăm lần, lại gấp nghìn lần, lại gấp nghìn lần, lại gấp trăm nghìn vạn lần; gấp trăm nghìn vạn lần ấy gọi là một ức (một con số rất lớn). Một ức ấy gấp trăm lần, gấp trăm lại gấp nghìn lần, gấp nghìn lại gấp một ức lần; một ức ấy lại gấp nghìn ức, lại gấp trăm nghìn ức, gọi là một a-tăng-kỳ. Trăm ức, nghìn ức ấy; nghìn ức, trăm nghìn ức ấy; trăm nghìn ức a-tăng-kỳ ấy; a-tăng-kỳ ấy thành trăm a-tăng-kỳ; trăm a-tăng-kỳ ấy thành nghìn a-tăng-kỳ; trăm nghìn a-tăng-kỳ ấy, trăm nghìn vạn tam thiên đại thiên thế giới, trăm nghìn vạn a-tăng-kỳ thế giới, nhiều như số trăm nghìn vạn hạt bụi nhỏ, vô lượng thế giới khắp mười phương. Này Di-lặc, đó gọi là Bồ-tát biết nghĩa trụ trì.
Này Di-lặc, thế nào là Bồ-tát biết nghĩa vật dụng nuôi sống? Là vì chúng sinh mà ta nói các loại vật dụng nuôi sống mà họ hưởng dùng. Này Di-lặc, thế nào là Bồ-tát biết nghĩa điên đảo? Này Di-lặc, tức là đối với chính những thứ được nắm lấy, hưởng dùng ấy, trong cái vô thường lại sinh tướng điên đảo, tâm điên đảo, thấy điên đảo cho là thường còn; trong cái khổ lại sinh tướng điên đảo cho là vui; trong cái nhơ nhớp lại sinh tướng điên đảo cho là sạch; trong cái vô ngã lại sinh tướng điên đảo, tâm điên đảo, thấy điên đảo cho là có 'ta'. Này Di-lặc, đó gọi là Bồ-tát biết nghĩa điên đảo. Này Di-lặc, thế nào là Bồ-tát biết nghĩa không điên đảo? Này Di-lặc, tức là xa lìa bốn điều điên đảo ấy; đó gọi là Bồ-tát biết nghĩa không điên đảo.
Này Di-lặc, thế nào là Bồ-tát biết nghĩa tướng nhiễm ô? Này Di-lặc, trong ba cõi (cõi Dục: nơi chúng sinh còn ham muốn; cõi Sắc: nơi có thân vi tế, đã lìa ham muốn thô; cõi Vô sắc: nơi không còn thân hình, chỉ còn tâm) có ba loại nhiễm ô: nhiễm ô do phiền não, nhiễm ô do nghiệp (hành động tạo quả báo), nhiễm ô do sự tái sinh. Này Di-lặc, đó gọi là Bồ-tát biết nghĩa nhiễm ô. Này Di-lặc, thế nào là Bồ-tát biết nghĩa thanh tịnh? Này Di-lặc, tức là xa lìa ba loại nhiễm ô ấy, tu các pháp Bồ-đề phần (các pháp hỗ trợ để đạt giác ngộ). Này Di-lặc, đó gọi là Bồ-tát biết nghĩa thanh tịnh. Này Di-lặc, mười nghĩa này thâu tóm mọi nghĩa. Này Di-lặc, nên biết, đó gọi là Bồ-tát biết đúng như thật tướng của nghĩa.
Lại nữa, này Di-lặc, nếu Bồ-tát biết năm pháp thì Bồ-tát ấy được gọi là khéo biết nghĩa. Năm pháp là gì? Một là cảnh giới có thể biết. Hai là nghĩa có thể biết. Ba là pháp để biết. Bốn là nương vào cái biết mà chứng quả. Năm là thọ nhận pháp ấy đúng như thật. Này Di-lặc, thế nào là pháp có thể biết? Này Di-lặc, đó là mọi cảnh giới, tức năm ấm, các nội nhập, các ngoại nhập…; đó gọi là biết cảnh giới.
