Phẩm Bồ-tát Đà-la-ni Tự Tại Vương, thứ hai (phần hai)
Đức Phật lại bảo Bồ-tát Đà-la-ni Tự Tại Vương (tên một vị Bồ-tát; Bồ-tát là người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; Đà-la-ni là năng lực ghi nhớ, giữ gìn mọi điều lành không để mất, cũng chỉ những câu thần chú; Tự Tại Vương nghĩa là vị vua làm chủ tự do): "Này thiện nam tử (người con trai lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, đã tu hành lâu dài và có tâm nguyện rộng lớn) có tám thứ ánh sáng. Nhờ tám thứ ánh sáng này mà phá tan được mọi bóng tối, làm trong sạch hạnh tu của Bồ-tát. Tám thứ ấy là gì? Một là ánh sáng của niệm (sự ghi nhớ và tỉnh giác). Hai là ánh sáng của ý. Ba là ánh sáng của hạnh. Bốn là ánh sáng của pháp (giáo lý và mọi sự vật, hiện tượng). Năm là ánh sáng của trí. Sáu là ánh sáng của sự chân thật. Bảy là ánh sáng của thần thông (năng lực siêu phàm do tu tập mà có). Tám là ánh sáng của trí vô ngại (trí tuệ thông suốt, không gì ngăn trở).
Ánh sáng của niệm có tám thứ. Một là không đánh mất những điều lành đã làm trong quá khứ. Hai là làm những điều lành trong tương lai. Ba là nghe pháp không quên. Bốn là suy nghĩ về nghĩa chân thật. Năm là không bị lục trần (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, vật chạm, và các ý niệm) làm hư hoại. Sáu là ghi nhớ giữ gìn như người giữ cửa, ngăn chặn điều ác; vì pháp lành chân thật mà canh giữ cổng thành của pháp lành. Bảy là không bị tà pháp (giáo lý sai lệch) lừa dối mê hoặc. Tám là có thể làm tăng trưởng mạnh mẽ những pháp thuần lành. Đó gọi là tám thứ ánh sáng của niệm.
Ánh sáng của ý cũng có tám thứ. Một là ý hướng về nghĩa, không phải ý bám vào câu chữ. Hai là ý của trí tuệ, không phải ý của thức (sự nhận biết phân biệt thông thường). Ba là ý nương theo pháp, không phải ý nương theo người. Bốn là ý chân thật, không phải ý hư dối. Năm là ý của Bồ-tát, không phải ý của Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu tự giải thoát cho mình). Sáu là ý cao thượng, không phải ý thấp kém. Bảy là ý hướng về quả Phật, không phải ý thoái lui. Tám là ý thương xót, không phải ý làm hại. Đó gọi là tám thứ ánh sáng của ý.
Ánh sáng của hạnh cũng có tám thứ. Một là hạnh về pháp. Hai là hạnh về tất cả. Ba là hạnh về chúng sinh. Bốn là hạnh về sự vận hành trong tâm chúng sinh. Năm là hạnh về mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nhân quả nối nhau khiến chúng sinh sinh tử luân hồi: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết). Sáu là hạnh nói pháp rộng rãi. Bảy là hạnh của hạnh (?). Tám là hạnh về tất cả Phật pháp. Đó gọi là tám thứ ánh sáng của hạnh.
Ánh sáng của pháp cũng có tám thứ. Một là ánh sáng của pháp thế gian. Hai là ánh sáng của pháp xuất thế gian (pháp vượt ra khỏi thế gian sinh tử). Ba là ánh sáng của pháp vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy, không còn ô nhiễm). Bốn là ánh sáng của pháp vô vi (cái không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt). Năm là ánh sáng của pháp giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc). Sáu là ánh sáng của pháp tâm giải thoát (tâm được thoát khỏi phiền não). Bảy là ánh sáng của pháp giải thoát rốt ráo. Tám là ánh sáng của pháp trí tuệ phá vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật, là gốc của mọi khổ). Đó gọi là tám thứ ánh sáng của pháp.
Ánh sáng của trí cũng có tám thứ. Một là ánh sáng của trí về Bát chánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, ghi nhớ đúng, định tâm đúng). Hai là ánh sáng trí của bậc Tu-đà-hoàn (quả vị thứ nhất của bậc thánh, mới vào dòng thánh). Ba là ánh sáng trí của bậc Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần). Bốn là ánh sáng trí của bậc A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi dục). Năm là ánh sáng trí của bậc A-la-hán (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử). Sáu là ánh sáng trí của bậc Bích-chi Phật (người tự mình quán nhân duyên mà giác ngộ, không cần nghe Phật dạy). Bảy là ánh sáng trí của Bồ-tát. Tám là ánh sáng trí của bậc Chánh giác (sự giác ngộ chân chính trọn vẹn của Phật). Đó gọi là tám thứ ánh sáng của trí.
Ánh sáng của sự chân thật cũng có tám thứ. Một là hạnh chánh định (sự định tâm chân chính). Hai là chứng quả Tu-đà-hoàn. Ba là quả Tư-đà-hàm. Bốn là quả A-na-hàm. Năm là quả A-la-hán. Sáu là quả Bích-chi Phật. Bảy là quả vị Bồ-tát. Tám là Bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn) của Phật. Đó gọi là tám thứ ánh sáng của sự chân thật.
Ánh sáng của thần thông cũng có tám thứ. Một là ánh sáng của mắt, có thể thấy đúng các hình sắc. Hai là ánh sáng của tai, có thể nghe đúng các âm thanh. Ba là ánh sáng của niệm, có thể nhớ biết tất cả chúng sinh trong những a-tăng-kỳ kiếp (khoảng thời gian dài vô số, không thể đếm được) quá khứ. Bốn là ánh sáng về bản tánh, để thấy rõ tâm của chúng sinh vốn có bản tánh trong sạch. Năm là ánh sáng của hư không, dùng ánh sáng thần thông lớn đi khắp vô lượng thế giới trong mười phương. Sáu là ánh sáng của phương tiện (cách khéo léo, linh hoạt để dẫn dắt chúng sinh), vì có đầy đủ trí vô lậu. Bảy là ánh sáng của công đức trang nghiêm (dùng phước đức làm vẻ đẹp tôn quý), vì làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. Tám là ánh sáng của trí tuệ trang nghiêm, vì phá tan tâm nghi ngờ của tất cả chúng sinh. Đó gọi là tám thứ ánh sáng của thần thông.
Ánh sáng của trí vô ngại cũng có tám thứ. Một là ánh sáng của trí. Hai là ánh sáng của ý. Ba là ánh sáng của tuệ. Bốn là ánh sáng của Phật. Năm là ánh sáng của chánh kiến (cái thấy đúng đắn). Sáu là ánh sáng làm trong sạch tâm chúng sinh. Bảy là ánh sáng của giải thoát. Tám là ánh sáng rốt ráo. Đó gọi là tám ánh sáng của trí vô ngại." Khi ấy, Đức Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật) muốn nói lại nghĩa này nên đọc bài kệ (bài văn vần) rằng:
"Tu tập tâm ghi nhớ, không quên nghiệp lành, dữ;
Ưa nghe, khen, tụng kinh, tu tập không buông lung;
Điều phục được các căn (các giác quan), an trú nơi lặng yên;
Làm tăng trưởng pháp lành, tu tập ánh sáng niệm.
Ngăn chặn được điều ác, như người khéo giữ cửa;
Giữ gìn được thành pháp, không cho bốn ma (bốn thứ phá hại người tu: phiền não, thân năm uẩn, cái chết, và ma vương cõi trời) vào.
