Kinh Thắng Tư Duy Phạm Thiên Sở Vấn (Kinh về những điều Phạm Thiên Thắng Tư Duy hỏi), quyển thứ tư.
Đời Nguyên Ngụy, Tam tạng (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Bồ-đề-lưu-chi dịch.
Bấy giờ Bồ-tát Võng Minh Đồng tử (Bồ-tát là người tu hướng tới giác ngộ thành Phật, vừa tự giác ngộ vừa cứu giúp chúng sinh; "Đồng tử" là danh xưng chỉ vị Bồ-tát giữ hạnh trong sạch như trẻ thơ) thưa với Phật rằng: "Thưa Thế Tôn (danh hiệu của Đức Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu có Bồ-tát vì mong cầu lợi ích của công đức (phần phúc lành do việc thiện đem lại) mà phát tâm Bồ-đề (tâm nguyện cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh), thì không thể gọi là phát tâm Đại thừa (con đường tu lớn, lấy việc cứu độ tất cả chúng sinh làm mục đích). Vì sao vậy? Vì hết thảy các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) vốn không có lợi ích công đức nào, bởi không có chỗ nào để đối trị (dùng pháp tu để chế ngự, diệt trừ).
Thưa Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát (vị Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát cao) không nên vì lợi ích công đức mà phát tâm Bồ-đề, mà chỉ nên phát tâm Bồ-đề vì lòng đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho mọi loài), vì muốn diệt các khổ não của chúng sinh, vì muốn sinh ra các pháp lành, vì muốn giải thoát chúng sinh khỏi các tà kiến (những hiểu biết sai lầm), vì muốn trừ diệt các bệnh, vì muốn buông bỏ sự tham đắm vào cái "của ta", vì không nhìn theo lòng ghét lòng thương, vì không chìm đắm trong các pháp thế gian (những thứ đời thường lôi kéo con người như được và mất, khen và chê, vinh và nhục, vui và khổ), vì chán lìa các pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), vì muốn an trụ nơi Niết-bàn (cảnh giới đã dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử).
Thưa Thế Tôn! Bồ-tát không nên mong chúng sinh đền ơn, cũng không nên xét xem họ có làm hay không làm (việc đáp đền), và đối với khổ hay vui thì lòng không nghiêng ngả, dao động."
"Thưa Thế Tôn! Thế nào gọi là thiện căn (gốc lành, tức những việc thiện đã làm, là gốc rễ sinh ra quả tốt) của Bồ-tát Ma-ha-tát được thanh tịnh?" Phật nói: "Này thiện nam tử (cách gọi người con trai hiền lành có lòng tin)! Nếu thiện căn của Bồ-tát chỉ khiến được sinh vào ngôi vị Chuyển luân Thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp), thì không gọi là thiện căn thanh tịnh. Nếu sinh làm vua Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi) hay làm vua Phạm Thiên (vua cõi trời Sắc giới), cũng không gọi là thiện căn thanh tịnh. Còn ở bất cứ nơi nào được sinh ra, cho đến cả khi sinh làm súc vật, mà tự mình vẫn không mất thiện căn, lại còn khiến chúng sinh sinh ra các thiện căn, thì đó gọi là thiện căn của Bồ-tát được thanh tịnh.
Lại nữa, này Võng Minh! Thế nào là thiện căn của Bồ-tát thanh tịnh? Này thiện nam tử! Thiện căn bố thí (cho người khác của cải, sức lực, giáo pháp) được thanh tịnh, vì buông bỏ hết thảy của cải nuôi sống mình. Thiện căn trì giới (giữ gìn giới luật) được thanh tịnh, vì đã trừ được sự nóng nảy phiền não mà được mát mẻ. Thiện căn nhẫn nhục (chịu đựng điều trái ý mà không oán giận) được thanh tịnh, vì tâm không phân biệt. Thiện căn tinh tiến (siêng năng tu tập không lười) được thanh tịnh, vì đã lìa sự biếng nhác. Thiện căn thiền định (giữ tâm lắng yên, chuyên chú) được thanh tịnh, vì không nghĩ tới các thừa khác (các con đường tu khác thấp hơn). Thiện căn trí tuệ được thanh tịnh, vì đã lìa các kiến chấp (những quan điểm cố chấp).
Thiện căn của lòng từ (muốn đem niềm vui cho chúng sinh) được thanh tịnh, vì nhìn mọi người bình đẳng. Thiện căn của lòng bi (muốn cứu khổ cho chúng sinh) được thanh tịnh, vì tâm ngay thẳng trong sạch. Thiện căn của lòng hỷ (vui theo điều tốt của người khác) được thanh tịnh, vì vui với các pháp mà không sinh lòng ái luyến. Thiện căn của lòng xả (buông bỏ, không thiên vị) được thanh tịnh, vì đã lìa các lỗi lầm. Thiện căn không bỏ tâm Bồ-đề được thanh tịnh, vì không tham đắm quả vị của Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi Phật (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy, cũng chỉ lo giải thoát cho mình)."
Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử (vị Bồ-tát tượng trưng cho trí tuệ; "Pháp vương tử" nghĩa là người con của Vua Pháp tức Đức Phật, người sẽ nối ngôi Phật) đang ở trong đại hội, ngồi im lặng không bàn nói điều gì. Lúc ấy Phạm Thiên Thắng Tư Duy thưa với Phật rằng: "Thưa Thế Tôn! Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử đây đang ngồi trong đại hội, sao đối với pháp đang được giảng nói lại ngồi im lặng không bàn nói gì?"
Khi ấy Thế Tôn bảo Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Này Văn-thù-sư-lợi! Đối với pháp đang được giảng nói đây, ông nên nói đôi chút." Văn-thù-sư-lợi thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn! Pháp mà Phật đã chứng ngộ có hình tướng như thế nào?" Phật nói: "Này Văn-thù-sư-lợi! Pháp mà Phật đã chứng không có hình tướng." Văn-thù-sư-lợi nói: "Thưa Thế Tôn! Pháp ấy có thể nói ra, có thể diễn giải, có thể bàn luận chăng?" Phật nói: "Này Văn-thù-sư-lợi! Pháp ấy không thể nói, không thể diễn giải, không thể bàn luận." Văn-thù-sư-lợi nói: "Thưa Thế Tôn! Nếu pháp ấy không thể nói, không thể diễn giải, không thể bàn luận, thì cũng không thể chỉ bày ra được."
Bấy giờ Phạm Thiên Thắng Tư Duy nói với Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Này Văn-thù-sư-lợi! Ông không giảng pháp cho chúng sinh sao?" Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Này Phạm Thiên! Trong pháp tánh (bản chất chân thật của mọi pháp) có hai tướng (sự đối lập hai bên như có và không, phải và trái) chăng?" Đáp: "Không có." Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Này Phạm Thiên! Hết thảy các pháp chẳng phải đều nằm trong pháp tánh sao?" Đáp: "Đúng vậy." Văn-thù-sư-lợi nói: "Nếu pháp tánh ấy là không hai tướng, và hết thảy các pháp đều nằm trong pháp tánh, thì làm sao giảng pháp cho chúng sinh được?"
Phạm Thiên hỏi: "Có cách giảng pháp nào mà cũng không có hai chăng?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Nếu chắc chắn có được người nói và người nghe, thì mới có thể có việc giảng pháp mà không có hai." Phạm Thiên hỏi: "Lẽ nào Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến) không giảng pháp sao?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Phật tuy giảng pháp nhưng không theo hai tướng. Vì sao? Vì Như Lai giảng pháp không nói theo lối hai bên. Tuy có nói ra nhưng không có hai."
Phạm Thiên hỏi: "Nếu hết thảy pháp là không hai, sao các phàm phu (người thường chưa giác ngộ) lại từ chỗ không hai mà làm thành hai?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Người phàm phu vì tham đắm vào cái tôi nên phân biệt thành hai. Nếu chẳng phải hai thì rốt cuộc không thành hai. Dù có phân biệt đủ cách thành hai, nhưng ở thật tế (chỗ chân thật rốt ráo của sự vật) thì không có tướng hai."
