Phẩm thứ tư: Giải thích các pháp (pháp: mọi sự vật, hiện tượng, mọi điều được nhận biết; cũng chỉ giáo pháp của Phật)
Phật (bậc đã giác ngộ hoàn toàn, ở đây chỉ Phật Thích-ca) lại bảo Trì Tâm Phạm Thiên (Phạm Thiên: vị trời làm chủ cõi trời thanh tịnh thuộc Sắc giới; Trì Tâm là tên vị Phạm Thiên đứng ra hỏi Phật trong kinh này): "Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đi đến từ chân lý như thật) đã vượt qua cảnh giới của thế gian. Ngài chỉ bày lời dạy theo cách nói của thế tục, theo những điều thế tục quen ưa thích. Ai muốn vượt khỏi thế gian thì phải ưa dứt bỏ lối tục ấy. Cái gọi là thế gian chính là ngũ ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc là thân xác vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là sự nhận biết hình tướng, hành là các hoạt động tạo tác của tâm, thức là sự phân biệt nhận biết). Người ta tự nghĩ: 'Thế gian là cái ta phải vượt qua, phải diệt sạch nơi thế gian.' Rồi đi tìm cầu nơi ngũ ấm. Người đi trên đạo như thế thì gọi là con đường của hai điều mong cầu (?)."
"Lại nữa, này Phạm Thiên, vì sao gọi là ngũ ấm? Ngũ ấm chỉ là lời nói theo cách của thế tục mà thôi. Vì người đời tìm cầu các kiến chấp (những quan điểm, nhận định mà người ta bám chặt) nên phải tạm dùng cách nói của thế tục. Những gì họ thấy chỉ là ý tưởng tự nhiên sinh ra (?); thấy rõ như vậy thì gọi là diệt tận (dứt hết). Dứt hết mà hướng về đạo, không nhận lấy các kiến chấp, thì đó là diệt bỏ lối tục để hướng về chính đạo. Vì thế, này Phạm Thiên, Phật nói lời này: thế gian có ba cửa gai nhọn và ba gánh nặng (?): sự quen theo thế tục ở đời, sự diệt của thế gian, và con đường dứt hết thế gian để cầu vượt thoát (?)."
Bấy giờ Trì Tâm Phạm Thiên bạch đức Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính): "Như Lai nói về tứ đế (bốn chân lý: khổ, tập là nguyên nhân của khổ, tận là sự dứt hết khổ, đạo là con đường dứt khổ), vậy chân lý ấy quy về đâu?"
Phật bảo Phạm Thiên: "Khổ đế (chân lý về khổ) và tập đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), đó không phải là thánh đế (chân lý của bậc thánh). Tận đế (chân lý về sự dứt hết khổ) và đạo đế (chân lý về con đường hướng đến sự dứt khổ), đó cũng không phải là thánh đế. Vì sao vậy? Nếu các nỗi khổ là thánh đế thì tất cả trâu, ngựa, la, lừa, chó, lợn, cả bầy loài súc sinh đều đã đạt thánh đế rồi. Nếu nguyên nhân của khổ là thánh đế thì tất cả chúng sinh sinh ra trong ngũ thú (năm đường tái sinh: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) đều phải đạt thánh đế. Nếu sự dứt khổ là thánh đế thì tất cả chúng sinh nào có cái thấy cho rằng mọi thứ đứt đoạn tiêu mất đều phải dứt sạch và đạt thánh đế. Đến như nếu đạo đế là thánh đế thì tất cả các pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) đều phải đạt đạo của bậc hiền thánh, đạt thánh đế đầy sức mạnh (?)."
"Vì thế, này Phạm Thiên, xem xét khổ, tập, tận, đạo mà cho đó là thánh đế (thì không đúng). Ai hiểu rõ khổ vốn không có chỗ sinh khởi, đó gọi là thánh đế. Người thực hành theo tập (nguyên nhân của khổ) thì không phải là thánh đế (?). Pháp dứt hết vốn không khởi không diệt, đó gọi là thánh đế. Nếu thấy tất cả các pháp bình đẳng, không có hai, ngang bằng với con đường, đó là thánh đế của bậc hiền thánh."
Phật bảo Phạm Thiên: "Gọi là đế (chân lý) vì không có gì hư dối. Thế nào là hư dối? Tự cho là có thân mình, nghĩ là có người, cho là có tuổi thọ, nói là có mạng sống, bám vào nam vào nữ, dựa vào tam hữu (ba cõi tồn tại: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc), lìa bỏ những gì mình có, cậy vào cái được sinh khởi, nương vào cái bị diệt, nhận lấy sinh tử, cậy vào nê hoàn (tức niết-bàn: trạng thái dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử). Như vậy gọi là hư dối. Đối với tất cả những điều nhận lấy ấy, mà không có chỗ nương dựa, cũng không có điều gì tìm cầu, đó gọi là chân lý. Muốn trừ khổ thì gọi là hư dối. Diệt nguyên nhân của khổ cũng là hư dối. Nghĩ 'ta sẽ chứng sự dứt hết' cũng là hư dối. Tu hành theo con đường cũng lại là hư dối. Vì sao vậy? Bát đạo phẩm (tám nhánh của con đường chân chính) mà Phật dạy, hay tứ ý chỉ (bốn phép quán niệm: quán thân, quán cảm giác, quán tâm, quán các pháp), những điều ấy cũng gọi là hư dối (nếu chấp vào)."