Không chạy theo âm thanh, suy nghĩ nghĩa chân thật;
Gần gũi bạn hiền lành (người thầy, người bạn dẫn dắt mình tu đúng), vui sống đúng như pháp.
Ý ấy rộng vô biên, dứt hẳn mọi phiền não;
Tà pháp không lay được, đời ác chẳng chê bai.
Thành tâm nghĩ Bồ-đề, không nói tâm Tiểu thừa (pháp tu nhỏ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình);
Thường vui nghĩ ý cao, vì người phá ý thấp.
Không sợ ma, phiền não, tu tập lòng từ bi lớn;
Không nghĩ hại chúng sinh, người ấy được trí sáng lớn.
Phá được mọi lòng nghi, hiểu rõ nghĩa sâu xa;
Biết phương tiện chân thật, tu bốn trí vô ngại (bốn tài thông suốt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về lời lẽ, và về khả năng vui vẻ giảng nói).
Ưa quán mười hai duyên, là nguyên do chúng sinh;
Biết không ai tạo tác, không ai nhận quả báo; tu pháp ánh sáng lớn.
Biết được mọi Phật pháp, làm hạnh thế gian và hạnh vượt thế gian;
Đến được cõi mười phương, rõ biết nghiệp người, trời.
Tu tập trí vô thượng, nói ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát) quy về Nhất thừa (một con đường duy nhất là thành Phật);
Tu tập Bát chánh đạo, để phá pháp ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai).
Đối với hữu lậu (còn phiền não ô nhiễm) và vô lậu, biết rõ đúng như thật;
Làm lợi ích người, trời, khiến dứt pháp hữu lậu.
Không lầm về vô vi, biết đúng như chân thật;
Ánh sáng lặng không tối, không chấp tướng hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt).
Biết duyên vào ra của kết (những phiền não trói buộc), biết tâm tánh chúng sinh vốn trong sạch;
Nếu có định Đại thừa (pháp tu lớn, cầu thành Phật để độ mọi người), liền biết được pháp này.
Vui ở trong dòng vô lậu, rõ bốn quả sa-môn (bốn quả vị của người xuất gia: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán);
Biết đạo hạnh Bồ-đề, nên tu trí vô ngại.
Phá tà, tu ánh sáng chân thật, vào giữa đám đông không sợ hãi;
Vui nói nghĩa chân thật, để phá pháp sinh tử.
Mắt tai sạch không chướng ngại, thấy nghe được sắc, tiếng;
Nhớ quá khứ không sai, cũng biết rõ tâm người.
Đến mười phương không ngại, biết pháp như hư không;
Được trí tuệ vô lậu, để điều phục chúng sinh.
Đủ công đức, trí tuệ, để lợi ích chúng sinh;
Trong vô lượng đời kiếp, cầu hai thứ trang nghiêm ấy.
Vui thọ trì giới sạch, vui giữ gìn Phật pháp;
Tu tập ánh sáng chân thật, để sống đúng như pháp.
Ta nói vô lượng ánh sáng, để chúng sinh đạt được;
Ai tin theo kinh này, liền được các ánh sáng ấy."
Khi ấy Đức Thế Tôn lại bảo Bồ-tát Đà-la-ni Tự Tại Vương: "Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát tu tập lòng đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu chúng sinh ra khỏi khổ) vì mười sáu điều. Mười sáu điều ấy là gì?
Một là Bồ-tát ma-ha-tát thấy các chúng sinh tham đắm ngã kiến (cái thấy sai lầm cho rằng có một cái "tôi" thật sự, thường còn). Vì ngã kiến mà tăng thêm các cái thấy sai lầm khác, thường bị sinh tử trói buộc. Vì thế Bồ-tát vì những chúng sinh này mà tu tâm đại bi. Do lòng bi mà giảng nói giáo pháp để giáo hóa, nhằm phá cái thấy sai lầm như vậy của chúng sinh.
Hai là thấy các chúng sinh trong lòng điên đảo (thấy ngược với sự thật): cái vô thường thì thấy là thường, cái thường thì thấy là vô thường; cái khổ thì thấy là vui, cái vui thì thấy là khổ; cái trong sạch thì thấy là không sạch, cái không sạch thì thấy là sạch; cái có ngã thì thấy là vô ngã, cái vô ngã thì thấy là có ngã. Vì thế Bồ-tát vì những chúng sinh này mà tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói pháp cốt yếu, để phá bốn điều điên đảo như vậy của chúng sinh.
Ba là thấy các chúng sinh trong lòng kiêu mạn: thật không có vật mà sinh ý nghĩ là có vật, thật không có việc mà sinh ý nghĩ là có việc. Do nhân duyên đó mà khởi lên bảy thứ mạn (bảy kiểu kiêu căng). Vì kiêu mạn mà tăng thêm điều ác. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói pháp cốt yếu, phá tan sự kiêu mạn như vậy của chúng sinh.
Bốn là thấy các chúng sinh bị năm cái (năm thứ che lấp tâm: ham muốn, giận dữ, mê mờ buồn ngủ, xao động hối tiếc, nghi ngờ) che phủ. Vì bị che phủ nên tâm nhiều nghi ngờ, không hiểu nghĩa sâu. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói pháp cốt yếu, để phá năm thứ che lấp ấy của chúng sinh.
Năm là thấy các chúng sinh chìm trong biển sáu nhập (sáu cửa giác quan tiếp xúc với đối tượng): mắt bám lấy hình tướng của sắc, tai bám lấy tướng của tiếng, mũi bám lấy tướng của hương, lưỡi bám lấy tướng của vị, thân bám lấy tướng của xúc chạm, ý bám lấy tướng của các ý niệm. Đó gọi là chìm đắm. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để kéo chúng sinh ra khỏi sự chìm đắm ấy.
Sáu là thấy các chúng sinh có bảy thứ mạn. Một là mạn (cho mình hơn người kém mình, bằng người ngang mình). Hai là đại mạn (cho mình hơn người ngang mình). Ba là mạn mạn (cho mình hơn cả người hơn mình). Bốn là ngã mạn (chấp có cái tôi mà kiêu căng). Năm là tăng thượng mạn (chưa chứng đắc mà cho là đã chứng đắc). Sáu là hạ mạn (biết người hơn mình rất nhiều mà cho mình chỉ kém chút ít). Bảy là tà mạn (không có đức mà cho là có đức). Bồ-tát ma-ha-tát, đối với người hạ mạn thì (người ấy) tự nói: "Ta hơn ông" (?). Đối với người mạn mạn thì (người ấy) tự nói là hơn hết: "Sắc thân ta hơn, cho đến thức của ta cũng hơn." Đối với người tăng thượng mạn, Bồ-tát nói: "Ông thật chưa phải là bậc thánh, không nên vội sinh ý nghĩ mình là thánh nhân." Đối với người tà mạn thì giảng nói chánh kiến. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để dứt sự kiêu mạn như vậy của chúng sinh.
Bảy là thấy các chúng sinh xa lìa đạo thánh, ưa đi theo đường thế gian và đường ác. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để dứt đường thế gian và đường ác của chúng sinh.
Tám là thấy các chúng sinh tạo những việc dẫn vào đường ác, bị vô minh, ái dục, vợ con trói buộc, không được tự do. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để dứt sự trói buộc như vậy của chúng sinh, giúp họ ra khỏi đường ác.