Phạm Thiên hỏi: "Làm sao nhận biết được pháp không hai?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Nếu có cái không hai để nhận biết, thì đó không còn là không hai. Vì sao? Này Phạm Thiên, tướng không hai thì không thể nhận biết được. Này Phạm Thiên! Mà Như Lai không nói pháp hai bên; pháp ấy không giống như những gì được nói ra. Vì sao? Vì pháp ấy không có tên gọi, câu chữ."
Phạm Thiên hỏi: "Như Lai giảng pháp là nắm lấy pháp nào?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Như Lai giảng pháp không nắm lấy gì cả." Phạm Thiên hỏi: "Pháp Phật giảng lẽ nào không nắm lấy Niết-bàn sao?" Văn-thù hỏi lại: "Này Phạm Thiên! Trong Niết-bàn, Niết-bàn có sự nắm lấy hay buông bỏ chăng?" Phạm Thiên đáp: "Niết-bàn không đi không đến." Văn-thù-sư-lợi nói: "Đúng vậy, này Phạm Thiên! Pháp Phật giảng cũng không đi không đến."
Phạm Thiên hỏi: "Pháp này nên nghe như thế nào?" Đáp: "Nghe đúng như điều được nói." Phạm Thiên hỏi: "Thế nào là đúng như điều được nói?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Như không biết không nghe; như không biết không nghe thế nào thì nói như thế ấy (?)." Phạm Thiên hỏi: "Ai có thể nghe được pháp như vậy của Như Lai?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không vướng mắc, không bị rò rỉ theo các cảnh giới (không để tâm chạy theo các đối tượng của giác quan)." Phạm Thiên hỏi: "Ai có thể hiểu được pháp này?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là những người không tranh cãi, không còn phân biệt nhận biết, không chạy theo sự ưa thích (?)."
Phạm Thiên hỏi: "Thế nào gọi là vị tỳ-kheo (người xuất gia đã thọ đủ giới) hay tranh cãi?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Nếu tỳ-kheo cho rằng: đây là tốt, đây là xấu; đây là phù hợp, đây là không phù hợp — thì đó gọi là tranh cãi. Đây là hợp lẽ, đây là trái lẽ — đó gọi là tranh cãi. Đây là nhơ, đây là sạch — đó gọi là tranh cãi. Đây là thiện, đây là bất thiện — đó gọi là tranh cãi.
Pháp này đáng chê, pháp này không đáng chê; pháp này là hữu lậu (còn phiền não rò rỉ, còn dẫn đến sinh tử), pháp này là vô lậu (sạch hết phiền não); pháp này thuộc thế gian, pháp này thuộc xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian); pháp này là hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh diệt), pháp này là vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt); đây là giữ giới, đây là phá giới; đây là việc nên làm, đây là việc không nên làm; đây là có thể đạt được, đây là không thể đạt được — này Phạm Thiên, những điều ấy gọi là tranh cãi.
Này Phạm Thiên! Nếu đối với các pháp mà có tâm thấy cao thấp, tham đắm, nắm giữ, thì đều là tranh cãi. Pháp Phật giảng không có tranh cãi. Này Phạm Thiên! Người ưa hý luận (bàn luận suông, những lời phân biệt vô ích không dẫn tới chân lý) thì không ai là không tranh cãi; người ưa tranh cãi thì không có pháp của Sa-môn (người xuất gia tu hành); người ưa pháp Sa-môn thì không có vọng tưởng (ý nghĩ sai lầm, hư dối)."
Phạm Thiên hỏi: "Thế nào là tỳ-kheo làm theo lời Phật, theo lời Phật dạy?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Nếu tỳ-kheo được khen hay bị chê, bị nhục mà tâm không lay động, đó gọi là theo lời Phật dạy. Không chạy theo văn tự, lời nói, đó gọi là theo lời Phật. Lại nếu tỳ-kheo diệt hết các tướng của mọi pháp, đó gọi là theo lời Phật dạy; không trái với nghĩa lý, đó gọi là theo lời Phật. Lại nếu tỳ-kheo giữ gìn pháp, đó gọi là theo lời Phật dạy; không trái lời Phật, đó gọi là theo lời Phật."
Phạm Thiên hỏi: "Thế nào là tỳ-kheo có thể giữ gìn pháp?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Nếu tỳ-kheo không trái với sự bình đẳng (mọi pháp như nhau, không cao thấp), không phá hoại pháp tánh, thì gọi là có thể giữ gìn pháp." Phạm Thiên hỏi: "Thế nào là tỳ-kheo gần gũi Phật?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Nếu tỳ-kheo đối với các pháp không thấy có pháp nào gần hay xa, thì gọi là gần gũi Phật." Phạm Thiên hỏi: "Thế nào là tỳ-kheo hầu hạ Phật?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Nếu tỳ-kheo nơi thân, miệng, ý không tạo tác gì, đó gọi là tỳ-kheo hầu hạ Phật."
Phạm Thiên hỏi: "Ai có thể cúng dường (dâng lễ vật, phụng sự với lòng tôn kính) Phật?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không tạo tội nghiệp (hành động xấu dẫn tới quả khổ), không tạo phúc nghiệp (hành động tốt dẫn tới quả vui ở cõi người, cõi trời), không tạo bất động nghiệp (hành động tu thiền sâu dẫn tới sinh vào các cõi trời thiền định cao)." Phạm Thiên hỏi: "Ai có thể thấy Phật?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không chấp vào nhục nhãn (mắt thịt của người thường), không chấp vào thiên nhãn (mắt của chư thiên, thấy được xa và xuyên suốt), không chấp vào tuệ nhãn (mắt trí tuệ thấy được lẽ không của mọi pháp), không chấp vào pháp nhãn (mắt thấy rõ mọi pháp môn để cứu độ chúng sinh), không chấp vào Phật nhãn (mắt của Phật, thấy biết trọn vẹn tất cả)."
Phạm Thiên hỏi: "Ai có thể thấy pháp?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không đi ngược với pháp nhân duyên (lẽ mọi sự vật đều do nhiều điều kiện hợp lại mà sinh ra)." Phạm Thiên hỏi: "Ai có thể thấy thuận theo các nhân duyên?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không khởi ra sự bình đẳng, không thấy sự bình đẳng, không sinh không diệt." Phạm Thiên hỏi: "Ai được trí chân thật?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không sinh không diệt các pháp hữu lậu." Phạm Thiên hỏi: "Ai có thể học theo giới của Như Lai?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không khởi, không nhận, không lấy, không bỏ."
Phạm Thiên hỏi: "Ai gọi là người tu hành chân chính?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không chạy theo ba cõi (Dục giới: cõi còn ham muốn; Sắc giới: cõi còn hình sắc vi tế; Vô sắc giới: cõi chỉ còn tâm thức — tức toàn bộ thế giới sinh tử)." Phạm Thiên hỏi: "Ai là người lành?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không còn thọ thân đời sau (không còn tái sinh)." Phạm Thiên hỏi: "Ai là người an vui?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không có cái tôi, không có cái của tôi." Phạm Thiên hỏi: "Ai là người được giải thoát?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không phá bỏ sự trói buộc." Phạm Thiên hỏi: "Ai là người được qua bờ bên kia?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người không trụ ở thế gian, cũng không trụ ở Niết-bàn."
Phạm Thiên hỏi: "Tỳ-kheo lậu tận (đã dứt sạch phiền não) là dứt sạch điều gì?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Nếu có cái để dứt thì không gọi là lậu tận. Biết các lậu (phiền não) vốn có tướng không, biết đúng như thế thì gọi là lậu tận." Phạm Thiên hỏi: "Ai là người nói lời chân thật?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người đã lìa con đường ngôn luận." Phạm Thiên hỏi: "Ai là người vào đạo?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Phàm phu thì có chuyện vào đạo; còn người theo hạnh của bậc thánh biết rằng hết thảy pháp hữu vi không từ đâu đến, cũng không đi về đâu, nên không có chuyện vào đạo."