Lại hỏi: "Thế nào là điều Phật dạy mà người ta nên suy nghĩ?" Đáp: "Không ý, không niệm; tất cả các pháp cũng đều như thế. Đó gọi là điều Phật dạy mà người ta nên suy nghĩ. Tu tứ ý chỉ thì không có chỗ trụ, không ở trong các ý tưởng. Đã không trụ vào mọi ý tưởng thì trụ nơi chân tế (bờ mé chân thật, tức thực tướng rốt ráo của các pháp). Đã trụ nơi chân tế thì không có chỗ trụ, ý không có chỗ dừng. Nếu ý có chỗ trụ thì đó là không thật, gọi là hư dối. Vì thế nên quán như vầy: không thật không hư mới là thánh đế. Thấu suốt rõ ràng thì là chân lý. Cái gọi là chân lý thì không có gì sinh ra, cũng không có gì để gọi là chân lý. Như Lai tuy xuất hiện ở đời mà thật không có gì khởi lên. Như Lai không trụ nơi pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp), cũng không trụ nơi nê hoàn, cũng không có sinh tử, luôn luôn thấu suốt, chắc chắn. Vì sao vậy? Thánh đế thì không có sinh tử, cũng không có nê hoàn."
Phật nói: "Này Phạm Thiên, nếu ai thuận theo đúng thời mà chứng bốn chân lý này thì gọi là chân lý chính đáng."
Phật bảo Phạm Thiên: "Đời sau sẽ có những tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) không biết giữ gìn thân, không giữ giới cấm, không chế ngự được tâm, không chuyên tinh về trí tuệ, vậy mà lại đi giảng nói. Họ nêu ra khổ đế rồi cho đó là hướng về tập đế, chạy rong theo những điều ấy, phá hoại tam hữu và mọi chỗ thọ sinh; lại nói phải đi tìm con đường. Như thế là chạy rong theo hai thứ chân lý. Những kẻ ngu tối ấy, ta gọi chúng là bè đảng của ngoại đạo, không phải đệ tử Phật, không phải thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) của ta. Chí họ hướng theo đường tà, phá hoại chân lý chính đáng, lại tự buông lung."
"Khi ta ngồi nơi đạo tràng (chỗ Phật ngồi thành đạo) dưới cây Phật (cây bồ-đề, nơi Phật thành đạo), ta không quy về chân lý, cũng không có gì hư dối. Phật đối với các pháp cũng không có chỗ hướng tới. Vì thế, cầu pháp của Như Lai thì đừng nhìn thành hai việc, đừng nói có hai. Có phải là hai chăng?" Phạm Thiên thưa: "Con không dám, bạch Thiên Trung Thiên (trời giữa các trời, danh hiệu tôn xưng Phật)." Phật đáp: "Nói có hai là con đường điên đảo mê lầm, không thể dứt bỏ mọi chỗ hướng tới."
Bấy giờ Trì Tâm bạch Thế Tôn: "Pháp của Như Lai không điên đảo, cũng không có gì để đạt được. Vì sao vậy? Khi Như Lai thành Phật, được gọi là bậc Bình Đẳng Giác (bậc giác ngộ thấy mọi pháp đều bình đẳng), điều ấy nghĩa là gì?"
Phật đáp: "Theo ý Phạm Thiên xét thế nào? Pháp Phật nói là có hay không, là thật hay hư?" Thưa: "Là hư, bạch Thiên Trung Thiên, không có gì cả, thưa bậc an trụ chí thánh." Lại hỏi Phạm Thiên: "Pháp hư không ấy có chỗ trụ hay không có chỗ trụ?" Thưa: "Bạch Thiên Tôn, cái hư không ấy cũng không có chỗ trụ, cũng không phải không trụ." Lại hỏi: "Thế nào, Phạm Thiên, đối với các pháp cũng không có trụ, cũng không phải không trụ?" Đấng Đại Thánh hỏi lại: "Thế nào là đắc đạo?" Thưa: "Ở đó không có đắc đạo."
Phật bảo: "Này Phạm Thiên, Như Lai ngồi dưới cây, ở nơi đạo tràng, hiểu rõ dục trần (những cảnh dục làm nhơ bẩn tâm) và chỗ điên đảo của nó vốn thường thanh tịnh, trống không, không có tự tính. Điều hiểu rõ ấy như không có gì để hiểu, mà cũng không phải là không hiểu. Vì sao vậy? Vì thế cho nên pháp ta hiểu rõ khi thành chính giác (giác ngộ chân chính) thì không thấy, không nghe, không nghĩ, không biết, không nhận, không bám, cũng không có chỗ hướng tới; tất cả đều vượt khỏi mọi tính chất, không lời, không từ, không chữ, không câu, cũng không có lời dạy. Như vậy, này Phạm Thiên, các pháp như hư không, mà ông lại muốn đạt được các pháp sao?" Thưa: "Không ạ, bạch Thiên Trung Thiên."