Chín là thấy các chúng sinh gần gũi bạn ác, xa lìa bạn lành, trong lòng ưa thích làm nghiệp ác. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để dứt nghiệp ác như vậy của chúng sinh, giúp họ xa bạn ác, gần bạn lành.
Mười là thấy các chúng sinh keo kiệt tham lam, đối với vô minh và ái dục thì lòng không biết chán. Để ban cho họ trí tuệ, Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để dứt sự keo kiệt tham lam, vô minh và ái dục như vậy của chúng sinh, và ban cho họ trí tuệ.
Mười một là thấy các chúng sinh có ngã kiến và đoạn kiến (cái thấy sai lầm cho rằng chết là hết, không còn gì nối tiếp). Để ban cho chúng sinh trí tuệ chân thật về mười hai nhân duyên, Bồ-tát ở nơi họ mà sinh tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để dứt ngã kiến và đoạn kiến của chúng sinh, ban cho họ trí hiểu mười hai nhân duyên.
Mười hai là thấy các chúng sinh đi trong bóng tối vô minh, có các cái thấy sai lầm: thấy có ngã, thấy có chúng sinh, thấy có thọ mạng, thấy có sĩ phu (một con người làm chủ thể hành động), thấy mọi vật riêng khác nhau, tà kiến, và cái thấy chấp chặt. Để ban cho họ ánh sáng trí tuệ, Bồ-tát đối với những chúng sinh này sinh tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để dứt những cái thấy như vậy của chúng sinh.
Mười ba là thấy các chúng sinh ưa thích sinh tử, đối với năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: thân thể, cảm thọ, tri giác, ý chí tạo tác, nhận thức) mà sinh ý nghĩ thân thiết. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để dứt ba cõi hữu (ba cõi còn sinh tử: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc) như vậy của chúng sinh.
Mười bốn là thấy các chúng sinh bị ma trói buộc. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, để phá lưới ma như vậy của chúng sinh.
Mười lăm là thấy các chúng sinh ham thích khoái lạc mà không biết nguyên nhân của niềm vui chân thật. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, chỉ cho chúng sinh nguyên nhân của niềm vui chân thật.
Mười sáu là thấy các chúng sinh tìm cửa Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử, an vui tuyệt đối) mà không biết ở đâu. Vì thế Bồ-tát đối với những chúng sinh này tu tập tâm bi; do lòng bi mà giảng nói chánh pháp, vì những chúng sinh này mà mở cửa Niết-bàn. Này thiện nam tử! Bồ-tát tu lòng bi đều do mười sáu nhân duyên như thế.
Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh có ba mươi hai nghiệp bất thiện. Bồ-tát thấy rồi thì tu tập nghiệp lành, để phá những nghiệp ác như vậy của chúng sinh. Ba mươi hai nghiệp ấy là gì?
Một là có những chúng sinh ngủ say trong vô minh; Bồ-tát thấy rồi tu tập trí tuệ, để đánh thức chúng sinh ra khỏi giấc ngủ ấy. Hai là thấy các chúng sinh có hiểu biết thấp kém, ham muốn thấp kém; Bồ-tát thấy rồi tu tập hiểu biết cao, ước muốn cao, để dùng Đại thừa mà giáo hóa họ. Ba là có những chúng sinh ưa làm điều phi pháp; Bồ-tát thấy rồi tu tập chánh pháp, để chúng sinh được làm chủ hoàn toàn đối với các pháp. Bốn là có những chúng sinh tu tập tà mạng (nuôi sống bằng cách không chân chính, như lừa dối, xem bói, nịnh bợ để được cúng dường); Bồ-tát thấy rồi tu chánh mạng (nuôi sống chân chính), để phá tà mạng như vậy của chúng sinh. Năm là có những chúng sinh đi vào rừng tà kiến; Bồ-tát thấy rồi tu tập chánh kiến, để đưa chúng sinh ra khỏi rừng tà. Sáu là có những chúng sinh ưa buông lung; Bồ-tát thấy rồi tu hạnh không buông lung, để chúng sinh lìa sự buông lung. Bảy là có những chúng sinh ưa thô lỗ; Bồ-tát thấy rồi tu hạnh sống đúng như pháp, để phá sự thô lỗ như vậy của chúng sinh. Tám là có những chúng sinh keo kiệt, tham lam, bủn xỉn; Bồ-tát thấy rồi tu hạnh bố thí tất cả, để phá tâm keo kiệt của chúng sinh. Chín là có những chúng sinh phạm giới cấm; Bồ-tát thấy rồi tu trì giới trong sạch, để phá tâm phạm giới của chúng sinh. Mười là có những chúng sinh trong lòng thường giận hờn; Bồ-tát thấy rồi tu từ, bi và nhẫn nhục, để phá sự giận hờn như vậy của chúng sinh.
Mười một là có những chúng sinh lười biếng biếng nhác; Bồ-tát thấy rồi tu siêng năng tinh tấn (nỗ lực không ngừng trên đường tu), để phá sự lười biếng như vậy của chúng sinh. Mười hai là có những chúng sinh tâm cuồng loạn; Bồ-tát thấy rồi tu tập tâm định (tâm tập trung lắng yên), để phá sự cuồng loạn như vậy của chúng sinh. Mười ba là có những chúng sinh bị trí hiểu biết sai lệch che lấp tâm; Bồ-tát thấy rồi tu tập trí chân chính, để phá trí sai lệch như vậy của chúng sinh. Mười bốn là có những chúng sinh giảng nghĩa điên đảo; Bồ-tát thấy rồi suy nghĩ nghĩa chân chính, để phá sự điên đảo như vậy của chúng sinh. Mười lăm là có những chúng sinh ưa làm việc thế gian; Bồ-tát thấy rồi tu phương tiện khéo léo, để phá lòng ưa việc thế gian của chúng sinh. Mười sáu là có những chúng sinh bị phiền não trói buộc; Bồ-tát thấy rồi trước tự mình dứt trừ, để phá sự trói buộc của phiền não nơi chúng sinh. Mười bảy là có những chúng sinh bị ngã kiến trói buộc; Bồ-tát thấy rồi tự trừ ngã kiến, để dứt ngã kiến như vậy của chúng sinh. Mười tám là có những chúng sinh các căn không được điều phục; Bồ-tát thấy rồi tự điều phục các căn, để điều phục sự không điều phục như vậy của chúng sinh. Mười chín là có những chúng sinh nói rằng không có người tạo nghiệp, không có người nhận quả báo; Bồ-tát thấy rồi giảng nói có người tạo nghiệp và có người nhận quả, để phá lời nói sai lệch như vậy của chúng sinh. Hai mươi là có những chúng sinh không biết ơn nghĩa; Bồ-tát thấy rồi giảng pháp biết ơn, để phá sự không biết ơn nghĩa như vậy của chúng sinh.