Phạm Thiên hỏi: "Ai có thể thấy Thánh đế (chân lý của bậc thánh, tức Tứ đế: Khổ, Tập, Diệt, Đạo)?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Là người đối với các pháp không thấy gì cả. Vì sao? Vì hễ có thấy thì đều là hư dối; không thấy gì mới gọi là chân thật." Phạm Thiên hỏi: "Không thấy pháp gì thì gọi là thấy chân lý?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Không thấy hết thảy pháp thì gọi là chân lý thật." Phạm Thiên hỏi: "Pháp chân thật như vậy nên tìm ở đâu?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Nên tìm trong bốn điên đảo (bốn cái thấy trái ngược: cho vô thường là thường, khổ là vui, vô ngã là có ngã, bất tịnh là tịnh)."
Phạm Thiên hỏi: "Ông vì ý gì mà nói như vậy?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Tìm trong bốn điên đảo thì không tìm được thường, không tìm được vui, không tìm được ngã (cái tôi), không tìm được tịnh (trong sạch). Đã không tìm được thường vì vốn không có thường, thì đó chính là vô thường. Chỗ nào không có vui thì đó chính là khổ. Chỗ nào không có ngã thì đó chính là vô ngã. Chỗ nào không có tịnh thì đó chính là bất tịnh. Này Phạm Thiên! Các pháp vô ngã, đó là Thánh đế.
Nếu người nào tìm chân lý thật, người ấy không biết Khổ (sự thật về khổ). Nếu người nào dứt Tập (nguyên nhân gây khổ), người ấy không biết Tập. Nếu người nào thấy Diệt (sự chấm dứt khổ), người ấy không biết Diệt. Nếu người nào cầu Đạo (con đường dứt khổ), người ấy không biết Đạo."
Phạm Thiên hỏi: "Thế nào là tu đạo?" Văn-thù-sư-lợi đáp: "Này Phạm Thiên! Nếu không phân biệt đây là pháp, đây là phi pháp, lìa khỏi hai tướng, thì gọi là tu đạo. Dùng con đường như thế mà tìm hết thảy pháp đều không thể nắm bắt được, đó gọi là đạo. Con đường như thế không trụ ở thế gian, không trụ ở Niết-bàn. Vì sao? Vì không rời bỏ, không đi tới, mới gọi là Thánh đạo."
Bấy giờ Bình Đẳng Hạnh, Phạm Thiên Bà-la-môn, con của vị Đại Bà-la-môn (?) (Bà-la-môn là giai cấp tu sĩ, tư tế cao nhất trong xã hội Ấn Độ xưa), thưa với Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia tin theo Phật) quy y (nương tựa, trở về) Phật, quy y Pháp (giáo lý của Phật), quy y Tăng (đoàn thể người tu hành)?"
Đáp: "Này thiện nam tử! Nếu ưu-bà-tắc không khởi hai cái thấy. Thế nào gọi là không khởi hai cái thấy? Tức là không khởi cái thấy về ta, không khởi cái thấy về người khác; không khởi cái thấy về ta, không khởi cái thấy về Phật; không khởi cái thấy về ta, không khởi cái thấy về Pháp; không khởi cái thấy về ta, không khởi cái thấy về Tăng. Đó gọi là ưu-bà-tắc quy y Phật, Pháp, Tăng.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu ưu-bà-tắc không nhìn Phật qua sắc (thân thể, hình tướng vật chất), không nhìn Phật qua thọ (cảm giác), tưởng (tri giác, hình dung), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết phân biệt) — năm thứ ấy hợp lại thành con người — thì gọi là ưu-bà-tắc quy y Phật. Này thiện nam tử! Nếu ưu-bà-tắc không phân biệt các pháp, không hý luận về các pháp, thì gọi là ưu-bà-tắc quy y Pháp. Này thiện nam tử! Nếu ưu-bà-tắc tin vào Tăng là pháp vô vi, mà không lìa pháp hữu vi để tin pháp vô vi, thì gọi là ưu-bà-tắc quy y Tăng. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu ưu-bà-tắc không thấy Phật, không thấy Pháp, không thấy Tăng, thì gọi là ưu-bà-tắc quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng."
Bấy giờ Bình Đẳng Hạnh, Phạm Thiên Bà-la-môn, con của vị Đại Bà-la-môn, thưa với Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Này Văn-thù-sư-lợi! Các Bồ-tát phát tâm Bồ-đề ấy là hướng về đâu?" Đáp: "Này thiện nam tử! Là hướng về hư không. Vì sao? Vì A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật) giống như hư không." Bình Đẳng Hạnh nói: "Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào gọi là Bồ-tát phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề?" Đáp: "Này thiện nam tử! Nếu Bồ-tát biết rằng hết thảy sự phát tâm vốn chẳng phải phát tâm, hết thảy pháp chẳng phải pháp, hết thảy chúng sinh chẳng phải chúng sinh, thì đó gọi là Bồ-tát phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề."
Bấy giờ Bình Đẳng Hạnh, Phạm Thiên Bà-la-môn, con của vị Đại Bà-la-môn, thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn! Nói là Bồ-tát, vậy Bồ-tát nghĩa là gì? Vì nghĩa gì mà gọi là Bồ-tát?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Nếu Bồ-tát đối với chúng sinh tà định (hạng chúng sinh đã chắc chắn đi theo đường sai, khó được cứu độ) mà khởi tâm đại bi, đối với chúng sinh chánh định (hạng chúng sinh đã chắc chắn đi theo đường đúng, sẽ được giác ngộ) không thấy có gì khác biệt, cho nên gọi là Bồ-tát. Vì sao? Này thiện nam tử! Bồ-tát không phải vì chúng sinh chánh định, cũng không phải vì chúng sinh bất định (hạng chúng sinh chưa chắc sẽ đi đường nào) mà phát tâm, mà chỉ vì muốn cứu độ chúng sinh tà định nên khởi lòng đại bi, phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, cho nên gọi là Bồ-tát. Vì sao? Này thiện nam tử! Bồ-tát đối với chúng sinh tà định khởi tâm đại bi, nguyện cầu đại Bồ-đề (giác ngộ lớn), cho nên gọi là Bồ-tát."
Bấy giờ Bồ-tát tên là Bồ-đề thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn! Con cũng muốn nói vì nghĩa gì mà gọi là Bồ-tát." Phật nói: "Cứ nói đi." Bồ-tát Bồ-đề nói: "Ví như người nam hay người nữ thọ trì tám giới trong một ngày (tám giới cư sĩ giữ trong một ngày một đêm, sống thanh tịnh như người xuất gia) mà không hủy phạm, không thiếu sót; nếu Bồ-tát cũng như thế, từ lúc mới phát tâm cho đến khi thành Phật, trong suốt khoảng giữa ấy thường tu hạnh trong sạch, cho nên gọi là Bồ-tát. Thưa Thế Tôn! Nếu Bồ-tát từ lúc mới phát tâm cho tới khi ngồi đạo tràng (nơi Phật ngồi thành đạo) mà tâm không lay động, cho nên gọi là Bồ-tát."
Bồ-tát Kiên Ý nói: "Nếu Bồ-tát thành tựu lòng từ sâu bền, thường nghĩ đến chúng sinh, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Độ Chúng Sinh nói: "Ví như cây cầu, con thuyền chở người qua sông không biết mỏi mệt, không có phân biệt; nếu Bồ-tát có tâm như thế, cứu độ hết thảy chúng sinh, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Đoạn Ác Đạo nói: "Nếu Bồ-tát ở các cõi Phật, hễ đặt chân xuống chỗ nào thì ngay lúc ấy hết thảy ác đạo (các cõi khổ như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) đều tiêu diệt, cho nên gọi là Bồ-tát."