Này Di-lặc, thế nào là nghĩa có thể biết? Này Di-lặc, đó là dùng vô lượng cách quán để biết đúng như thật pháp ấy, tức là: thế đế (chân lý theo cách nói quy ước của thế gian) và đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối cao, tuyệt đối); pháp công đức và pháp lỗi lầm; pháp nhân duyên và pháp ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai); pháp sinh, pháp trụ, pháp diệt; các pháp như bệnh tật; các pháp như khổ, tập…; pháp chân như, pháp thật tế (chỗ tận cùng chân thật), pháp pháp giới (bản tính chung của mọi pháp); pháp nói gọn, pháp nói rộng; pháp trả lời một bề, pháp trả lời có phân biệt, pháp hỏi lại để trả lời, pháp gác lại không trả lời; pháp bí mật, pháp nói thẳng. Này Di-lặc, những điều như thế là nghĩa có thể biết, nên biết như vậy.
Này Di-lặc, thế nào là pháp để biết? Này Di-lặc, đó là ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu hỗ trợ giác ngộ) có thể sinh ra cái biết ấy, tức từ Tứ niệm xứ (bốn chỗ đặt sự chú tâm quán sát: thân, cảm thọ, tâm, các pháp) cho đến Bát thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng). Này Di-lặc, đó gọi là pháp để biết.
Này Di-lặc, thế nào là pháp mà Bồ-tát nương vào cái biết để chứng? Là diệt phiền não tham, sân, si (tham lam, giận dữ, mê muội), xa lìa phiền não tham, sân, si, được bốn quả Sa-môn (bốn quả vị chứng đắc của người xuất gia tu theo đường Thanh văn), tức là mọi công đức thế gian và xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian) của Thanh văn và của Như Lai mà ta đã nói; các công đức ấy được chứng biết đúng như thật. Này Di-lặc, đó gọi là pháp mà Bồ-tát nương vào cái biết để chứng quả. Này Di-lặc, thế nào là Bồ-tát thọ nhận pháp ấy đúng như thật? Này Di-lặc, tức là đối với chính pháp đã chứng, biết giải thoát, thọ nhận giải thoát, lại vì mọi chúng sinh mà giảng rộng, chỉ bày, mở bày. Này Di-lặc, nên biết năm pháp này thâu tóm mọi nghĩa.
Lại nữa, này Di-lặc, Bồ-tát biết bốn cách quán thì gọi là biết nghĩa đúng như thật. Bốn cách là gì? Đó là: biết nghĩa tâm sinh khởi, biết nghĩa hưởng dùng, biết nghĩa thuận theo tâm, biết nghĩa nhiễm ô và thanh tịnh. Này Di-lặc, nên biết, Bồ-tát rốt ráo được bốn nghĩa ấy thì cũng gọi là thâu tóm mọi nghĩa.
Lại nữa, Bồ-tát biết đúng như thật ba pháp thì gọi là biết nghĩa đúng như thật. Ba pháp là gì? Đó là: nghĩa của chữ, nghĩa của nghĩa, nghĩa của giới. Này Di-lặc, thế nào là nghĩa của chữ? Đó là danh thân (tập hợp các tên gọi)…; này Di-lặc, nên biết đó gọi là nghĩa của chữ. Này Di-lặc, thế nào là nghĩa của nghĩa? Này Di-lặc, nghĩa của nghĩa có mười loại. Mười loại là gì? Đó là: tướng chân thật; tướng biết; tướng xa lìa; tướng chứng; tướng tu hành; các tướng sai khác của chính tướng chân thật…; tướng tương ứng giữa cái nương tựa và cái được nương tựa; tướng chướng ngại đối với chính tướng biết…; tướng thuận theo pháp; tướng lỗi lầm của sự không biết; tướng lợi ích của sự biết. Này Di-lặc, đó gọi là Bồ-tát biết tướng nghĩa của nghĩa.