Hai mươi mốt là có những chúng sinh chưa chứng đắc mà cho là đã chứng đắc; Bồ-tát thấy rồi tu tập chánh pháp, để phá sự tăng thượng mạn như vậy. Hai mươi hai là có những chúng sinh nói lời độc ác thô lỗ; Bồ-tát thấy rồi tu lời nói lành, để phá lời ác như vậy của chúng sinh. Hai mươi ba là có những chúng sinh tham không biết chán; Bồ-tát thấy rồi tu tập hạnh biết đủ, để phá sự không biết đủ của chúng sinh. Hai mươi bốn là có những chúng sinh không biết cung kính cha mẹ, thầy dạy, bậc bề trên; Bồ-tát thấy rồi tu hạnh không buông lung, để chúng sinh biết phụng dưỡng cung kính cha mẹ, thầy dạy, bậc bề trên. Hai mươi lăm là có những chúng sinh nghèo khổ khốn cùng; Bồ-tát thấy rồi tu tập bảy thứ của cải (bảy tài sản tinh thần của bậc thánh: lòng tin, giữ giới, biết hổ thẹn với mình, biết hổ thẹn với người, nghe nhiều học rộng, bố thí, trí tuệ), để phá sự nghèo khổ như vậy của chúng sinh. Hai mươi sáu là có những chúng sinh thường bị bốn đại (bốn yếu tố cấu thành thân thể: đất, nước, lửa, gió), ví như bốn con rắn độc, làm cho bệnh hoạn; Bồ-tát thấy rồi tu thân niệm xứ (quán sát thân thể là không sạch, vô thường), để chúng sinh xa lìa bệnh độc của bốn đại như vậy. Hai mươi bảy là có những chúng sinh đi trong bóng tối vô minh; Bồ-tát thấy rồi tu tập trí tuệ, để chúng sinh thắp lên ngọn đèn trí tuệ. Hai mươi tám là có những chúng sinh ưa thích ngục tù của ba cõi; Bồ-tát thấy rồi tu con đường thoát ly, để chỉ cho chúng sinh biết lối ra. Hai mươi chín là có những chúng sinh thường đi theo đường tà (tả đạo); Bồ-tát thấy rồi tu tập đường chính (hữu đạo), để chúng sinh bỏ đường tà. Ba mươi là có những chúng sinh tham đắm thân mạng; Bồ-tát thấy rồi đối với thân mạng của chính mình tu hạnh không tham đắm, để chúng sinh bỏ sự tham đắm. Ba mươi mốt là có những chúng sinh không biết cung kính cúng dường Tam bảo (ba ngôi quý báu: Phật, Pháp là giáo lý, Tăng là đoàn thể người tu); Bồ-tát thấy rồi tu tập lòng tin, để chúng sinh tin Tam bảo. Ba mươi hai là có những chúng sinh thật không phải Thế Tôn mà tự xưng là Thế Tôn; Bồ-tát thấy rồi tu tập sáu niệm (sáu điều thường nhớ nghĩ: nhớ Phật, nhớ Pháp, nhớ Tăng, nhớ giới, nhớ bố thí, nhớ các cõi trời), để những người ấy biết pháp chân thật.
Này thiện nam tử! Đó gọi là ba mươi hai nghiệp của chúng sinh. Bồ-tát thấy rồi thì sửa trị nghiệp của chính mình, thành tựu đầy đủ tất cả pháp lành, phá các nghiệp ác, khuyên các chúng sinh làm nghiệp lành. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát có vô lượng nghiệp. Vì sao? Vì phiền não của chúng sinh có vô lượng cửa. Để đóng các cửa phiền não của chúng sinh, Bồ-tát tu tập vô lượng nghiệp lành. Này thiện nam tử! Giả sử chúng sinh trong các thế giới nhiều như cát sông Hằng (con sông lớn ở Ấn Độ, ví cho số lượng nhiều không đếm được) đều theo thừa Thanh văn và thừa Bích-chi Phật, nếu đem so với nghiệp của Bồ-tát lúc mới phát tâm thì không bằng một phần trăm, một phần nghìn, không thể lấy gì để ví được. Vì sao? Vì người nhị thừa (hai thừa Thanh văn và Duyên giác) quán phiền não là để tự mình giải thoát; Bồ-tát thì không như vậy, thường vì để chúng sinh được giải thoát mà quán các phiền não. Này thiện nam tử! Các nghiệp mà Bồ-tát ma-ha-tát làm là thù thắng nhất trong các nghiệp của phàm phu và nhị thừa. Vì sao? Vì nghiệp của chúng sinh bản chất là điên đảo, nghiệp của nhị thừa có giới hạn, còn nghiệp của Bồ-tát thì không bờ bến, không thể đo lường. Vì thế Bồ-tát hơn tất cả Thanh văn và Duyên giác (tức Bích-chi Phật, người tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên)."
Khi ấy Bồ-tát Đà-la-ni Tự Tại Vương nghe pháp này xong, trong lòng vui mừng hớn hở vô cùng, thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Thật là kỳ diệu, thật là đặc biệt! Ngài đã khéo nói những điều không thể nghĩ bàn như thế. Ở đây Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như, từ sự thật) đã nói về chuỗi ngọc trang nghiêm của Bồ-tát, ánh sáng của Bồ-tát, lòng đại bi của Bồ-tát, nghiệp lành của Bồ-tát. Cúi xin Ngài giảng nói: Như Lai quán xét chúng sinh như thế nào mà khởi lòng đại bi? Thế nào gọi là bi? Bi có những hạnh gì? Có hình tướng thế nào? Do nhân duyên gì mà khởi? Thế nào gọi là nghiệp của Phật? Nghiệp của Phật có những hạnh gì? Có hình tướng thế nào? Do nhân duyên gì mà khởi? Lành thay Thế Tôn, bậc biết hết thấy hết! Cúi xin Ngài nói rộng về nghiệp của Như Lai."
Phật nói: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử! Nay ông hãy lắng nghe kỹ và suy nghĩ kỹ, Ta sẽ vì ông mà phân tích giảng giải. Này thiện nam tử! Lòng đại bi của tất cả các Như Lai không xuất ra, không vận hành. Vì sao? Vì thường không thay đổi, vì đã tu tập mà có được trong vô lượng kiếp. Vì thế lòng đại bi không vận hành, không chuyển đổi, không cần tu thêm, không bỏ đi, mà vẫn có thể vì tất cả chúng sinh. Này thiện nam tử! Lòng đại bi của tất cả chư Phật vô lượng vô biên, tâm ấy bình đẳng, đã có từ lâu xa, dù có sức của vô lượng cái lưỡi cũng không nói hết được. Này thiện nam tử! Như Lai Thế Tôn chưa từng rời xa lòng đại bi ấy. Vô thượng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột không gì hơn) và đại bi, hai pháp ấy ngang nhau không khác.
Vô thượng Bồ-đề mà Như Lai chứng được không có gốc, không có chỗ trú. Gốc là ngã kiến, chỗ trú là bốn điên đảo. Như Lai Thế Tôn biết rõ gốc, biết rõ chỗ trú, vì thế Bồ-đề không có gốc, không có chỗ trú. Tất cả chúng sinh đều không có được sự không gốc không trú ấy. Muốn ban cho chúng sinh sự không gốc không trú, Như Lai khởi tâm đại bi; Như Lai ở nơi đó muốn cho họ biết nên giảng nói chánh pháp.
Này thiện nam tử! Bồ-đề là thanh tịnh và tịch tĩnh (vắng lặng). Thế nào là thanh tịnh? Thế nào là tịch tĩnh? Thanh tịnh là nói về bên trong, tịch tĩnh là nói về bên ngoài. Bên trong là mắt vốn không (không có thực thể riêng). Không tức là vô ngã, không có cái thuộc về ta. Vì sao? Vì bản tánh là một. Cho đến ý cũng như vậy. Vì sao? Vì bản tánh là một. Biết mắt là không rồi thì không chấp vào hình sắc, không chấp vào tâm nhận biết hình sắc; đó gọi là tịch tĩnh. Cho đến ý và các ý niệm cũng như vậy. Tất cả chúng sinh không biết Bồ-đề là thanh tịnh tịch tĩnh; Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp để cho họ biết.