Bồ-tát Quán Thế Tự Tại nói: "Nếu Bồ-tát mà chúng sinh thấy được thì liền chắc chắn đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, lại người nào xưng tên vị ấy thì được thoát khỏi sợ hãi, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Đắc Đại Thế Chí nói: "Nếu Bồ-tát đặt chân xuống chỗ nào thì làm chấn động cả tam thiên đại thiên thế giới (một vùng vũ trụ rộng lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ) và cung điện của ma (loài chuyên phá hoại việc tu hành), cho nên gọi là Bồ-tát."
Bồ-tát Vô Bì Quyện nói: "Nếu Bồ-tát lấy số kiếp (kiếp là khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều như cát sông Hằng làm một ngày một đêm, lấy ba mươi ngày như thế làm một tháng, mười hai tháng như thế làm một năm, theo số năm ấy mà trải qua trăm nghìn vạn ức kiếp mới gặp được một vị Phật; cứ như thế ở chỗ các Như Lai nhiều như cát sông Hằng mà tu các hạnh thanh tịnh, gom góp công đức, rồi sau mới được thọ ký (được Phật báo trước sẽ thành Phật) A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, mà tâm không ngơi nghỉ, không mỏi mệt, cho nên gọi là Bồ-tát."
Bồ-tát Đạo Sư nói: "Nếu Bồ-tát đối với các chúng sinh sa vào đường tà, sinh lòng đại bi, khiến họ vào đường chính mà không cầu đền ơn, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Đại Di-lâu Sơn nói: "Nếu Bồ-tát đối với hết thảy pháp không có phân biệt, như núi Di-lâu (tức núi Tu-di, ngọn núi ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo, mọi vật đến gần đều ánh một màu của núi) khiến mọi màu sắc thành một, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Na-la-diên (tên vị thần có sức mạnh lớn) nói: "Nếu Bồ-tát không bị hết thảy phiền não phá hoại, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Tâm Lực nói: "Nếu Bồ-tát dùng tâm suy xét hết thảy các pháp mà thân tâm mình không hư hoại, không tổn hại, cho nên gọi là Bồ-tát."
Bồ-tát Sư Tử Du Bộ Tự Tại nói: "Nếu Bồ-tát ở giữa các cuộc luận bàn không sợ không hãi, đạt được pháp nhẫn sâu xa (sự thấu hiểu và an nhiên chấp nhận chân lý sâu xa), có thể khiến các ma và hết thảy ngoại đạo (những người theo các giáo phái ngoài Phật giáo) đều kinh sợ, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Bất Khả Tư Nghị nói: "Nếu Bồ-tát biết tâm và pháp là không thể nghĩ bàn, không có suy nghĩ gì, không có phân biệt gì, cho nên gọi là Bồ-tát." Thiên tử Thiện Tịch (thiên tử: vị trời) nói: "Nếu Bồ-tát có thể sinh vào hết thảy cung trời mà không bị nhiễm đắm, cũng không nắm giữ cái pháp không nhiễm ấy, cho nên gọi là Bồ-tát."
Bồ-tát Thật Ngữ nói: "Nếu Bồ-tát hễ nói ra lời nào cũng luôn chân thật, cho đến trong mộng cũng không nói dối, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Hỷ Kiến nói: "Nếu Bồ-tát có thể thấy hết thảy hình sắc đều là sắc thân của Phật, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Thường Bi nói: "Nếu Bồ-tát thấy chúng sinh sa vào khổ não sinh tử, thì không ham đắm hết thảy niềm vui của bản thân, chỉ trừ niềm vui của pháp là giáo hóa chúng sinh, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Tâm Vô Ngại nói: "Nếu Bồ-tát đối với hết thảy phiền não và các ma mà không giận ghét, không bị ngăn trở, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Thường Hỷ Căn nói: "Nếu Bồ-tát thường lấy gốc rễ của niềm vui mà tự làm tròn đầy ước nguyện của mình, cũng làm tròn ước nguyện của người khác, việc làm đều thành tựu, cho nên gọi là Bồ-tát."
Bồ-tát Tán Nghi Nữ nói: "Nếu Bồ-tát đối với hết thảy pháp không sinh lòng nghi ngờ, ăn năn, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Sư Tử Đồng Tử nói: "Nếu Bồ-tát không có tướng nam, cũng không có tướng nữ, mà hiện ra đủ mọi loại thân hình để giúp các chúng sinh thành tựu, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Bảo Nữ nói: "Nếu Bồ-tát đối với các thứ châu báu không sinh lòng ưa thích, chỉ ưa thích Tam bảo (ba ngôi quý báu: Phật, Pháp, Tăng), cho nên gọi là Bồ-tát." Ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia tin theo Phật) Tỳ-xá-khư-đạt-đa nói: "Nếu Bồ-tát có chỗ đắc (có điều nắm được) thì không có Bồ-đề. Nếu không nắm được hết thảy pháp, không sinh hết thảy pháp, không diệt hết thảy pháp, cho nên gọi là Bồ-tát."
Đại Hiền Sĩ Bạt-đà-bà-la nói: "Nếu Bồ-tát mà có chúng sinh nghe tên vị ấy thì liền chắc chắn đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, cho nên gọi là Bồ-tát." Bảo Nguyệt Đồng tử nói: "Nếu Bồ-tát thường có thể tu hạnh trong sạch như trẻ thơ, cho đến trong lòng cũng không nghĩ tới năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái), huống chi là thân mình hưởng thụ, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Mạn-đà-la Hoa Hương, vị thiên tử cõi trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai trong cõi Dục, do vua Đế Thích cai quản), nói: "Nếu Bồ-tát lấy giới hạnh xông ướp tâm mình, thường lan tỏa hương thơm của công đức và các pháp lành, không tỏa ra hương nào khác, cho nên gọi là Bồ-tát."
Bồ-tát Tác Hỷ nói: "Nếu Bồ-tát vui thích ba pháp, đó là cúng dường Phật, giữ gìn Chánh pháp, giáo hóa chúng sinh, cho nên gọi là Bồ-tát." Phạm Thiên Thắng Tư Duy nói: "Nếu Bồ-tát thấy hết thảy pháp đều là Phật pháp, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp ở thế giới này) nói: "Nếu Bồ-tát mà chúng sinh thấy được thì liền vào được đại từ tam-muội (trạng thái tâm định sâu tràn đầy lòng từ lớn; tam-muội là trạng thái tâm chuyên nhất, lắng định), cho nên gọi là Bồ-tát." Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử nói: "Nếu Bồ-tát tuy giảng nói các pháp mà không khởi ý tưởng về pháp, không khởi ý tưởng về ta, không khởi ý tưởng về người, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Võng Minh Đồng tử nói: "Nếu Bồ-tát có ánh sáng có thể diệt bóng tối phiền não của hết thảy chúng sinh, cho nên gọi là Bồ-tát." Bồ-tát Phổ Hoa nói: "Nếu Bồ-tát thấy khắp các thế giới chư Phật mười phương đầy những hoa nở rộ tươi tốt, cho nên gọi là Bồ-tát."
Các vị Bồ-tát như thế, tùy theo tài biện thuyết ưa nói của mình, mỗi vị nói xong. Bấy giờ Phật bảo Bình Đẳng Hạnh, Phạm Thiên Bà-la-môn, con của vị Đại Bà-la-môn: "Này thiện nam tử! Nếu Bồ-tát có thể chịu thay mọi khổ não cho hết thảy chúng sinh, lại có thể đem hết thảy việc phúc lành trao cho các chúng sinh, cho nên gọi là Bồ-tát."
Bấy giờ Phạm Thiên Thắng Tư Duy hỏi Bình Đẳng Hạnh, Phạm Thiên Bà-la-môn, con của vị Đại Bà-la-môn: "Này thiện nam tử! Nay ngài lấy hạnh gì làm hạnh tu của mình?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Hết thảy pháp hữu vi và các chúng sinh hành theo hạnh gì, thì tôi hành theo như thế." Phạm Thiên hỏi: "Hết thảy pháp hữu vi và các chúng sinh lấy gì làm hạnh?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Chỗ hành của chư Phật chính là hạnh của hết thảy pháp hữu vi và các chúng sinh." Phạm Thiên hỏi: "Chư Phật lấy gì làm hạnh?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Chư Phật lấy đệ nhất nghĩa không (cái không ở tầng chân lý cao nhất: mọi pháp rốt ráo không có tự tánh riêng) làm hạnh."