Này Di-lặc, thế nào là Bồ-tát biết tướng nghĩa của giới? Này Di-lặc, tướng nghĩa của giới có năm loại: thế giới, cõi chúng sinh, pháp giới (cõi của mọi pháp), cõi có thể giáo hóa, và cõi phương tiện (cách thức khéo léo) để giáo hóa. Này Di-lặc, nên biết năm loại giới này thâu tóm mọi nghĩa."
Bấy giờ Bồ-tát Di-lặc bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn, như đã nói về văn tuệ (trí tuệ có được do nghe), tư tuệ (trí tuệ có được do suy ngẫm) và Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, tức ba nghĩa tu hành; ba loại tuệ này khác nhau thế nào?" Phật đáp: "Này Di-lặc, người tu hành bằng văn tuệ thì nương vào tên chữ, chỉ như điều đã nghe mà chưa thấu đúng ý (?), chưa phải giải thoát hiện tiền mà chỉ thuận theo giải thoát. Này Di-lặc, đó gọi là nghĩa tu hành bằng văn tuệ. Này Di-lặc, về nghĩa tu hành bằng tư tuệ: này Di-lặc, tư tuệ cũng nương vào tên chữ, chỉ như điều đã nghe mà chưa thuận theo tâm như thế (?), chưa phải giải thoát hiện tiền nhưng dần dần thuận theo giải thoát, chưa phải chứng giải thoát ngay hiện tại. Này Di-lặc, đó gọi là nghĩa tu hành bằng tư tuệ. Này Di-lặc, về nghĩa tu hành bằng tu tuệ (trí tuệ có được do thực hành thiền định): này Di-lặc, Bồ-tát nương vào tên chữ mà cũng không nương vào tên chữ, nương như điều đã nghe mà cũng không nương như điều đã nghe, thuận theo tâm, theo trí mà biết được pháp, hình ảnh cảnh giới tam-muội hiện ra trước mắt, dần dần thuận theo giải thoát, tăng trưởng giải thoát. Này Di-lặc, đó gọi là nghĩa tu hành bằng tu tuệ. Này Di-lặc, đó gọi là nghĩa về các tướng khác nhau của ba loại tuệ."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na thì thế nào là trí, thế nào là kiến (cái thấy)?" Phật đáp: "Này Di-lặc, ta có thể nói vô lượng tướng của trí và kiến; nói gọn lại thì: trong các tướng pháp sai khác, Bát-nhã của Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na gọi là trí. Này Di-lặc, quán tướng không sai khác của các pháp gọi là kiến." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na thì dùng tâm nào để quán tướng pháp nào?" Phật đáp: "Này Di-lặc, dùng tâm quán chân như để tu tướng pháp, tướng nghĩa, mà cũng không thấy tên, cũng không thấy tướng thể của tên, cũng không thấy tướng nhân của tên chữ; với câu, chữ và mọi nghĩa cũng nên biết như vậy, cho đến không thấy tướng tự thể của mười tám giới (sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu cái biết tương ứng), mà cũng thấy tướng nhân của chúng (?), tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na. Nên biết, đó gọi là nghĩa tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát tu tướng nghĩa của chân như thì có tu tướng ấy không?" Phật đáp: "Này Di-lặc, hình tướng của chân như không có tướng nào để thấy. Nếu không có tướng thì tu thế nào? Này Di-lặc, Bồ-tát tu tướng chân như thì hàng phục được tướng của mọi pháp, mọi nghĩa, còn các pháp ấy không thể hàng phục được tướng nghĩa của chân như."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Thế Tôn thường nói: đồ đựng không sạch, gương không sạch, các thứ nước đục thì không thấy được hình mặt; đồ đựng v.v. sạch sẽ thì thấy được hình mặt. Cũng vậy, thưa Thế Tôn, người không tu tâm như thật thì không thể thấy tướng của mọi pháp, người tu thì thấy. Thưa Thế Tôn, Ngài nương vào tâm quán nào, phép quán chân như nào mà nói nghĩa ấy?" Phật đáp: "Này Di-lặc, ta nương vào ba phép quán mà nói nghĩa ấy. Ba phép là gì? Đó là văn tuệ, tư tuệ, tu tuệ; ba tâm quán này nhận biết được chân như. Này Di-lặc, ta nương vào nghĩa ấy mà nói."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát hiểu nghĩa các pháp như thế và tu tướng các pháp, thì có bao nhiêu tướng pháp khó tu? Dùng pháp gì, phép quán gì để quán những chỗ khó tu ấy?" Phật đáp: "Này Di-lặc, có mười tướng khó tu; nương vào mười tám không (mười tám cách quán tính không — tức sự vật không có thực thể riêng, tự tồn tại) để quán các tướng khó tu ấy. Mười tướng là gì?