Này thiện nam tử! Tâm tánh của tất cả chúng sinh vốn trong sạch. Tánh vốn trong sạch thì phiền não và các kết không thể nhiễm vào, giống như hư không không thể làm dơ được. Tánh của tâm và tánh không ngang nhau, không phải hai. Vì chúng sinh không biết tâm tánh vốn trong sạch nên bị phiền não ham muốn trói buộc. Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp muốn cho họ biết.
Này thiện nam tử! Bồ-đề là không nắm giữ, không buông bỏ. Thế nào là không nắm giữ? Như Lai không thấy các pháp có bờ bên này, bờ bên kia. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều lìa đây và kia. Như Lai Thế Tôn biết đúng như thật điều đó; đó gọi là không nắm giữ. Thế nào là không buông bỏ? Tất cả chúng sinh không biết pháp giới (toàn thể mọi sự vật hiện tượng và bản tánh chân thật của chúng), Như Lai dạy cho họ biết rõ ràng; đó gọi là không buông bỏ. Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp để chúng sinh biết hai pháp này.
Này thiện nam tử! Bồ-đề là vô tưởng (không có tri giác hình tướng), vô duyên (không có đối tượng để bám vào). Thế nào là vô tưởng? Không thấy nhãn thức (sự nhận biết qua mắt) cho đến ý thức, không thấy tướng của sắc cho đến tướng của các ý niệm. Trong các pháp ấy không biết không thấy nên không nắm giữ chấp trước; đó gọi là vô duyên. Vô tưởng vô duyên gọi là thánh hạnh. Thế nào là thánh hạnh? Nghĩa là không làm những hạnh của ba cõi (cõi dục: còn ham muốn; cõi sắc: còn thân hình vi tế; cõi vô sắc: chỉ còn tâm thức). Này thiện nam tử! Không làm như vậy gọi là thánh hạnh. Tất cả bậc thánh đều không làm theo hạnh (của ba cõi). Chúng sinh không làm được thánh hạnh như vậy. Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp muốn cho họ biết.
Này thiện nam tử! Bồ-đề không thuộc ba đời. Không thuộc ba đời gọi là ba sự ngang bằng. Ý của quá khứ, thức của tương lai, lòng tham của hiện tại, đó gọi là ba phần. Vì biết rõ ba phần ấy nên ý, thức và tham không có chỗ trú. Vì nghĩa ấy mà không nhớ tiếc quá khứ, không mong cầu tương lai, không đắm yêu hiện tại. Nếu thấy ba đời đều bình đẳng thì gọi là chánh kiến. Như Lai vì muốn cho tất cả chúng sinh được chánh kiến bình đẳng như thế nên khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp.
Này thiện nam tử! Bồ-đề là vô thân, vô vi, không phải là cõi nhãn thức, cho đến không phải là cõi ý thức; đó gọi là vô thân. Không sinh, không diệt, không hết, không trụ, không có ba tướng (ba giai đoạn sinh ra, tồn tại, diệt mất); đó là vô vi. Này thiện nam tử! Bản tánh của tất cả các pháp gọi là không có tự tánh. Nếu không có tự tánh thì không có hai. Vì thế Bồ-đề là vô thân vô vi. Tất cả chúng sinh không biết Bồ-đề là vô thân vô vi; Như Lai muốn cho họ biết rõ nên khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp.
Này thiện nam tử! Bồ-đề không có phân biệt, không có cú nghĩa (nghĩa được diễn đạt bằng chữ, câu). Thế nào là phân biệt? Thế nào là cú nghĩa? Không có chỗ trú gọi là không phân biệt; chữ nghĩa không bao gồm được nên gọi là không có cú nghĩa. Không phải hai nên gọi là không phân biệt; không vào pháp giới nên gọi là không có cú nghĩa. Không lay động nên gọi là không phân biệt; không thay đổi nên gọi là không có cú nghĩa. Không thể nói được nên gọi là không có cú nghĩa. Vì là không nên gọi là không phân biệt. Không có giác quán (tầm và tứ: sự suy tìm thô và sự xét kỹ tế của tâm) nên gọi là không phân biệt. Vô tướng nên gọi là không có cú nghĩa. Không khởi phát nên gọi là không phân biệt. Vô nguyện (không mong cầu) nên gọi là không có cú nghĩa. Biết cõi chúng sinh giống như hư không, gọi là không phân biệt; không có cõi chúng sinh gọi là không có cú nghĩa. Không sinh nên gọi là không phân biệt; không có nhà ở nên gọi là không có cú nghĩa. Không diệt nên gọi là không phân biệt; vô vi nên gọi là không có cú nghĩa. Không vận hành nên gọi là không phân biệt; bình đẳng nên gọi là không có cú nghĩa. Biết sự bình đẳng nên gọi là không phân biệt; tịch tĩnh nên gọi là không có cú nghĩa. Chúng sinh không biết những nghĩa như vậy; Như Lai muốn cho họ biết rõ nên khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp.
Này thiện nam tử! Bồ-đề không thể dùng thân mà đạt được, không thể dùng tâm mà đạt được. Vì sao? Vì thân và tâm như huyễn ảo. Nếu biết rõ sự chân thật của thân tâm thì gọi là Bồ-đề. Vì để truyền bá theo cách nói thông thường nên gọi là Bồ-đề, nhưng bản tánh và hình tướng của nó thật không thể nói được. Này thiện nam tử! Bồ-đề không thể nói là thân, không thể nói là tâm, không thể nói là pháp, không thể nói là phi pháp, không thể nói là có, không thể nói là không, không thể nói là thật, không thể nói là không (trống rỗng). Vì sao? Vì bản tánh không thể nói được. Bồ-đề không có chỗ trú, không thể nói ra, giống như hư không. Vì biết chân thật tất cả các pháp nên không thể nói ra. Trong chữ không có pháp, trong pháp không có chữ; vì để truyền bá nên mới có thể nói. Tất cả phàm phu không biết sự chân thật, vì thế Như Lai đối với những chúng sinh ấy khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp để cho họ biết.
Này thiện nam tử! Bồ-đề là không nắm giữ, không bám duyên. Thế nào là không nắm giữ? Thế nào là không bám duyên? Biết sự chân thật của mắt gọi là không nắm giữ; biết mắt không có đối tượng gọi là không bám duyên. Cho đến biết sự chân thật của ý gọi là không nắm giữ; biết ý không có đối tượng gọi là không bám duyên. Như Lai Thế Tôn theo nghĩa như vậy, biết Bồ-đề không có sự nắm giữ chấp trước nên gọi là không nắm giữ; không có nhà ở nên gọi là không bám duyên. Nhãn thức không trú trong hình sắc, gọi là không có nhà ở; cho đến ý thức cũng như vậy. Tâm của tất cả chúng sinh không có chỗ trú. Như Lai Thế Tôn biết đúng như thật tâm không có chỗ trú. Những chỗ trú (của tâm) có bốn thứ: sắc (thân thể vật chất), thọ (cảm giác), tưởng (tri giác), hành (ý chí tạo tác). Đối với bốn pháp này tâm không trú vào đâu, đó gọi là tâm không có chỗ trú. Vì thế gọi là tất cả các pháp đều không có chỗ trú. Như Lai Thế Tôn biết đúng như thật điều đó. Vì tất cả phàm phu không thể biết, nên Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp.