Phạm Thiên hỏi: "Này thiện nam tử! Nếu chỗ hành của hết thảy phàm phu mà chư Phật cũng lấy đó làm hạnh, thì Phật với chúng sinh có gì khác nhau?" Bình Đẳng Hạnh, Phạm Thiên Bà-la-môn, con của vị Đại Bà-la-môn nói: "Này Phạm Thiên! Ngài muốn trong hư không có sự khác biệt sao?" Đáp: "Không." Văn-thù-sư-lợi hỏi Đại Phạm Thiên Thắng Tư Duy: "Này Phạm Thiên! Như Lai chẳng phải đã nói hết thảy pháp là không sao?" Đáp: "Đúng vậy." Văn-thù-sư-lợi nói: "Vì thế, này Phạm Thiên, hết thảy các pháp không có sai biệt; tướng của các hạnh này cũng như vậy, không có tướng sai biệt. Vì thế Như Lai không nói các pháp có nhiều loại tướng khác nhau."
Bình Đẳng Hạnh, Phạm Thiên Bà-la-môn, con của vị Đại Bà-la-môn hỏi Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Này Văn-thù-sư-lợi! Như các lời nói về người tu hành, thế nào gọi là tu hành?" Đáp: "Này thiện nam tử! Ở nơi nào có bốn chánh hạnh (bốn hạnh tu chân chính) (?) thì người ấy gọi là nơi tu hành. Này Phạm Thiên, này thiện nam tử! Người nào dùng tâm phân biệt để hành bốn phạm hạnh (bốn tâm thanh cao là từ, bi, hỷ, xả), thì chỗ hành của người ấy không phải là phạm hạnh. Người nào hành bốn phạm hạnh theo đúng cách (không phân biệt), người ấy gọi là thành tựu phạm hạnh.
Này thiện nam tử! Tuy có người tu hành ở nơi vắng vẻ, đồng hoang, mà lìa xa phạm hạnh, thì người ấy không gọi là thành tựu phạm hạnh, cũng không phải là người khéo hiểu phạm hạnh. Này thiện nam tử! Lại có người tuy ở giữa lầu đài, cung điện, giường ghế bằng vàng bạc, chăn đệm đẹp đẽ, ở trong đó mà tu hành thành tựu phạm hạnh, thì người ấy thật sự thành tựu phạm hạnh, thật là người khéo hiểu phạm hạnh."
Bình Đẳng Hạnh hỏi: "Nếu thấy ngã kiến (cái thấy chấp có một cái tôi thật), thì chẳng phải là cái thấy của trí tuệ sao?" Đáp: "Này thiện nam tử! Đúng vậy, đúng vậy. Này thiện nam tử! Nếu thấy được ngã kiến thì chính là cái thấy của trí tuệ. Này thiện nam tử! Như người biết rõ đúng như thật tính chất của vàng, thì biết được vàng nào mềm, vàng nào không mềm; cũng như thế, thấy rõ cái ngã thì có thể làm trong sạch trí tuệ."
Hỏi: "Xin nói cho biết thế nào là ngã kiến?" Đáp: "Này thiện nam tử! Đó là pháp vô ngã mà cho là có thể tánh thường còn. Này thiện nam tử! Cái ngã thường còn vốn không có thể tánh, từ xưa đến nay chưa từng thành lập; vì nó rốt ráo nhất định là như thế, nên mới tạm nói gọi là ngã."
Hỏi: "Theo chỗ tôi hiểu nghĩa pháp Văn-thù-sư-lợi nói, thì nếu thấy cái ngã tức là thấy Phật. Vì sao? Vì thể tánh của ngã và thể tánh của Phật không có phân biệt. Này Văn-thù-sư-lợi! Người như thế nào có thể thấy Như Lai?" Đáp: "Này thiện nam tử! Là người có thể không thay đổi tướng của ngã kiến. Vì sao? Vì cái thấy về ngã, cái thấy về pháp, cái thấy về Phật là bình đẳng như nhau."
Hỏi: "Có cái không hành gì mà gọi là chánh hạnh chăng?" Đáp: "Có. Này thiện nam tử! Nếu không hành hết thảy pháp hữu vi, đó gọi là chánh hạnh." Hỏi: "Hành như thế nào thì gọi là chánh hạnh?" Đáp: "Này thiện nam tử! Nếu không vì để biết (Khổ) mà hành, không vì để dứt (Tập) mà hành, không vì để chứng (Diệt) mà hành, không vì để tu (Đạo) mà hành, đó gọi là chánh hạnh."
Hỏi: "Có người không thấy Phật mà tuệ nhãn của người ấy lại thanh tịnh chăng?" Đáp: "Có. Này thiện nam tử! Chư Phật Như Lai không thấy hai tướng; người không thấy hai tướng thì có thánh nhãn (con mắt của bậc thánh) thanh tịnh." Hỏi: "Tuệ nhãn thấy pháp gì?" Đáp: "Này thiện nam tử! Nếu thấy một pháp nào thì không gọi là tuệ nhãn. Này thiện nam tử! Tuệ nhãn không thấy các pháp hữu vi, cũng không thấy pháp vô vi. Vì sao? Vì bát-nhã (trí tuệ thấu suốt chân lý tối thượng) ấy không có phân biệt. Vì nghĩa ấy, bát-nhã không thấy các pháp hữu vi; còn pháp vô vi thì cũng vượt khỏi tuệ nhãn, cho nên không thấy."
Hỏi: "Có vị tỳ-kheo tu hành chân chính mà không được đạo quả (quả vị chứng đắc do tu đạo) chăng?" Đáp: "Có. Này thiện nam tử! Trong chánh hạnh không có quả, không có sở đắc, cũng không có chánh hạnh; ở nơi ấy cũng không có tu hành một pháp nào. Này thiện nam tử! Ở nơi ấy cũng không có quả nào để đạt được, vì không có phân biệt. Này thiện nam tử! Nếu không đắc một pháp nào mới gọi là đắc. Này thiện nam tử! Nếu phân biệt mà nói 'Ta có chỗ đắc', người ấy là ngã mạn (kiêu căng vì chấp có cái tôi). Trong chánh hạnh không có tăng thượng mạn (kiêu căng tự cho mình đã chứng đắc điều chưa chứng); vì không có tăng thượng mạn nên không có chứng, không có đắc."
Hỏi: "Đắc pháp gì thì nói là đắc đạo?" Đáp: "Này thiện nam tử! Pháp nào xưa nay vốn không sinh, về sau cũng không sinh, vì đạt được pháp ấy nên nói là pháp chân thật." Hỏi: "Nếu pháp không sinh thì chứng pháp gì?" Đáp: "Này thiện nam tử! Nếu biết là không sinh, thì nói cái biết ấy gọi là chứng pháp. Thấy hết thảy pháp hữu vi đều không sinh, thì đó gọi là đạt chứng chánh định (bước vào địa vị chắc chắn chân chính của bậc thánh, không còn thoái lui)."
Hỏi: "Vì sao gọi là chứng chánh định?" Đáp: "Này thiện nam tử! Ngã và Niết-bàn bình đẳng không hai, không có sai biệt, cho nên nói gọi là chứng chánh định. Vì thuận theo chánh định, cho nên nói gọi là chứng chánh định. Vì rốt ráo đạt được pháp bình đẳng, nên nói gọi là chánh định. Lại vì có thể khiến đạt được liễu nghĩa (nghĩa lý rốt ráo, đã nói rõ trọn vẹn), nên gọi là chánh định. Vì không hý luận về các tam-muội, nên gọi là chánh định."