"Lại nữa, bạch Thế Tôn, chư Phật Đại Thánh thật không ai theo kịp, thật là chưa từng có, đầy đủ pháp chân thật. Chư Phật Thế Tôn có lòng thương xót lớn lao, phân biệt hiểu rõ pháp vắng lặng, rồi dùng văn tự mà nói cho người khác. Ai tin ưa pháp Như Lai nói, gây dựng các đức bản (gốc rễ công đức), đầy đủ những điều nên làm, thì những chúng sinh ấy đối với chư Phật không có lỗi lầm gì. Vì sao vậy? Vì tất cả thế gian đều cùng tin, mà tâm không bám víu."
"Lại nữa, bạch Thiên Trung Thiên, người đời tin pháp thì cho pháp là của mình; dựa theo thế tục mà bám vào pháp. Nhưng pháp không thật không hư, không phải pháp cũng không phải phi pháp. Người thế tục nương vào nê hoàn, nhưng xét cho kỹ thì không có đầu không có cuối, cũng không có nê hoàn. Người đời nương vào điều thiện, nhưng không có điều thiện, cũng không có điều bất thiện. Người đời nương vào an vui, nhưng không có khổ cũng không có vui. Người đời nương vào việc Phật ra đời, nhưng Phật không sinh ra cũng không diệt độ (nhập niết-bàn). Lại nữa, giảng pháp thì phải thấu suốt chân thật, làm sáng tỏ chúng thánh; lấy việc vô vi (không tạo tác, không do nhân duyên làm ra) làm chân thật. Kinh điển ấy đáng được thế gian tin. Ví như thí dụ từ nước sinh ra lửa, từ lửa sinh ra nước, đều do nhân duyên hợp lại."
Phật nói: "Đúng như vậy, hiểu rõ dục trần thì thành Phật đạo, do nhân duyên ấy. Vì sao vậy? Như Lai nhờ hiểu rõ trần lao (phiền não làm nhơ bẩn và mỏi mệt tâm) mà thành chính giác, nhưng người thành chính giác thì không có gì gọi là đạt chính giác. Tuy có nói ra mà không thấy hình sắc, cũng không có điều gì nghĩ tưởng, cũng không tạo thành hai, cũng không có gì để chứng, không đạt diệt độ, cũng không có vắng lặng."
(Phạm Thiên thưa:) "Dạ đúng vậy, bạch Thế Tôn. Nếu tộc tính tử, tộc tính nữ (người con trai, con gái nhà lành, chỉ người có tâm tu đạo) hiểu rõ và tin pháp này thì dứt bỏ được mọi kiến chấp mà được giải thoát. Nên cúi đầu quy mạng làm lễ người ấy, kính thờ như Như Lai. Người ấy ở nơi chư Phật quá khứ đã từng tu hành, là bạn lành, được che chở, chí ưa điều vi diệu, đã trồng các gốc công đức và đã đạt được. Người ấy là kho tàng chân thật, nắm giữ kho pháp, thì diệt được các tội; gây dựng sự nghiệp đạo thì được sinh vào dòng dõi cao quý; nắm giữ cốt lõi lời dạy của Như Lai thì là bố thí lớn; buông bỏ bụi nhơ thì giữ được sức của giới; không có sức của ái dục thì đạt sức nhẫn nhục; không giận dữ, dũng mãnh làm sức tinh tiến mà không biếng nhác chán nản; làm sức thiền định thì trừ bỏ tội nghiệp; làm sức trí tuệ thì lìa bỏ tà kiến."
"Tất cả các ma không lay chuyển được người ấy, kẻ thù oán không ai thắng được, rốt cuộc không bị lừa dối. Đối với người đời, lời nói chí thành, giảng nói rõ ràng. Thấy các pháp vốn thanh tịnh thì là chân thật. Nói pháp rốt ráo thì được Như Lai che chở. Ưa sự hiền hòa, sống ở chỗ an ổn. Giàu có về sự nghiệp của bậc hiền thánh, biết đủ về hạnh của bậc hiền thánh. Khéo thấy, nuôi lớn, ân cần cúng dường phụng sự. Được người tin mà đưa sang bỉ ngạn (bờ bên kia, tức niết-bàn). Ai có chí giải thoát thì khích lệ họ; ai ưa được thoát thì khiến họ gắng vượt qua; ai không chỗ nương thì cho họ chỗ nương tựa; ai ưa vô vi thì giúp họ đạt nê hoàn; ai ưa đạo thì vì họ mà bày rộng đầy đủ; ai mong vượt lên thì chỉ bày cho họ."
"Lại đối với các phương thuật thì là vua thầy thuốc, với mọi người bệnh thì cho thuốc hay. Đạt đến trí tuệ thì làm chỗ dựa sức mạnh. Đạt được thế lực (?) thì lấy làm vui, được ra khỏi ràng buộc mà tự tại. Không nương vào người, cũng không nhận theo ai. Không sợ hãi, lông không dựng đứng. Như sư tử bước đi, đạt được cỗ xe mầu nhiệm. Như rồng thần, giữ tâm an hòa. Như voi đã thuần, đi giữa đám đông. Như bậc thần tiên, thì đạt sự dũng mãnh. Hàng phục kẻ thù, đi giữa đại hội. Chí mạnh không sợ, ý quả quyết tự do, không có gì phải sợ. Lời nói chân chính không gì vặn bẻ được."