Này thiện nam tử! Bồ-đề gọi là không, nhưng trong Bồ-đề không có tướng của không, vì thế gọi là không. Tất cả các pháp là không, Bồ-đề cũng vậy. Như Lai Thế Tôn thật sự biết được cái không như vậy, vì thế Như Lai được gọi là bậc biết không. Chư Phật gọi là bậc giác ngộ; đối với tất cả các pháp không khởi sự hay biết (theo kiểu phân biệt), mà cái không trong không cũng biết rõ. Vô thượng Bồ-đề, cái không và Bồ-đề chính là một như. Không và Bồ-đề là một, không phải hai. Nếu ngoài cái không và Bồ-đề còn có pháp riêng thì mới có thể nói là hai. Vì không có hai nên gọi là không. Vì không có tên gọi nên gọi là không. Vì không có hình tướng nên gọi là không. Vì không có oai nghi (dáng vẻ, cử chỉ) nên gọi là không. Vì không có tu hành nên gọi là không. Vì không có lời nói nên gọi là không.
Này thiện nam tử! Đệ nhất nghĩa (chân lý tối cao, sự thật rốt ráo) nghĩa là không có các pháp. (Hỏi:) Vậy sao lại nói là không? Này thiện nam tử! Ví như hư không, không lời không nói; vì không lời không nói nên gọi là hư không. Trong sự không lời nói thì không có lời nói, đó gọi là không. Tất cả các pháp cũng như vậy. Pháp vốn không có tên gọi mà nói thành tên gọi; tên gọi như vậy cũng không có chỗ trú. Nếu tên gọi không có chỗ trú thì pháp được gọi bằng tên ấy cũng như vậy. Như Lai biết chân thật các pháp như vậy là không sinh không diệt. Vì biết chân thật nên gọi là được giải thoát, mà vốn không hề có trói buộc, thì sao lại nói là được giải thoát? Vì thế Như Lai không trói buộc, không cởi mở. Những pháp như vậy tất cả phàm phu không thể biết thấy. Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp để cho họ biết.
Này thiện nam tử! Bồ-đề giống như hư không. Bản tánh của hư không không cao không thấp, Bồ-đề cũng vậy. Nếu pháp không có tự tánh thì không thể nói là có cao có thấp. Như Lai Thế Tôn biết tất cả các pháp không cao không thấp, cho đến một hạt bụi nhỏ cũng không làm thành cao thấp. Nếu (biết rõ) pháp có tánh (như vậy) thì đó là trí như thật. Người có trí như thật biết tất cả các pháp vốn không mà nay có, đã có rồi lại không; lúc sinh ra, lúc diệt đi đều không lệ thuộc vào đâu; theo duyên mà sinh ra, theo duyên mà diệt mất. Vì nghĩa ấy nên gọi là đạo (con đường). Dứt con đường ấy nên gọi là Bồ-đề. Vì phàm phu chúng sinh không biết con đường chân thật như vậy, Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp để cho họ biết.
Này thiện nam tử! Bồ-đề gọi là câu chân thật. Câu chân thật tức là Bồ-đề; sắc cũng như vậy; hai câu như vậy ngang nhau không khác. Thọ, tưởng, hành, thức; đất, nước, lửa, gió; cõi mắt, cõi sắc, cõi nhãn thức, cho đến cõi ý, cõi pháp, cõi ý thức cũng như vậy, gọi là pháp được truyền bá theo cách nói thông thường. Biết chân thật các pháp ấm, nhập, giới (năm uẩn, mười hai xứ là sáu giác quan và sáu đối tượng, mười tám giới là sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức) không có điên đảo. Không điên đảo là biết pháp quá khứ không sinh không diệt, pháp vị lai không sinh không diệt, pháp hiện tại cũng không sinh không diệt. Biết như vậy rồi gọi là không điên đảo, gọi là câu chân thật. Câu chân thật là: một pháp như thế nào thì tất cả pháp cũng như thế ấy; tất cả pháp như thế nào thì một pháp cũng như thế ấy. Câu chân thật này phàm phu không biết, Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp để cho họ biết.
Này thiện nam tử! Bồ-đề không phải trong, không phải ngoài. Thế nào là trong? Thế nào là ngoài? Không phải trong là không có tạo tác; không phải ngoài là không có hay biết. Trong là nói sự tạo tác, ngoài là nói hình tướng. Thể của Bồ-đề không phải tạo tác, không phải hình tướng, vì thế gọi là không phải trong không phải ngoài. Lại nữa, không phải trong là không phải nghiệp của thân, miệng, ý; không phải ngoài là không phải duyên của ba nghiệp. Không phải trong là cửa giải thoát vô tướng (thấy rõ mọi pháp không có hình tướng cố định mà được giải thoát); không phải ngoài là cửa giải thoát không (thấy rõ mọi pháp không có thực thể mà được giải thoát). Những nghĩa như vậy phàm phu không biết, Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp để cho họ biết.
Này thiện nam tử! Bồ-đề là vô lậu, vô thủ (không nắm giữ). Thế nào là vô lậu? Thế nào là vô thủ? Vô lậu là xa lìa bốn dòng thác (bốn dòng phiền não cuốn trôi chúng sinh). Bốn dòng thác là: dòng ham muốn, dòng hiện hữu (tham đắm sự tồn tại), dòng vô minh, dòng tà kiến. Vô thủ là xa lìa bốn thủ (bốn sự bám chặt). Bốn thủ là: bám chặt vào ham muốn, bám chặt vào sự hiện hữu, bám chặt vào kiến chấp, bám chặt vào giới cấm sai lầm. Các chúng sinh bị vô minh che lấp, đi theo bốn thủ; do khát ái mà tạo ra cái ta và cái của ta. Như Lai biết rõ gốc rễ của sự bám chặt vào ta, vì thế ta được trong sạch; vì ta trong sạch nên có thể làm trong sạch chúng sinh. Ta trong sạch thì không phân biệt hay biết tất cả các pháp, cũng không suy nghĩ tất cả những gì không phải pháp, không khởi vô minh. Vì không khởi nhân duyên vô minh nên không khởi sự hiện hữu của mười hai nhân duyên. Vì sự hiện hữu của mười hai nhân duyên không khởi nên không sinh. Vì không sinh nên vào quyết định tụ (nhóm người chắc chắn đi đến giác ngộ, không còn thoái lui). Vào quyết định tụ gọi là liễu nghĩa (nghĩa rốt ráo, rõ ràng trọn vẹn). Liễu nghĩa gọi là đệ nhất nghĩa. Đệ nhất nghĩa gọi là không có chúng sinh. Nghĩa không có chúng sinh gọi là không thể nói. Nghĩa không thể nói tức là nghĩa của mười hai nhân duyên. Nghĩa của mười hai nhân duyên tức là nghĩa của pháp. Nghĩa của pháp tức là Như Lai.
Vì nghĩa ấy nên trong kinh Ta có nói: "Nếu ai thấy được mười hai nhân duyên tức là thấy pháp; thấy pháp tức là thấy Như Lai." Thấy Như Lai tức là không có gì để thấy; có cái được thấy là tà. Tà kiến là nói đến tâm sở tưởng (tác dụng tri giác, nắm bắt hình tướng của tâm). Như Lai không có tưởng, cũng không có tâm sở tưởng. Vì nghĩa ấy, thấy Như Lai là không có gì để thấy. Nếu thấy Như Lai không tưởng, không tạo tác, không biết, không hay, thì gọi là thấy chân thật Như Lai. Như Lai cũng vậy, biết tất cả các pháp bình đẳng, như pháp giới không nắm giữ. Tất cả phàm phu không thể hay biết, Như Lai ở nơi đó khởi lòng đại bi, giảng nói chánh pháp để cho họ biết.