Bấy giờ Thế Tôn khen ngợi Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Lành thay, lành thay! Này Văn-thù-sư-lợi, ông nói lời ấy thật hay, đúng như ông nói. Đúng như vậy, này Văn-thù-sư-lợi!" Khi ông nói pháp này, có bảy nghìn tỳ-kheo không còn chấp giữ các pháp, dứt sạch phiền não, tâm được giải thoát; ba vạn hai nghìn vị trời xa lìa bụi bặm, lìa cấu nhơ, đối với các pháp được pháp nhãn tịnh (con mắt thấy rõ chân lý một cách trong sạch, tức bước đầu thấy đạo); có mười nghìn người lìa dục mà được định; có hai trăm người phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề; năm trăm Bồ-tát được vô sinh pháp nhẫn (sự thấu triệt và an trụ vững vàng nơi chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt).
Bấy giờ Phạm Thiên Thắng Tư Duy thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn! Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử này có thể làm Phật sự (việc của Phật, tức giáo hóa cứu độ chúng sinh), đem lợi ích lớn cho chúng sinh, khiến vô số chúng sinh vào Niết-bàn." Phật nói: "Này thiện nam tử! Ông cũng đem lợi ích cho vô số chúng sinh, khiến họ vào Niết-bàn."
Văn-thù-sư-lợi hỏi: "Này Phạm Thiên! Ông cho rằng chúng sinh có số lượng sao?" Đáp: "Không." Hỏi: "Này Phạm Thiên! Như Lai có nói là có chúng sinh chăng? Lại có chúng sinh nào có thể tánh của chúng sinh chăng?" Đáp: "Không có." Hỏi: "Này Phạm Thiên! Ý ông nghĩ sao? Ông cho rằng Như Lai có sinh có diệt chăng?" Đáp: "Không." Hỏi: "Này Phạm Thiên! Nếu đã như thế, thì Như Lai khiến chúng sinh nào vào Niết-bàn?" Phạm Thiên đáp: "Này Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử! Theo pháp tánh như thế nào thì nói pháp như thế ấy; như thế thì không có thế gian, cũng không có Niết-bàn."
Văn-thù-sư-lợi nói: "Này Phạm Thiên! Đúng vậy, đúng vậy. Như Lai không thấy thế gian, không thấy Niết-bàn. Này Phạm Thiên! Các đệ tử Thanh văn được Như Lai giáo hóa, những người ấy cũng không thấy thế gian, không thấy Niết-bàn. Này Phạm Thiên! Cái gọi là Niết-bàn chỉ là lời nói, nhưng không có ai đi trong thế gian, cũng không có ai đi vào Niết-bàn."
Phạm Thiên hỏi: "Những lời nói tranh cãi đã nói ra ấy, những lời như thế nói về pháp gì?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Đó chỉ là hý luận, không nói về chúng sinh. Này Phạm Thiên! Nếu biết rõ hý luận thì thường không có ngã mạn; vì nghĩa ấy mà biết rằng hý luận là bàn luận về chỗ không có vật gì. Vì biết hý luận không có thật nên không thấy hý luận. Nếu không thấy hý luận thì người ấy không đi trong thế gian. Nếu không đi trong thế gian thì không có cái thấy khác biệt. Vì không có cái thấy khác biệt nên nói là Niết-bàn."
Phạm Thiên hỏi: "Này Văn-thù-sư-lợi! Nói vào Niết-bàn, là đối trị điều gì mà nói là Niết-bàn?" Đáp: "Này Phạm Thiên! Vào Niết-bàn là khi các nhân duyên đây và kia không hòa hợp với nhau, không khởi vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý, là gốc của sinh tử), không khởi các hành (hoạt động tạo tác) của thế gian. Nếu không khởi hành thì không sinh; nếu không sinh thì gọi là Niết-bàn. Nếu không khởi các hành thì gọi là vắng lặng. Pháp ấy gọi là chứng được Thánh đạo. Vì thường không sinh, như thế gọi là nói Tứ Thánh đế."
Bấy giờ Bình Đẳng Hạnh, Phạm Thiên Bà-la-môn, con của vị Đại Bà-la-môn, nói với Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Này Văn-thù-sư-lợi! Những điều ngài nói đều là chân thật." Văn-thù-sư-lợi nói: "Này thiện nam tử! Hết thảy lời nói đều là chân thật." Hỏi: "Lời nói hư dối cũng chân thật sao?" Đáp: "Đúng vậy. Vì sao? Này thiện nam tử! Các lời nói ấy đều là hư dối, không có chỗ chốn, không có phương hướng. Nếu pháp đã hư dối, không có chỗ chốn, không có phương hướng, thì đó chính là chân thật. Vì nghĩa ấy mà hết thảy lời nói đều là chân thật.
Này thiện nam tử! Lời nói của Đề-bà-đạt-đa (người em họ của Phật, nhiều lần tìm cách hại Phật và chia rẽ tăng đoàn) cũng không khác, không sai biệt với lời của Như Lai. Vì sao? Vì hết thảy lời nói đều là lời của Như Lai, bởi không ra ngoài chân như (bản thể chân thật như như của mọi pháp). Những việc được nói ra bằng lời, hết thảy đều do không có gì để nói mà mới có điều được nói. Vì thế hết thảy lời nói đều bình đẳng, vì văn tự giống nhau, vì văn tự là không."
Hỏi: "Như Lai chẳng phải có nói lời của phàm phu và lời của hiền thánh sao?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Đúng vậy." Hỏi: "Này thiện nam tử! Chẳng phải bậc thánh dùng văn tự lời nói kia mà giảng pháp, còn phàm phu cũng dùng văn tự câu chữ để nói năng sao?" Đáp: "Đúng vậy." Hỏi: "Có sự phân biệt văn tự lời nói rằng: đây là văn tự lời nói của phàm phu, đây là văn tự lời nói của bậc thánh chăng?" Đáp: "Không có."
Văn-thù-sư-lợi nói: "Này thiện nam tử! Như những lời nói, tên gọi, câu chữ kia không phân biệt, không có phân biệt; cũng như thế, hết thảy bậc thánh đều lìa mọi phân biệt. Vì thế bậc thánh nói mà không có tên gọi. Chỗ hành của bậc thánh không phải là tướng của lời nói, cũng không phải tướng của pháp, không phải tướng của chúng sinh. Như cái trống, cái tù và… do nhiều duyên hòa hợp mà có âm thanh, các âm thanh ấy không có phân biệt gì. Cũng như thế, này thiện nam tử, các bậc hiền thánh vì khéo biết hết thảy các nhân duyên, nên đối với mọi lời nói đều bình đẳng, không phân biệt."
Bồ-tát Bình Đẳng Hạnh nói: "Này Văn-thù-sư-lợi! Như Phật đã dạy: đại chúng nhóm họp thì nên làm một trong hai việc, hoặc nói pháp đúng như thật, hoặc im lặng như bậc thánh. Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là nói pháp đúng như thật? Thế nào là im lặng như bậc thánh?" Đáp: "Này thiện nam tử! Nếu nói pháp mà không trái với Phật, không trái với Pháp, không trái với Tăng, đó gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu biết Pháp chính là Phật, lìa tướng chính là Pháp, vô vi chính là Tăng, đó gọi là im lặng như bậc thánh.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu dựa vào tứ niệm xứ (bốn phép quán để an trú tâm: quán thân là bất tịnh, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán pháp là vô ngã) mà nói, đó gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu đối với hết thảy pháp không có ghi nhớ nghĩ tưởng gì, đó gọi là im lặng như bậc thánh. Nếu dựa vào tứ chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính: điều ác đã sinh thì dứt, điều ác chưa sinh thì ngăn, điều thiện chưa sinh thì làm cho sinh, điều thiện đã sinh thì làm cho tăng trưởng) mà nói, đó gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu đối với sự bình đẳng không làm ra bình đẳng, cũng chẳng phải không làm ra bình đẳng, đó gọi là im lặng như bậc thánh.