"Dứt pháp trần lao như trăng tròn đầy. Ánh sáng trí tuệ như đuốc soi xa. Như mặt trời mọc, không chỗ nào không chiếu. Diệt trừ mọi tối tăm như đèn đuốc. Lìa mọi sự bám víu, không thêm không bớt. Giữ hạnh như mặt đất, chúng sinh nương vào mà sống. Như ruộng tốt, trăm thứ lúa tốt tươi. Rửa sạch mọi cấu bẩn như nước. Diệt trừ các ý tưởng như lửa. Đối với mọi pháp không bám vào, như gió. Không lay chuyển được như núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo). Chí tính vững chắc như kim cương, như núi Thiết Vi (dãy núi sắt bao quanh thế giới). Các ngoại đạo không ai chống nổi. Thanh văn, duyên giác (người tự quán xét lý nhân duyên mà giác ngộ, không cần nghe Phật dạy) không ai theo kịp. Pháp bình đẳng một vị như biển cả. Là bậc thầy đưa người vượt qua, trừ hết cơn khát của trần lao. Mong cầu kinh pháp chưa từng chán đủ, đối với trí tuệ không bao giờ cho là đã đầy."
"Là bậc vua thánh mà chuyển pháp luân (quay bánh xe chánh pháp, tức thuyết giảng giáo pháp). Dung mạo đẹp đẽ khác thường như Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi). Tâm được tự tại như Phạm Thiên. Giảng pháp như sấm vang như trời kéo mây. Mưa cam lộ (nước ngọt bất tử, ví giáo pháp) như mưa lớn tràn đầm. Thì được tăng trưởng căn, lực, giác ý (ngũ căn, ngũ lực, thất giác chi — các phép tu giúp tiến đến giác ngộ). Thì được vượt qua nạn sinh tử. Được vào trí tuệ thánh của Phật. Được đến gần đạo chân chính của Phật. Sẽ được học rộng nghe nhiều không ai sánh bằng, vượt quá mọi lường, không thể đo lường. Trí tuệ, biện tài (tài ăn nói giảng giải) không ai ngang. Đạt tổng trì (năng lực ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn giáo pháp), chí tính vững chắc, ý thông suốt sáng suốt, thấy rõ căn tính của muôn loài, theo đó quán các pháp, chí ý thông suốt quả quyết."
"Thường thực hành lòng từ thương xót người đời. Đã vượt khỏi việc thế tục, đi mà không bám như hoa sen, không bị pháp thế tục làm nhơ. Những người sáng suốt đều yêu kính; những người học rộng phần nhiều tin theo; các bậc trí giả thường cung kính thuận theo; chư thiên và người đời đều phụng sự; các vị tu thiền cúi đầu làm lễ; chúng hiền thánh đều đến tôn kính hầu hạ; thanh văn, duyên giác cùng khen ngợi kính mến. Thì ưa xa lìa lối sống ham đất đai (?), không nịnh hót trau chuốt, không tham lợi lộc cúng dường. Uy thần lồng lộng, bước theo dấu chân bậc hiền thánh. Đoan chính thanh nhã, dung sắc khó ai bằng. Ánh uy rực rỡ không thể tả hết. Dùng tướng hảo (các tướng tốt đẹp trên thân Phật) để tự trang nghiêm."
"Thì giữ gìn được lời dạy của Phật, thuận theo che chở các điển huấn của pháp, cũng giúp đỡ chúng hiền thánh. Thường được thấy chư Phật chính giác, nhờ đó mau thành con mắt của chư Phật, được chư Phật thụ quyết (báo trước rằng sẽ thành Phật). Thì sẽ đạt đủ tam nhẫn (ba bậc an nhẫn: nghe pháp mà hiểu, thuận theo chân lý, và chứng biết các pháp vốn không sinh). Không lâu sẽ được ngồi dưới cây Phật, hàng phục được ma (Ma vương, kẻ gây chướng ngại người tu) cùng quyến thuộc của nó, đạt mọi trí tuệ thông suốt mà chuyển pháp luân. Thì làm được các Phật sự (việc của Phật, tức hóa độ chúng sinh), hướng về pháp sâu xa, không sợ, không hãi, không ngại, không run."
"Bạch Thiên Trung Thiên, con dù trong một kiếp (khoảng thời gian cực dài) hay hơn một kiếp mà ca ngợi tán dương những bậc chính sĩ ấy cũng không thể nói hết, không tìm được bờ mé công đức họ đã làm. Đạo của chư Phật sâu mầu như vậy, khó nhận, khó hiểu, không thể thấy, khó thông, khó rõ. Nếu ai thọ trì, đọc tụng, lại vâng làm theo, nếu có thể diễn nói rộng, phân phát khắp nơi, thì đối với lời pháp ấy, có thể khiến đại chúng có lòng tin bậc nhất."