Này thiện nam tử! Bồ-đề là thanh tịnh, tịch tĩnh, quang minh (sáng suốt) (?), vô tránh (không tranh cãi, không đối nghịch). Thế nào là thanh tịnh? Thế nào là tịch tĩnh? Thế nào là quang minh? Thế nào là vô tránh? Không xen lẫn phiền não gọi là thanh tịnh. Cửa giải thoát không gọi là tịch tĩnh. Vô tướng, vô nguyện gọi là quang minh. Không sinh không diệt gọi là vô tránh. Lại nữa, không sinh gọi là thanh tịnh; không diệt gọi là tịch tĩnh; không nắm giữ gọi là quang minh; không xuất ra gọi là vô tránh. Bản tánh gọi là thanh tịnh; không có các phiền não gọi là tịch tĩnh, quang minh, vô tránh. Pháp giới gọi là thanh tịnh; tánh chân thật gọi là tịch tĩnh, quang minh, vô tránh. Tánh của hư không gọi là thanh tịnh; pháp giới không phân biệt gọi là tịch tĩnh, quang minh, vô tránh. Trong ngoài trong sạch gọi là thanh tịnh; đối với pháp trong và ngoài không nắm giữ không chấp trước gọi là tịch tĩnh, quang minh, vô tránh. Biết chân thật năm ấm gọi là thanh tịnh; biết chân thật các giới gọi là tịch tĩnh, quang minh; xa lìa các nhập gọi là vô tránh. Thấy quá khứ đã hết gọi là thanh tịnh; thấy vị lai không sinh gọi là tịch tĩnh; thấy pháp hiện tại trú nơi pháp giới không lay động chuyển đổi gọi là quang minh, vô tránh. Thanh tịnh, tịch tĩnh, quang minh, vô tránh, bốn pháp như vậy đều cùng vào một cõi, một pháp, một câu. Những pháp như vậy chính là Niết-bàn. Xa phiền não nên gọi là thanh tịnh; trong sạch rốt ráo nên gọi là tịch tĩnh; không có tối tăm nên gọi là quang minh; không thể nói nên gọi là vô tránh. Vì thế mới nói Như Lai Thích-ca (Đức Phật Thích-ca Mâu-ni, vị Phật của thời đại này) im lặng không nói gì.
Này thiện nam tử! Bồ-đề chính là hư không. Hư không gọi là pháp. Pháp như thế nào thì chúng sinh cũng như thế; chúng sinh như thế nào thì ruộng phước (người đáng được cúng dường, ví như ruộng tốt gieo phước) cũng như thế; ruộng phước như thế nào thì Niết-bàn cũng như thế. Vì nghĩa ấy, tất cả các pháp đều giống như Niết-bàn. Như Lai giác ngộ được pháp giới như vậy nên gọi là Phật. Tu tập đầy đủ thanh tịnh, tịch tĩnh, quang minh, vô tránh, bốn câu như vậy gọi là Phật. Vì Như Lai biết phương tiện khéo léo nên khi mới thành Bồ-đề thì im lặng mà ở, không giảng nói gì, đợi Phạm vương (vị vua cõi trời Phạm thiên, thuộc cõi sắc) thỉnh cầu. Khi ấy Phạm vương Thi-khí cùng sáu vạn tám nghìn người cõi trời Phạm thiên đến chỗ Ta, cúi đầu sát đất làm lễ, chắp tay thưa rằng: "Cúi xin Như Lai vì các chúng sinh mà chuyển bánh xe chánh pháp (tức là bắt đầu giảng dạy giáo pháp, ví giáo pháp như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não)." Rồi nói kệ rằng:
"Pháp Như Lai lìa (ô nhiễm), trong sạch, vắng lặng, ánh sáng lớn không ngại, không tranh chấp;
Không chữ, không tiếng, cũng không lời, biết chân thật như pháp giới.
Phật vì chúng sinh trong vô lượng kiếp, tu khổ hạnh, giữ giới thế gian;
Để đánh thức chúng sinh ngủ trong vô minh, đã lâu buông lung, mê lầm nghĩa thật.
Lại trong hội này có vô lượng người, đã trồng căn lành nơi vô lượng Phật;
Có thể hiểu được nghĩa chân thật sâu xa, cúi xin chuyển bánh xe pháp vô thượng.
Đại chúng này đã điều phục mọi ma, mong Ngài mở bày cửa cam lộ (nước ngọt bất tử của cõi trời, ví cho giáo pháp đưa đến Niết-bàn).
Như Lai được gọi là bậc dẫn đường chân thật, chỉ cho chúng sinh trong tối con đường vô thượng.
Như Lai tuy có lòng đại từ bi, thương xót chúng sinh như con một;
Nay con khuyến thỉnh theo đúng phép như vậy, nguyện Ngài chuyển bánh xe chánh pháp vô thượng.
Như ba vị Phật đời trước đã chuyển pháp luân, cúi xin Như Lai cũng làm như vậy;
Bậc dẫn đường rốt ráo không thoái lui, chỉ cho chúng sinh trong tối con đường chân thật duy nhất.
Như mưa thấm nhuần làm lớn cỏ cây, khiến các chúng sinh hết nóng khát;
Phật ban mưa pháp cho chúng sinh, để được quả vô thượng không khác.
Như Lai khi mới sinh đã phát lời thề: Ta sẽ cứu những chúng sinh đau khổ kia;
Chúng sinh khát khao vị cam lộ, nguyện bậc đại thí chủ ban mưa pháp."
Khi ấy Đức Thế Tôn nhận lời thỉnh rồi, đi đến nơi các vị tiên ở, trong rừng Lộc Dã (vườn Nai) thuộc thành Ba-la-nại (một thành cổ ở Ấn Độ, nay là Varanasi), chuyển bánh xe chánh pháp. Bánh xe pháp như vậy, các vị trời, ma, Phạm thiên, cùng các sa-môn (người xuất gia tu hành) và bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tế lễ trong xã hội Ấn Độ xưa) khác đều không thể chuyển được. Khi Đức Thế Tôn giảng bốn đế (bốn sự thật: khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ), tỳ-kheo (người xuất gia nam giữ đủ giới) Kiều-trần-như được pháp nhãn tịnh (con mắt pháp trong sạch, tức mới thấy rõ chân lý, chứng quả thánh đầu tiên). Tiếng vang của việc ấy khắp ba nghìn đại thiên thế giới (một vũ trụ rộng lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ). Khi ấy Đức Thế Tôn nói lời ưu-đà-na (lời Phật tự nói ra vì vui mừng, không ai hỏi):
"Nghĩa rất sâu xa không thể nói, nghĩa chân thật đệ nhất không tiếng chữ;
Tỳ-kheo Kiều-trần đối với các pháp, đã được cái biết cái thấy chân thật.
Đó chính là Bồ-đề Ta cầu trong vô lượng đời trước, nay đã đạt được."