Nếu dựa vào tứ như ý túc (bốn nền tảng của thần thông và định lực: ý muốn, tinh tấn, tâm chuyên nhất, quán xét) mà nói, đó gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu không bỏ thân, miệng, ý, đó gọi là im lặng như bậc thánh. Nếu dựa vào ngũ căn (năm khả năng gốc rễ cho việc tu: lòng tin, tinh tấn, chánh niệm, định, tuệ) và ngũ lực (năm khả năng ấy khi đã thành sức mạnh) mà nói, đó gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu không theo lời người khác mà có lòng tin, vì không nắm lấy không buông bỏ mà phân biệt các pháp, một lòng an trụ trong niệm không niệm; nếu tin các pháp tự tánh vốn trong sạch, lìa hết thảy hý luận và các hành do nhân duyên, đó gọi là im lặng như bậc thánh.
Nếu dựa vào thất bồ-đề phần (bảy yếu tố đưa tới giác ngộ: niệm, trạch pháp tức phân biệt đúng sai, tinh tấn, hỷ, khinh an tức thân tâm nhẹ nhàng, định, xả) mà nói, đó gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu thường hành tâm xả, không phân biệt, không thêm không bớt, đó gọi là im lặng như bậc thánh. Nếu dựa vào bát thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, lời nói đúng, hành động đúng, nghề sống đúng, siêng năng đúng, chánh niệm, chánh định) mà nói, đó gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu biết tướng của các pháp như ví dụ chiếc bè (pháp như chiếc bè dùng để qua sông, qua rồi thì bỏ, không nên mang theo), không dựa vào pháp mà hành, không dựa vào phi pháp mà hành, đó gọi là im lặng như bậc thánh.
Này thiện nam tử! Đối với ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ, gồm các nhóm kể trên), nếu có thể dùng lời nói mà dựng lập, chỉ bày, phân tích, diễn giảng, đó gọi là nói pháp đúng như thật; vì nói đúng như thật nên gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu tự thân chứng được pháp này, mà không lìa thân để thấy pháp, cũng không lìa pháp để thấy thân; trong phép quán ấy không thấy tướng hai, cũng không thấy tướng không hai; như thế ngay trước mắt thấy mà không thấy, đó gọi là im lặng như bậc thánh.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu không vọng tưởng chấp vào ta, cũng không vọng tưởng chấp vào người, không vọng tưởng chấp vào pháp, phi pháp, hay chẳng phải phi pháp, mà có điều nói ra, đó gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu đạt được ý tưởng về pháp không thể nói, có thể lìa hết thảy tên gọi, lời nói, âm thanh, đạt được chỗ bất động, vào tâm lìa mọi hành, đó gọi là im lặng như bậc thánh. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu đối với hết thảy chúng sinh, biết rõ căn cơ và sức lực của họ mà nói pháp cho phù hợp, đó gọi là nói pháp đúng như thật. Nếu thường ở trong định, tâm không tán loạn, đó gọi là im lặng như bậc thánh."
Bấy giờ Bình Đẳng Hạnh, Phạm Thiên Bà-la-môn, con của vị Đại Bà-la-môn, thưa với Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Này Văn-thù-sư-lợi! Theo chỗ tôi hiểu nghĩa pháp ngài nói, thì các hàng Thanh văn và Bích-chi Phật, hết thảy đều không có việc nói pháp đúng như thật, không có im lặng như bậc thánh. Vì sao? Vì họ không thể biết rõ căn cơ lanh lợi hay chậm lụt của hết thảy chúng sinh, cũng không thể thường ở trong định.
Này Văn-thù-sư-lợi! Trong thế gian nếu có ai lấy lời chân thật mà hỏi rằng: 'Ai là người nói pháp đúng như thật ở thế gian? Ai là người an trụ trong sự im lặng như bậc thánh ở thế gian?', thì nên nói với họ rằng: 'Đó là chư Phật.' Này Văn-thù-sư-lợi! Nên nói đúng rằng đó là chư Phật. Vì sao? Vì chư Phật Như Lai đầy đủ các căn lực, khéo biết căn cơ lanh lợi hay chậm lụt của chúng sinh, và thường ở trong định." Phật bảo Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Đúng vậy, đúng vậy. Như thiện nam tử Bình Đẳng Hạnh đã nói, chỉ có chư Như Lai mới có hai pháp này."
Bấy giờ Trưởng lão Tu-bồ-đề (một trong mười đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ không) thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn! Con chính tai nghe từ Phật, chính mình nhận lời từ Phật rằng: 'Các ông nhóm họp thì nên làm một trong hai việc, hoặc nói pháp đúng như thật, hoặc im lặng như bậc thánh.' Thưa Thế Tôn! Nếu hàng Thanh văn không thể làm được, thì sao Như Lai lại bảo các tỳ-kheo hãy nói pháp đúng như thật, hãy im lặng như bậc thánh?" Phật nói: "Này Tu-bồ-đề! Ý ông nghĩ sao? Nếu hàng Thanh văn không nghe từ người khác, thì có thể nói pháp đúng như thật và im lặng như bậc thánh chăng?" Tu-bồ-đề thưa: "Không thể, thưa Thế Tôn." Phật nói: "Này Tu-bồ-đề! Vì thế nên biết, hết thảy hàng Thanh văn, Bích-chi Phật đều không có việc nói pháp đúng như thật, không có im lặng như bậc thánh."
Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử hỏi Trưởng lão Tu-bồ-đề: "Này Trưởng lão Tu-bồ-đề! Như Lai biết đúng như thật tám vạn bốn nghìn tâm hành (các khuynh hướng, trạng thái tâm) của chúng sinh, ông có biết như vậy không? Ở chỗ ấy ông có trí tuệ để tùy theo chỗ thích hợp mà nói pháp cho họ không?" Đáp: "Không thể." Văn-thù-sư-lợi nói: "Nay Tu-bồ-đề có thể vào tam-muội quán tâm của hết thảy chúng sinh, thông suốt chỗ hành của tâm và các tâm sở (các trạng thái đi kèm theo tâm) của hết thảy chúng sinh, đối với tâm mình và tâm người không bị ngăn ngại chăng?" Đáp: "Không thể."
Văn-thù-sư-lợi nói: "Như Lai biết đúng như thật tám vạn bốn nghìn tâm hành của chúng sinh, tùy theo chỗ thích hợp mà ban thuốc pháp cho họ; lại thường trụ trong định, nơi tướng bình đẳng mà tâm không lay động, mà vẫn thường thông suốt chỗ hành của tâm và tâm sở của hết thảy chúng sinh, lại không cần suy nghĩ, không chướng không ngại. Nay Tu-bồ-đề có thể như thế chăng?" Đáp: "Không thể."
Văn-thù-sư-lợi nói: "Như Lai biết đúng như thật tám vạn bốn nghìn tâm hành của chúng sinh, ban thuốc pháp đúng như thật, mà thường ở trong định, nơi tướng bình đẳng tâm không lay động, cũng thường thông suốt chỗ hành của tâm và tâm sở của hết thảy chúng sinh, mà không cần suy nghĩ, không chướng không ngại. Này Tu-bồ-đề! Vì thế nên biết, đây không phải là cảnh giới của hết thảy hàng Thanh văn, Bích-chi Phật.
Này Tu-bồ-đề! Có chúng sinh nặng lòng dâm dục, nhờ quán tịnh (quán sự đẹp đẽ trong sạch) mà được giải thoát, chứ không nhờ quán bất tịnh (quán sự nhơ nhớp của thân thể), điều ấy chỉ Phật mới biết. Có chúng sinh nặng lòng sân hận, nhờ quán lỗi lầm (của đối tượng) mà được giải thoát, chứ không nhờ tâm từ, điều ấy chỉ Phật mới biết. Có chúng sinh nặng lòng ngu si, nhờ không nói chuyện với họ mà được giải thoát, chứ không nhờ giảng pháp, điều ấy chỉ Phật mới biết. Có chúng sinh đẳng phần hành (người có tham, sân, si ngang nhau), không nhờ quán tịnh, không nhờ quán bất tịnh, không nhờ quán lỗi lầm, không nhờ tâm từ, không nhờ không nói chuyện, không nhờ giảng pháp mà được giải thoát, thì phải tùy theo căn tánh của họ, dựa vào sự bình đẳng của các pháp mà giảng pháp, khiến họ được giải thoát, điều ấy chỉ Phật mới biết. Vì thế, này Tu-bồ-đề, Phật là bậc đứng đầu trong những người nói pháp đúng như thật, là bậc đứng đầu trong sự im lặng như bậc thánh."