Phật bảo Phạm Thiên: "Những bậc chính sĩ mà ông ca ngợi, công đức chân thật của họ làm sao nói hết được! Không thể biết được như Phật biết. Như Lai dùng trí tuệ không ngăn ngại mà bày tỏ công đức ấy, mới thông suốt đến tận cùng. Những câu, nghĩa, ý chỉ mà Như Lai nói ra, các bậc chính sĩ ấy đều sẽ hiểu thấu, đều thuận theo mà không làm trái loạn; việc làm chí thành, không mê lầm; đều lập luận chân chính, chí không chạy rong; đối với những lời trau chuốt thì hiểu đúng như lời cần nói, như lời dạy Như Lai diễn giảng, như Đại Thánh giảng pháp chân thật. Lại như pháp Như Lai nói thì vượt trên những câu chữ trau chuốt này, không thể hiểu hết mọi điều; không thuận, không nghịch, không chế, không thông. Như vậy mới thông hiểu mà không buông lung, ở trong lời trau chuốt mà không theo cái biết của lời nói. Nếu không có lời nói, ấy chính là lời thuyết pháp của Như Lai. Những kinh Như Lai giảng nói là dùng phương tiện để tuyên bày pháp. Như Lai lại khởi lòng thương xót vô cùng mà vì chúng sinh bày giảng kinh điển."
Phật bảo Phạm Thiên: "Nếu Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) phân biệt hiểu rõ năm sức mà Như Lai dùng để chữa trị, đó là Bồ-tát có thể gây dựng các Phật sự." Lại hỏi: "Bạch Thế Tôn, thế nào là năm sức chữa trị của Như Lai?" Đại Thánh đáp: "Một là lời nói về pháp; hai là nói đúng theo căn cơ người nghe; ba là thiện quyền phương tiện (cách khéo léo tùy hoàn cảnh để dẫn dắt); bốn là làm sáng tỏ pháp mà không mất câu nghĩa; năm là phân biệt con đường tu chứng mà đi vào lòng đại bi." Phật nói: "Này Phạm Thiên, đó là năm sức chữa trị của Như Lai, tất cả thanh văn, duyên giác đều không theo kịp."
Lại hỏi: "Bạch Thế Tôn, Như Lai dùng lời nói nào để giảng dạy?" Thế Tôn bảo: "Lời dạy về quá khứ, vị lai, hiện tại; lời nói về dục trần, lời nói về điên đảo; về thế tục và vượt khỏi thế tục; hữu lậu và vô lậu (còn phiền não rỉ chảy và không còn phiền não); có bám và không bám; có tội và không tội; có và không; lời nói về ta, người, thọ, mạng, về chứng đắc; lời nói về xoay vần sinh tử và diệt độ. Này Phạm Thiên, đó là tất cả những lời nói. Đối với những lời ấy: quán lời nói như huyễn vì không thành tựu gì; quán lời nói như mộng vì thấy mà không thật; quán lời nói như tiếng vang vì đáp lại theo duyên của tiếng; quán lời nói như bóng vì hiện ra do duyên hợp; quán lời nói như ảnh trong gương vì do soi chiếu mà hiện; quán lời nói như dấu ấn vì do khuôn mà có; quán lời nói như ánh lửa dợn (ảo ảnh) (?) vì do thấy điên đảo; quán lời nói như hư không vì mọi thứ đều trống hết; quán lời nói là không lời vì không thể nắm bắt được."
Phật nói với Phạm Thiên: "Nếu Bồ-tát hiểu rõ những lời nói về các pháp này, thì Bồ-tát ấy mới có thể giảng nói lời về các pháp, và đối với các pháp không nương tựa. Vì không nương tựa nên đạt được vô ngại biện tài (tài giảng nói thông suốt không bị ngăn trở). Vì đạt được vô ngại biện tài nên có thể vì những chúng sinh còn bị vướng mắc mà làm sáng tỏ sự bình đẳng, cùng ở với họ mà giảng kinh pháp không bị ngăn ngại; đối với mọi lời nói không phá hoại pháp tính; đi trong các lời nói và những gì bị phá hoại mà đều không nương tựa. Này Phạm Thiên, nếu điều Như Lai nói là làm sáng tỏ cái không lời, thì đó là giảng pháp."
"Này Phạm Thiên, muốn biết Bồ-tát nào đối với Như Lai thực hành việc chân thật, khéo phương tiện, thì này Phạm Thiên: Như Lai ở nơi trần lao mà hiện ra oán hận, lại ở nơi oán hận mà hiện ra trần lao; Bồ-tát đều phải hiểu rõ ý hướng ấy. Này Phạm Thiên, thế nào là Như Lai ở nơi trần lao mà hiện ra oán hận? Vì trần lao tự nhiên bình đẳng, không sai khác. Lại ở nơi oán hận mà hiện ra trần lao: nương vào oán hận mà thực hành bố thí, nê hoàn thanh tịnh; vì những kẻ ngu không hiểu được tai họa của các phiền não."