Này Di-lặc, khi quán tướng nghĩa của pháp, có các tướng tên chữ khác nhau: nương vào nhất thiết pháp không (tính không của mọi pháp) để đoạn trừ tướng khó tu ấy. Này Di-lặc, khi nắm lấy tướng nghĩa như thật để hưởng dùng, tức tướng sinh, tướng diệt, tướng trụ, tướng biến đổi, tướng tương ứng hành: nương vào tướng không và vô thủy không (tính không của cái không có khởi đầu) để đoạn trừ tướng khó tu ấy. Này Di-lặc, khi nắm lấy tướng nghĩa năng thủ, tức nương vào tướng thân, tướng 'ta': nương vào nội không (tính không của thân tâm bên trong) và bất kiến không (?) (tính không của cái không thể thấy) để đoạn trừ tướng khó tu ấy. Này Di-lặc, khi nắm lấy tướng khả thủ, tức tướng vật dụng nuôi sống: nương vào ngoại không (tính không của cảnh vật bên ngoài) để đoạn trừ tướng khó tu ấy. Này Di-lặc, khi nắm lấy nghĩa hưởng dùng, tướng nam nữ, các vật dụng nuôi sống, tức tướng thanh tịnh trong và ngoài: nương vào nội ngoại không (tính không của cả trong lẫn ngoài) và tự tính không (tính không của bản chất riêng) để đoạn trừ tướng khó tu ấy.
Này Di-lặc, khi nắm lấy nghĩa trụ trì có vô lượng tướng: nương vào đại không (tính không của khắp mười phương rộng lớn) để đoạn trừ tướng khó tu ấy. Này Di-lặc, khi nắm lấy tướng tu hành vô sắc (không hình sắc), tướng giải thoát vắng lặng bên trong: nương vào hữu vi không (tính không của các pháp do nhân duyên tạo thành) để đoạn trừ tướng khó tu ấy. Này Di-lặc, khi nắm lấy nghĩa tướng chân như, tức ngã không, pháp không, chỉ là tâm, tướng đệ nhất nghĩa: nương vào bản không (tính không vốn có), vô vật không (tính không của cái không có vật), tự thể không (tính không của tự thể), vô thể tự thể không (tính không của tự thể vốn không có thể), đệ nhất nghĩa không (tính không của chân lý tối cao) để đoạn trừ tướng khó tu ấy. Này Di-lặc, khi nắm lấy nghĩa tướng vô vi (không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt) của thanh tịnh chân như, lìa các tướng, tướng không khác biệt: nương vào vô vi không (tính không của pháp vô vi) và bất dị không (tính không của cái không khác biệt) để đoạn trừ tướng khó tu ấy. Này Di-lặc, khi nắm lấy chính vô vi không và vô dị không ấy: để đoạn trừ tướng không ấy, đối trị vô vi không và vô dị không, thì nương vào không không (tính không của chính cái 'không') để đoạn trừ hai cái không ấy."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát tu mười tướng như thế thì được giải thoát khỏi những sự trói buộc nào?" Phật đáp: "Này Di-lặc, tu cảnh giới tam-muội, thấy tướng hình ảnh, thì được giải thoát khỏi phiền não nhiễm ô trói buộc; tức là quán hình ảnh trong gương ấy mà không nắm lấy tướng cảnh giới, đó gọi là đoạn trừ tướng khó tu ấy. Này Di-lặc, nên biết: nói theo sự sai khác thì các cái không này đối trị mười tướng; chứ không phải mỗi một cái không lại không thể đối trị, đoạn trừ cả mười tướng (?). Này Di-lặc, ví như vô minh (sự mê muội, không thấy chân lý) không thể trực tiếp sinh ra sự sinh, cho đến già chết và các phiền não nhiễm ô…; chỉ nương theo gốc mà nói 'vô minh làm duyên sinh ra hành' (khâu đầu trong chuỗi mười hai nhân duyên dẫn đến sinh tử), vì nương theo nhân duyên gần mà nói như vậy. Này Di-lặc, nghĩa này nên hiểu như thế."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là tướng không nói gọn, mà Bồ-tát biết tướng không nói gọn ấy thì không đánh mất mọi tướng không, và lìa mọi tướng kiêu mạn về cái không?"