Bấy giờ Trưởng lão Tu-bồ-đề thưa với Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử: "Này Văn-thù-sư-lợi! Nếu hàng Thanh văn, Bích-chi Phật không thể nói pháp đúng như thật như vậy, không thể im lặng như bậc thánh như vậy, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát có vị nào thành tựu được công đức nói pháp đúng như thật và im lặng như bậc thánh như thế chăng?" Đáp: "Chỉ Phật mới biết." Khi ấy Phật bảo Trưởng lão Tu-bồ-đề: "Này Tu-bồ-đề! Có một tam-muội tên là 'Vào hết thảy lời nói mà tâm không tán loạn'. Các Bồ-tát nếu thành tựu được tam-muội này, thì hết thảy đều được công đức như thế."
Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi nói với Bồ-tát Bình Đẳng Hạnh: "Này thiện nam tử! Vì tám vạn bốn nghìn tâm hành của chúng sinh mà nói tám vạn bốn nghìn pháp tạng (kho giáo pháp), đó gọi là nói pháp đúng như thật. Thường ở trong định diệt thọ tưởng (trạng thái định sâu nhất, cảm giác và tri giác đều lắng dứt), đó gọi là im lặng như bậc thánh. Này thiện nam tử! Nếu ta trong một kiếp, hoặc hơn một kiếp, giảng nói hai nghĩa này, thì tướng của nói pháp đúng như thật và im lặng như bậc thánh vẫn không thể nói cho hết, mà tài biện thuyết giảng pháp cũng không cạn."
Khi ấy Phật bảo Bồ-tát Bình Đẳng Hạnh: "Này thiện nam tử! Thuở xưa, trải qua vô lượng vô biên, không thể đếm xiết a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều không thể tính đếm), lúc bấy giờ có đức Phật hiệu là Phổ Quang Như Lai… cho đến Phật Bà-già-bà (Thế Tôn; đây là cách nói tắt mười danh hiệu của Phật). Kiếp ấy tên là Danh Xưng, nước tên là Hỷ Kiến. Thế giới Hỷ Kiến của Phổ Quang Như Lai ấy được trang hoàng bằng bảy thứ báu, giàu có vui vẻ, yên ổn, không có các điều sợ hãi, trời và người đông đúc thịnh vượng, mặt đất đều trang hoàng bằng các thứ báu.
Này thiện nam tử! Cõi nước Hỷ Kiến ấy có bốn trăm ức cõi bốn thiên hạ (bốn châu lục lớn bao quanh núi Tu-di, hợp thành một thế giới nhỏ). Mỗi cõi thiên hạ dọc ngang tám vạn bốn nghìn do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số), các thành trong đó dọc ngang đều nhau, mỗi thành một do-tuần, đều được trang trí bằng các thứ báu. Mỗi thành ấy đều có hai vạn năm nghìn làng xóm bao quanh. Mỗi làng xóm có vô số trăm nghìn vạn người sống đầy khắp trong đó, an cư yên ổn. Người ta nhìn thấy hình dáng của nhau thì trong lòng đều vui vẻ, không có gì đáng ghét, lại đều được niệm Phật tam-muội (trạng thái định do chuyên tâm nhớ nghĩ đến Phật). Vì thế cõi nước ấy tên là Hỷ Kiến (thấy thì vui). Các Bồ-tát từ thế giới phương khác đến đây đều được an vui, các nước khác không được như vậy.
Này thiện nam tử! Đức Phật Phổ Quang ấy giảng pháp Tam thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác tức Bích-chi Phật, và Bồ-tát) cho các đệ tử, cũng thường giảng rộng lời dạy rằng: 'Hoặc nói pháp đúng như thật, hoặc im lặng như bậc thánh.' Này thiện nam tử! Lúc ấy ở cõi Phật Dược Vương phương trên có hai vị Bồ-tát, một vị tên là Vô Tận Ý, một vị tên là Ích Ý, đến chỗ Phật Phổ Quang ở nước Hỷ Kiến, cúi đầu lạy sát chân Phật, đi vòng quanh bên phải ba vòng (cách bày tỏ lòng tôn kính), cung kính chắp tay, rồi lui đứng một bên.
Khi ấy Phật Phổ Quang vì hai vị Bồ-tát mà phân tích giảng rộng về Tịnh Minh tam-muội (tam-muội trong sạch và sáng suốt), nói rằng: 'Này thiện nam tử! Vì sao gọi là Tịnh Minh tam-muội? Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát vào tam-muội này thì ngay lúc ấy lìa được hết thảy phiền não, đối với các pháp của Phật được ánh sáng trong sạch, vì thế gọi là Tịnh Minh tam-muội.
Lại nữa, hết thảy pháp ở quá khứ đều trong sạch, hết thảy pháp ở vị lai đều trong sạch, hết thảy pháp ở hiện tại đều trong sạch; pháp của ba đời rốt ráo trong sạch. Vì sự trong sạch ấy là thường trong sạch, nên nói rằng hết thảy các pháp tự tánh trong sạch, thường trong sạch. Thế nào là các pháp tự tánh trong sạch? Nghĩa là hết thảy pháp tự tánh là không, vì lìa mọi chỗ nắm bắt nơi hết thảy pháp; hết thảy các pháp tự tánh là vô tướng (không có hình tướng cố định), vì lìa mọi sự phân biệt nơi hết thảy pháp; hết thảy các pháp tự tánh là vô nguyện (không có gì để mong cầu), vì hết thảy pháp không lấy không bỏ, không cầu không muốn, các pháp rốt ráo tự tánh là xa lìa. Đó gọi là tánh của các pháp thường trong sạch.
Tánh của thế gian như thế nào thì Niết-bàn cũng như thế, cùng một pháp tánh ấy. Tánh của Niết-bàn như thế nào thì hết thảy các pháp cũng cùng một tánh ấy. Vì thế nói rằng hết thảy các pháp, tánh của tự tâm vốn trong sạch. Này thiện nam tử! Ví như hư không mà nhận lấy bụi nhơ thì không có lẽ ấy; tánh của tâm cũng vậy, nếu bị bụi nhơ làm nhiễm thì không có lẽ ấy.
Này thiện nam tử! Ví như hư không tuy bị khói, bụi, mây, mù che phủ mà không sáng, không trong, nhưng không thể làm nhiễm được bản tánh của hư không. Này thiện nam tử! Nếu bản tánh của hư không mà bị nhiễm ô, thì rốt cuộc không thể gọi là trong sạch được. Vì hư không ấy thật sự không thể nhiễm được, cho nên gọi là hư không. Hư không là như thế.
Này thiện nam tử! Tuy hết thảy chúng sinh có các hành hữu vi, có những ý nghĩ không chân chính mà khởi lên các phiền não, nhưng tâm ấy tự tánh vốn trong sạch, không thể bị nhiễm ô. Nếu tâm bị nhiễm ô thì nó sẽ mãi nhơ bẩn, không thể trong sạch được. Vì không bị nhiễm ô, nên tâm ấy tự tánh trong sạch, tâm được giải thoát. Này thiện nam tử! Như thế gọi là vào cửa Tịnh Minh tam-muội.'
Này thiện nam tử! Đức Phật Phổ Quang ấy vì hai vị Bồ-tát mà nói pháp như thế. Hai vị Bồ-tát ấy nghe tam-muội này rồi, đối với các pháp được ánh sáng của pháp không thể nghĩ bàn."
Kinh Thắng Tư Duy Phạm Thiên Sở Vấn, quyển thứ tư.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video