"Lại vị Bồ-tát ấy hiểu rõ mọi việc bố thí, vì đời sau được của báu lớn, mà không có chỗ hướng tới. Không có chỗ hướng tới thì gọi là: giới cấm vô vi là nê hoàn, vì đều không có gì và không có gì để làm; nhẫn nhục vô vi vì trống rỗng không có gì; tinh tiến vô vi vì tuân theo sự tu tập của ý; thiền định vô vi vì không có gì để ưa thích; trí tuệ vô vi vì đạt được tướng (?). Bản tế (gốc rễ rốt cùng) của sự lìa dục nơi dục là pháp tính không có dục. Bản tế của giận dữ, xét theo pháp tính thì không có oán hận. Bản tế của ngu si, xét theo pháp tính thì không có ngu si. Bản tế vô vi của sinh tử thì không có sinh. Cái vô vi thì không nương vào sinh tử. Những lời nói về chí thành và hư dối được thấy: hư dối và chí thành đều dẫn đến kiêu mạn buông lung (?)."
"Lại nữa, này Phạm Thiên, Như Lai tuần tự dựa theo chân lý, tùy theo nhân duyên: (với người) chấp có thường còn, biết có ta, thì trừ bỏ những việc chê bai. Kẻ tà kiến không có lòng tin vững chắc, gây nghiệp trái ngược, thì làm cho họ biết quay lại; dẹp bỏ sự không tin, trừ hết những điều họ mong cầu. Những kẻ có tà kiến về thân, Như Lai đều biết rõ, liền vì họ mà phân biệt giảng nói. Thấy người nào nên độ thì Như Lai vì họ nói lời dạy chân thật. Nếu chúng sinh bỏ được sự kiêu căng tự đại, Như Lai liền dùng lời dạy chân thật mà giảng cho họ. Này Phạm Thiên, đó là lời dạy chân thật của Như Lai chí chân (bậc chân thật tột bậc). Bồ-tát đối với điều ấy phải hiểu rõ hạnh phương tiện này."
"Nếu quy về tất cả những phương tiện khéo léo đã nói này, thì khi Như Lai ra đời sẽ được giải thoát. Người tin vững chắc nơi việc không tà, thì thấy quả báo của các sắc mà khởi lên chúng sinh (?), liền nhờ Như Lai mà được giải thoát. Nếu diễn nói pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chân lý) thì đó là lời chân thật của Như Lai: giải thoát khỏi pháp tà mà thực hành lòng tin vững chắc. Với những chúng sinh nương nơi pháp mà được độ, kính trọng văn tự, thì không nói điều này cho họ. Hiểu pháp tà kiến mà chưa từng tin điều này, cũng không có gì để đạt, cũng không có sai khác. Nói có nê hoàn là tin theo tà. Ở trong trần lao điên đảo, vô vi, không có diệt độ, đó mới là tin mà được giải thoát. Pháp không sinh không phá hoại các pháp. Nói có người là tin theo tà. Vào nơi vắng lặng mà muốn độ thì không có người nào. Kẻ tin theo tà liền tự giải thoát được việc chân thật (?)."
"Vì thế, này Phạm Thiên, Bồ-tát nào chưa hiểu rõ điều này thì (phải hiểu) lời chân thật và phương tiện khéo léo; đối với mọi âm thanh không sợ hãi, vì vô lượng người và chúng sinh mà mở dẫn điều lợi ích. Này Phạm Thiên, Như Lai chí chân dùng phương tiện gì mà nói pháp cho chúng sinh? Người bố thí được giàu có lớn; trì giới thì sinh lên cõi trời; nhẫn nhục thì được dung mạo đoan chính; tinh tiến thì được sáng suốt; người thiền định được an vui không tán loạn; người học trí tuệ thì diệt được trần lao và sự bám víu ái dục; người học rộng nghe nhiều mau đạt trí tuệ; thực hành thập thiện (mười điều lành: không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói đôi chiều, không nói ác, không nói thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến) thì được ở cõi trời và cõi người; thực hành từ, bi, hỷ, hộ (bốn tâm rộng lớn: thương yêu, xót thương, vui theo niềm vui người khác, buông xả bình đẳng) thì được sinh lên cõi Phạm Thiên; quán xét sự vắng lặng, đạm bạc thì được quả, đạt đến học địa (bậc thánh còn phải học), được vô học địa (bậc thánh không còn phải học), được địa vị duyên giác, được đạo địa thanh tịnh của Phật — bậc Chúng Hựu (danh hiệu Phật: bậc che chở muôn loài). Trí tuệ được chỉ bày không có bờ mé, ngang bằng nê hoàn, diệt hết mọi khổ."
Phật nói: "Này Phạm Thiên, ta tùy thời dùng phương tiện khéo léo, vì chúng sinh mà tuyên bố chỉ bày những pháp như thế. Như Lai chưa từng trong lòng ôm các ý tưởng, chấp có ta, người, thọ, mạng. Việc Như Lai làm cũng không có gì đạt được: không bỏn xẻn cũng không bố thí, không trì giới cũng không phạm giới, không nhẫn nhục cũng không giận dữ, không tinh tiến cũng không biếng nhác, không thiền định cũng không loạn ý, không trí tuệ cũng không ngu si, không có đạo cũng không diệt độ, không có an vui cũng không có các nỗi khổ."