Bấy giờ Thế Tôn bảo Bồ-tát Di-lặc rằng: "Lành thay, Di-lặc! Lành thay, lành thay, Di-lặc! Nay ông đã có thể hỏi Phật nghĩa này. Này Di-lặc, ông vì các Bồ-tát, để họ không đánh mất tướng không, mà hỏi như thế. Câu hỏi này thật hay. Vì sao vậy? Này Di-lặc, nếu Bồ-tát không biết tướng không thì đánh mất tướng của mọi pháp Đại thừa. Này Di-lặc, nay ông hãy lắng nghe kỹ, ta sẽ nói cho ông nghĩa không với tướng nói gọn. Này Di-lặc, trong tướng y tha (tướng nương vào cái khác mà có, tức do nhân duyên sinh ra) và tướng đệ nhất nghĩa (tướng chân thật tuyệt đối), trong mọi pháp, không có tướng nhiễm ô hay thanh tịnh; còn tướng phân biệt hư vọng (tướng do tâm mê lầm tưởng tượng, gán đặt) thì luôn lìa bỏ, không thấy có tướng nào. Đó là điều Đại thừa gọi là không với tướng nói gọn."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na thâu gồm mấy loại tam-muội?" Phật đáp: "Này Di-lặc, ta đã nói nhiều loại tam-muội, tức là tam-muội của Thanh văn, của Bồ-tát, của Như Lai; nên biết Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na thâu gồm mọi tam-muội ấy."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na có thể làm thành nhân cho những pháp nào?" Phật đáp: "Này Di-lặc, có thể làm thành nhân cho giới hạnh thanh tịnh, làm thành nhân cho văn tuệ, tư tuệ và cái thấy." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, các nhân là giới thanh tịnh, văn tuệ, tư tuệ ấy thành tựu những quả gì?" Phật đáp: "Này Di-lặc, có thể thành tựu quả tâm thanh tịnh, quả trí tuệ thanh tịnh. Lại nữa, này Di-lặc, nên biết có thể thành tựu mọi pháp lành thế gian và xuất thế gian, và quả Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na của mọi Thanh văn, Bồ-tát và chư Phật."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na làm những việc gì?" Phật đáp: "Này Di-lặc, giúp xa lìa hai sự trói buộc. Hai sự ấy là gì? Đó là xa lìa sự trói buộc của hình tướng và xa lìa sự trói buộc của phiền não. Này Di-lặc, đó gọi là việc làm của Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Phật nói có năm thứ chướng ngại; mấy thứ chướng ngại Xa-ma-tha, mấy thứ chướng ngại Tỳ-bà-xá-na, mấy thứ chướng ngại cả hai?" Phật đáp: "Này Di-lặc, tiếc thân mình và tiếc vật dụng nuôi sống: hai thứ này chướng ngại Xa-ma-tha. Này Di-lặc, nghe được mọi pháp lành do bậc Thánh giảng nói mà không vui thích: thứ này chướng ngại Tỳ-bà-xá-na. Này Di-lặc, ưa nơi ồn ào náo nhiệt, và được chút ít đã cho là đủ: nên biết hai thứ này chướng ngại cả Xa-ma-tha lẫn Tỳ-bà-xá-na. Này Di-lặc, ưa nơi ồn ào rối loạn thì không thể khởi lên việc tu pháp; được chút ít đã cho là đủ thì không thể rốt ráo đi đến chỗ cùng tột."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Như Lai nói có năm cái (năm thứ che lấp tâm); mấy thứ là chướng ngại của Xa-ma-tha, mấy thứ là chướng ngại của Tỳ-bà-xá-na, mấy thứ là chướng ngại của cả hai?" Phật đáp: "Này Di-lặc, trạo hối (tâm xao động và hối hận day dứt) là chướng ngại của Xa-ma-tha; thụy và nghi (buồn ngủ mê mệt và nghi ngờ) là chướng ngại của Tỳ-bà-xá-na; dục và sân (tham muốn và giận dữ) là chướng ngại của cả hai." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là khéo làm thanh tịnh đường Xa-ma-tha?" Phật đáp: "Này Di-lặc, khéo hàng phục sự buồn ngủ, như thế gọi là khéo làm thanh tịnh đường Xa-ma-tha." Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, thế nào là khéo làm thanh tịnh đường Tỳ-bà-xá-na?" Phật đáp: "Này Di-lặc, nếu có thể khéo đoạn trừ hai cái là xao động và hối hận, như thế gọi là khéo làm thanh tịnh đường Tỳ-bà-xá-na."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát tu hạnh Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na thì có bao nhiêu pháp giúp biết tâm tán loạn, không gọi là tương ứng?" Phật đáp: "Này Di-lặc, Bồ-tát biết năm pháp, đó là: chánh niệm tán loạn, tâm tán loạn ra ngoài, tâm tán loạn ở trong, tán loạn vì tướng, tán loạn vì phiền não. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát bỏ chánh niệm tương ứng với Đại thừa, mà chạy theo niệm tương ứng với Thanh văn, Bích-chi-phật (người tự giác ngộ không cần thầy, cầu giải thoát cho riêng mình) — này Di-lặc, đó gọi là Bồ-tát chánh niệm tán loạn. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát đắm vào năm dục lạc bên ngoài (năm thú vui giác quan: sắc đẹp, âm thanh, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái), nơi ồn ào náo nhiệt, đắm vào các sự nhận xét, suy xét, những niệm tưởng thuận theo phiền não — đó gọi là tâm tán loạn ra ngoài. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát vì buồn ngủ mà không sáng suốt, tâm đắm vào tam-muội và các tam-muội, tam-ma-bà-đề (trạng thái định sâu, thân tâm bình đẳng) khác, nhiễm vào chỗ đáng nhiễm — này Di-lặc, đó gọi là tâm tán loạn ở trong. Này Di-lặc, nếu Bồ-tát nương vào tướng bên ngoài mà suy ngẫm tướng cảnh giới tam-muội trong thân — đó gọi là tâm tán loạn (vì tướng). Này Di-lặc, nếu Bồ-tát nương vào nhân duyên suy nghĩ trong tâm mà sinh ra phiền não của sự nhận xét, suy xét, cho rằng tâm như thế là 'ta' — này Di-lặc, đó gọi là tâm tán loạn vì phiền não."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, từ địa vị Bồ-tát đầu tiên cho đến địa vị Như Lai, đối trị những lỗi gì?" Phật đáp: "Này Di-lặc, Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na: ở Sơ địa (bậc thứ nhất trong các bậc tu của Bồ-tát) thì đối trị sự nhiễm ô của phiền não do nghiệp đường ác sinh ra; ở Địa thứ hai thì đối trị các lỗi lầm nhỏ nhặt; ở Địa thứ ba thì đối trị lỗi ham muốn đạt được pháp lành; ở Địa thứ tư thì đối trị lỗi ưa thích tâm tam-ma-bạt-đề (trạng thái định sâu); ở Địa thứ năm thì đối trị lỗi lúc thì một bề hướng về thế gian, lúc thì một bề hướng về Niết-bàn, không cân bằng (?); ở Địa thứ sáu thì đối trị lỗi hành theo các tướng; ở Địa thứ bảy thì đối trị lỗi hành theo các tướng vi tế; ở Địa thứ tám thì đối trị lỗi hành theo vô tướng một cách tự nhiên (?) (tức còn phải gắng sức trong cái vô tướng); ở Địa thứ chín thì đối trị lỗi chưa được tự tại trong mọi cách thuyết pháp; ở Địa thứ mười thì đối trị lỗi chưa viên mãn pháp thân. Này Di-lặc, ở Địa thứ mười một thì đối trị trí chướng (sự che lấp ngăn cản trí biết trọn vẹn) cực kỳ vi tế. Này Di-lặc, Bồ-tát sau khi đoạn trừ mọi chướng ngại ấy thì được chỗ Nhất thiết trí (trí biết tất cả) không còn chướng ngại, thành tựu pháp mong cầu, được pháp thân thanh tịnh."