Phật nói: "Này Phạm Thiên, Như Lai giáo hóa chúng sinh khiến họ siêng năng chuyên tu vâng làm. Nhờ siêng năng chuyên tu vâng làm, họ sẽ vào pháp này đúng như chí nguyện ban đầu. Có người đạt đạo tích (quả Tu-đà-hoàn, bậc thánh đầu tiên đã vào dòng thánh), vãng lai (quả Tư-đà-hàm, bậc còn trở lại cõi đời một lần), bất hoàn (quả A-na-hàm, bậc không còn trở lại cõi dục), vô trước (quả A-la-hán, bậc không còn bám víu, đã dứt sạch phiền não), cho đến duyên giác; hoặc vào được và thành tựu vô thượng chính chân đạo (đạo giác ngộ chân chính cao tột của Phật), đến chỗ vô vi mà vượt qua. Này Phạm Thiên, đó là phương tiện khéo léo của Như Lai chí chân, vì chúng sinh mà bày giảng kinh điển. Lại vị Bồ-tát ấy phải vì chúng sinh dùng phương tiện khéo léo, khởi nói lòng đại bi, thường dùng chính pháp mà giúp đỡ họ."
"Thế nào là điều Như Lai nói? Pháp không có mắt cũng không có sự giải thoát; tai, mũi, miệng, thân, ý cũng như thế, không có cái gì được giải thoát. Vì sao vậy? Mắt thì trống không, không có ta, cũng không có cái của ta, tất cả vốn thanh tịnh; tai, mũi, miệng, thân, ý cũng như thế, đều trống không, không có ta, cũng không có cái của ta, tất cả vốn thanh tịnh." Phật nói: "Này Phạm Thiên, đó là tất cả đều quy về cửa giải thoát. Có chỗ quy hướng thì bị mê loạn. Sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp — sáu thứ ấy cũng như thế. Tất cả các pháp đều trống không (không), không có tướng (vô tướng), không có mong cầu (vô nguyện) — ba cửa giải thoát; không khởi, không diệt, cũng không trụ, cũng chẳng phải không trụ. Điều có thể nói ra là: ý không trụ nơi sự sinh, vốn thanh tịnh tự nhiên, lặng lẽ vắng bặt."
Phật nói: "Này Phạm Thiên, Như Lai dùng văn tự mà diễn bày tất cả thành cửa giải thoát; hoặc dùng những câu bình thường để dẫn dắt kẻ ngu tối; thuận theo văn tự nhưng tâm phải quán đó là lời dạy chân thật. Tất cả những gì Như Lai phân biệt đều đưa đến giải thoát; những gì dám nói ra đều là câu chân thật. Kinh Như Lai nói không có trần lao; pháp Như Lai diễn đều không có giải thoát (để chấp), quy về diệt độ. Đó là kinh điển Như Lai nói, đó là điều Bồ-tát phải học."
Phật bảo Phạm Thiên: "Như Lai chí chân dùng phương tiện gì để tu khắp lòng đại bi mà giảng pháp cho chúng sinh? Như Lai do ba mươi hai việc mà phát khởi, đem lòng đại bi cứu giúp chúng sinh. Ba mươi hai việc là gì?
(1) Không có ta; đối với tất cả các pháp, làm cho chúng sinh hiểu và tin là không có thân; Như Lai đối với việc ấy mà khởi lòng đại bi.
(2) Đối với tất cả các pháp, chúng sinh không nhận lấy được gì mà lại cho là có người; Như Lai đối với việc ấy mà phát khởi lòng đại bi.
(3) Tất cả các pháp không có mạng sống, mà chúng sinh lại chấp có mạng sống; Như Lai đối với việc ấy mà khởi lòng đại bi.
(4) Tất cả các pháp không có tuổi thọ, mà chúng sinh lại chấp có tuổi thọ; Như Lai đối với việc ấy mà khởi lòng đại bi.
(5) Tất cả các pháp là không có gì, mà chúng sinh lại chấp có chỗ ở; Như Lai đối với việc ấy mà khởi lòng đại bi.
(6) Tất cả các pháp đều không có chỗ nương, mà chúng sinh lại có chỗ nương bám.
(7) Tất cả các pháp đều trống rỗng, mà chúng sinh lại để chí ham thích.
(8) Tất cả các pháp đều không có ta, mà chúng sinh lại chấp có ta.
(9) Tất cả các pháp đều không có chủ, mà chúng sinh lại chuyên tâm tham nhận.
(10) Tất cả các pháp đều không thể nhận lấy, mà chúng sinh lại nương vào hình dạng.
(11) Tất cả các pháp đều không có sinh, mà chúng sinh lại bám vào sự sinh.
(12) Tất cả các pháp đều không có chết mất, mà chúng sinh lại tham sinh tử.
(13) Tất cả các pháp đều không có dục trần, mà chúng sinh lại chìm đắm trong bụi nhơ.
(14) Tất cả các pháp đều không có tham dục, mà chúng sinh lại bị nó làm nhơ bẩn.
(15) Tất cả các pháp đều không có giận dữ, mà chúng sinh lại ôm lòng oán hận.
(16) Tất cả các pháp đều không có ngu si, mà chúng sinh lại bị nó làm mê muội.
(17) Tất cả các pháp đều không từ đâu đến, mà chúng sinh lại ưa nương vào chỗ hướng tới.
(18) Tất cả các pháp đều không có chỗ đi đến, mà chúng sinh lại nương vào đầu cuối (vòng sinh tử).