Bồ-tát Di-lặc hỏi: "Thưa Thế Tôn, làm thế nào Bồ-tát tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na mà được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề?" Phật đáp: "Này Di-lặc, Bồ-tát tu Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na lấy bảy loại chân như làm gốc; theo pháp đã nghe, đã suy ngẫm mà vào tâm định, liền nhớ nghĩ pháp ấy như văn tuệ, tư tuệ đã có, khéo suy ngẫm và quán sai khác chân như ấy trong tâm. Bồ-tát quán pháp chân như ấy còn buông bỏ tâm tu hành vi tế, huống gì là các pháp thô.
Này Di-lặc, thế nào là tướng của tâm tu hành vi tế? Đó là: cái tâm thức sinh khởi, cái tâm thức thọ nhận, cái thức nhiễm ô và thanh tịnh; bên trong, bên ngoài và cả hai; hành ấy làm lợi ích cho mọi chúng sinh; trí biết chân như; khổ, tập, diệt, đạo; hữu vi, vô vi; thường, vô thường; khổ và tập không khác, tự tính, nghiệp, tướng hữu vi; tướng nhân vô ngã (con người không có cái 'ta' thật) và pháp vô ngã (sự vật không có thực thể riêng) của mọi người… Đối với những pháp như thế, Bồ-tát tu tâm buông bỏ.
Này Di-lặc, Bồ-tát phát tâm tu hành như thế, tu tập nhiều như thế, thì trong từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) lìa mọi cái che lấp, được tâm thanh tịnh; được tâm thanh tịnh rồi thì vào bảy loại chân như, tự thân chứng biết bảy tướng giác ngộ ấy. Này Di-lặc, đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát khéo được kiến đạo (giai đoạn lần đầu tiên thấy rõ chân lý). Bồ-tát được trí kiến đạo ấy rồi thì gọi là Bồ-tát định tụ (thuộc nhóm chắc chắn đi đến giác ngộ, không còn thối lui), sinh vào nhà Phật, hưởng niềm vui và lợi ích của Sơ địa. Bồ-tát này trước kia đã tu đạo Xa-ma-tha, Tỳ-bà-xá-na, đến đây mới bắt đầu được phép quán sự việc đến chỗ rốt ráo. Bồ-tát này lại tiếp tục tu ở các địa cao hơn nữa; nhờ nhớ nghĩ hai phép quán ấy nên lìa được các tướng vi tế.
Này Di-lặc, ví như có người khéo dùng chiếc nêm nhỏ để đóng bật chiếc nêm lớn ra. Này Di-lặc, Bồ-tát tu hành cũng như vậy: quán tướng trong tâm, lìa mọi phần tướng nhiễm ô; lìa phần tướng nhiễm ô rồi thì lìa sự nắm giữ tướng của mọi pháp lành; lìa sự nắm giữ tướng của mọi pháp lành rồi thì lìa mọi tướng. Như thế lần lượt ở các địa càng lúc càng cao, nhớ nghĩ những pháp tương tự, nội tâm thanh tịnh, cho đến chứng A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, được sự tu hành quán hạnh thành tựu điều cần làm. Này Di-lặc, Bồ-tát tu hành như thế thì được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề."
Kinh Thâm Mật Giải Thoát, quyển thứ ba (hết).
Kinh Thâm Mật Giải Thoát, quyển thứ tư.
Đời Nguyên Ngụy (triều Bắc Ngụy), Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Bồ-đề-lưu-chi dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video