(19) Tất cả các pháp đều không có tạo tác, mà chúng sinh lại lo gây dựng điều tu tập.
(20) Tất cả các pháp đều không có buông lung, mà chúng sinh lại rong ruổi phóng túng.
(21) Tất cả các pháp đều trống không vắng lặng, mà chúng sinh lại ở trong kiến chấp.
(22) Tất cả các pháp đều không có tướng, mà chúng sinh lại coi việc tưởng nghĩ là trên hết.
(23) Tất cả các pháp đều không có mong cầu, mà chúng sinh lại để chí vào điều cầu may.
(24) Đã xa lìa bao nhiêu việc nhận lấy; (chúng sinh thì) điều thế tục cậy vào là giận dữ oán hận, chuốc lấy họa hoạn chán ghét; (Như Lai khiến họ) không tụ họp với kẻ oán thù, và những kẻ không nhẫn nhịn được ở trong hiền hòa (?).
(25) (Chúng sinh) tu theo điên đảo, thói quen của thế gian, đi trên đường tà; (Như Lai khiến họ) bỏ được những nơi thọ sinh.
(26) Họ không có con đường chắc thật để hướng tới, chỉ rối loạn vì của cải lợi lộc, chỗ nương của thế tục, mà mong cầu mọi thứ của cải sản nghiệp; (Như Lai) sẽ chế ngự những lòng tham không biết chán, khiến họ đầy đủ của báu của bậc hiền thánh: tín (lòng tin), giới (giữ giới), tàm (biết hổ thẹn với mình), quý (biết hổ thẹn với người), văn (nghe học), thí (bố thí), tuệ (trí tuệ); gây dựng nơi đây đủ bảy của báu.
(27) Ta nói chúng sinh là đầy tớ của ân ái, lấy cái không bền chắc mà tưởng là bền chắc; của cải, nhà cửa, vui thú vợ con, không có gì yên ổn, cho nên gọi là đầy tớ của ân ái. Loài chúng sinh lấy cái không bền chắc mà tưởng là bền chắc, nên vì họ giảng nói: kẻ chấp có thường còn thì chỉ cho thấy vô thường.
(28) Ta nói chúng sinh cầu của cải lợi lộc thì đó là kẻ thù, mà lại cho là bạn thân; ta vì họ lập ra và chỉ bày hạnh của bạn thân thật sự, trừ bỏ tai họa khổ nhọc, rốt ráo diệt độ.
(29) Ta nói chúng sinh làm nghiệp tà trái ngược, mỗi người ở trong bao nhiêu thứ lời dạy khác nhau; nên vì họ giảng nói đời sống thanh tịnh vi diệu không tạo nghiệp, phân biệt nói pháp.
(30) Ta nói chúng sinh vì các bụi nhơ mà hiện ra ô nhiễm, trong việc nhà cửa có nhiều tai hại, công việc rối ren; nên vì họ nói pháp khiến họ ra khỏi, cùng vượt qua tam giới (ba cõi: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc).
(31) Ở trong tất cả các pháp được tạo tác, do tham mà khởi lên và tồn tại, là tướng của những gì được dựng lập ở nơi các duyên; chúng sinh đối với điều ấy lại biếng nhác bỏ dở; nên vì họ nói pháp giải thoát chí thánh, khuyên họ tinh tiến để vượt đến chỗ bền chắc, nói kinh pháp khiến tất cả được an ổn; lại thêm việc họ trở lại bỏ mất trí tuệ không ngăn ngại.
(32) (Chúng sinh bỏ) sự diệt độ tối tôn mà để chí vào hàng thấp kém thanh văn, duyên giác; nên vì họ chỉ bày hạnh vi diệu.
Như Lai do những điều ấy mà đối với chúng sinh khởi bày lòng đại bi."
Phật bảo Phạm Thiên: "Đó là ba mươi hai việc Như Lai dùng để mở dẫn, thuận theo mà giáo hóa chúng sinh, bày rộng lòng đại bi. Đó là Như Lai, gọi là thực hành đại bi." Phật bảo Phạm Thiên: "Nếu có Bồ-tát vâng làm ba mươi hai việc này, gom lại thành lòng đại bi, thì Bồ-tát ấy là bậc đại sĩ (người lớn, chỉ Bồ-tát), gọi là phúc điền lớn (ruộng phước lớn, nơi gieo công đức), có uy thần lớn, ưa điều cao cả, đến bậc bất thoái chuyển (không còn lùi bước trên đường tu), vì chúng sinh mà gây dựng hạnh tu." Khi Phật nói phẩm pháp môn đại bi này, ba vạn hai nghìn người phát tâm cầu vô thượng chính chân đạo, ba vạn hai nghìn Bồ-tát đạt bất khởi pháp nhẫn (sự an nhẫn chứng biết các pháp vốn không sinh không diệt).
Kinh Trì Tâm Phạm Thiên Sở Vấn (Kinh do Phạm Thiên Trì Tâm hỏi), quyển thứ nhất.
Kinh Trì Tâm Phạm Thiên Sở Vấn, quyển thứ hai.
Do Trúc Pháp Hộ, vị tam tạng (pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) người nước Nguyệt Chi (một nước ở Trung Á), dịch vào đời Tây Tấn.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video