Khi Như Lai chuyển bánh xe chánh pháp ấy, vô lượng chúng sinh đều được điều phục. (Như Lai) thị hiện thần thông đại bi như vậy; chúng sinh thấy rồi, vô số người phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ chân chính, bình đẳng, cao tột không gì hơn, tức quả vị Phật). Này thiện nam tử! Mười sáu lòng đại bi của Như Lai như vậy đều vì chúng sinh mà tu tập và khởi lên. Như Lai vì nhân duyên của lòng bi ấy, vì từng chúng sinh một, ở trong địa ngục lớn suốt số kiếp nhiều như cát sông Hằng, chịu mọi khổ não mà tâm không hối hận thoái lui, và lòng bi ấy cũng không hao giảm. Vì nghĩa ấy, lòng đại bi của Như Lai không thể nghĩ bàn.
Này thiện nam tử! Lòng bi của người Thanh văn giống như vẽ trên da; lòng đại bi của Bồ-tát giống như rạch vào thịt; lòng đại bi của Như Lai thì xuyên xương thấu tủy (ý nói lòng bi càng lúc càng sâu thẳm). Lòng bi của Thanh văn là khen ngợi điều Phật biết; lòng đại bi của Bồ-tát là khuyên người khác thực hành; lòng đại bi của Như Lai là thọ ký (báo trước cho người khác rằng họ sẽ thành Phật) A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cho người. Lòng bi của Thanh văn là nhân duyên của lòng từ; lòng đại bi của Bồ-tát là để điều phục chúng sinh; lòng đại bi của Như Lai là để cứu độ rốt ráo. Lòng bi của Thanh văn sinh ra từ cái khổ thô; lòng đại bi của Bồ-tát sinh ra từ sự lìa khổ; lòng đại bi của Như Lai sinh ra từ việc dứt tất cả nhân duyên. Này thiện nam tử! Như Lai tu tập lòng đại bi như vậy, nếu vì một người mà phải ở lại trải qua một kiếp, trăm kiếp, nghìn kiếp, vạn kiếp, cho đến vô lượng kiếp, thì trọn không vào Niết-bàn rốt ráo. Này thiện nam tử! Lòng đại bi của Như Lai thành tựu vô lượng công đức như vậy.
Này thiện nam tử! Về thuở quá khứ vô lượng vô biên a-tăng-kỳ kiếp, khi ấy ở đời có Phật hiệu là Chiên-đàn Quật (Hang Gỗ Thơm), cõi tên là Đại Hương, kiếp tên là Thượng Hương. Bấy giờ Đức Thế Tôn ấy trong ba trăm ba mươi hai vạn kiếp thường dùng chánh pháp dạy các Thanh văn. Khi ấy từ mỗi lỗ chân lông trên thân Phật tỏa ra hương thơm, khắp cả ba nghìn đại thiên thế giới. Lúc ấy cõi này không có cả tên gọi của sự hôi thối nhơ uế; mọi cỏ cây, núi sông đều có hương chiên-đàn (một loại gỗ thơm quý); hương trên thân chúng sinh cũng như vậy. Tất cả đều không có điều ác nơi thân, miệng, ý. Các đệ tử của Phật ngửi hương ấy rồi liền chứng được Tứ thiền (bốn tầng thiền định của cõi sắc). Lúc ấy lại có một vạn vị Phật lần lượt ra đời, đều cùng một danh hiệu là Chiên-đàn Quật, vì thế kiếp ấy gọi là Thượng Hương.
Khi ấy Như Lai làm xong việc của Phật, sắp vào Niết-bàn, xem xét các chúng sinh ai chưa được điều phục thì Ta sẽ điều phục. Lúc ấy Như Lai dùng thiên nhãn trong sạch (con mắt thần thông nhìn thấy mọi nơi, mọi cõi) thấy có một người đang ở cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng trời cao nhất của cõi vô sắc, nơi tâm định cực vi tế, không phải có tri giác cũng không phải không có tri giác), đã gieo trồng căn lành bậc thượng nơi các Phật đời trước, nhất định sẽ nhờ Phật mà được độ thoát, chứ không phải nhờ Thanh văn mà được giải thoát. Sau khi thọ mạng hơn tám vạn bốn nghìn kiếp, người ấy mới sinh xuống để hưởng ngũ dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, tiếng hay, hương thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái), sẽ được nghe kinh điển Đại thừa, phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, an trụ không thoái lui.
Bấy giờ Đức Thế Tôn vì lòng đại bi mà khởi phương tiện lớn, bảo các tỳ-kheo: "Đã đến lúc Ta vào Niết-bàn." Nói lời ấy rồi liền nhập tam-muội (trạng thái thiền định tâm chuyên nhất) Bất Hối, chỉ cho chúng sinh thấy để biết là Niết-bàn. Khi đã biết Như Lai vào Niết-bàn rồi, Ngài khiến đại chúng bày biện cúng dường rộng lớn. Chánh pháp còn ở đời trọn sáu mươi tám vạn bốn nghìn năm. Trong thời gian ấy, các đệ tử của Phật cho đến không có một người nào đối với chánh pháp mà nghĩ là tà pháp. Khi ấy Đức Thế Tôn nhờ sức định, trong tám vạn bốn nghìn kiếp ẩn kín thân này không cho mọi người thấy. Qua khỏi số kiếp ấy, người kia liền sinh xuống cõi người, vào nhà một vị đại trưởng giả (người giàu có, có danh vọng). Trải qua tám mươi năm, Đức Phật ấy liền từ tam-muội đứng dậy, đi đến nhà trưởng giả. Cả nhà lớn nhỏ không ai thấy, chỉ riêng cậu bé ấy được thấy Ngài. Bấy giờ Đức Thế Tôn, để người ấy sinh lòng chán lìa đối với ngũ dục, đã vì người ấy nói pháp. Người ấy nghe rồi liền được tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không thoái lui. Như Lai biết rồi liền thọ ký cho: "Này thiện nam tử! Ông ở đời vị lai, qua bảy vạn hai nghìn a-tăng-kỳ trăm nghìn kiếp, sẽ thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, hiệu là Bảo Thượng."
Tiếng nói như vậy những người khác không ai nghe được, chỉ có một vạn hai nghìn vị trời cùng được nghe. Nghe rồi đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cùng nói rằng: "Nguyện khi vị Bảo Thượng kia thành Phật, chúng con sẽ ở trong pháp của Đức Phật ấy thưa hỏi, thọ nhận chánh pháp và làm đệ tử." Khi ấy Như Lai biết việc ấy rồi lại thọ ký cho họ: "Khi Như Lai Bảo Thượng thành Phật, các ông sẽ làm đệ tử thọ pháp; Đức Phật ấy cũng sẽ thọ ký A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cho các ông." Đức Phật Chiên-đàn Quật thọ ký cho họ xong, bấy giờ mới vào Niết-bàn rốt ráo. Tất cả chư thiên bày biện cúng dường rộng lớn. Này thiện nam tử! Như Lai có đầy đủ lòng đại bi như vậy, không phải điều mà các Thanh văn, Duyên giác biết được. Này thiện nam tử! Khi ấy Đức Phật kia không làm dứt hạt giống Phật; nếu có chúng sinh cúng dường Tam bảo thì cũng như vậy.
Khi Phật nói về công đức của lòng đại bi như vậy, trong hội này có chúng sinh nhiều bằng số cát của ba sông Hằng phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Một nửa đại chúng trong hội chứng được nhẫn (sự an trụ vững chắc vào chân lý các pháp không sinh không diệt); một nửa của nửa ấy được đầy đủ mười sáu lòng đại bi như vậy; số còn lại, nửa của nửa ấy, được Phật pháp nhẫn (sự chấp nhận, an trụ vững chắc vào giáo pháp của Phật). Khi ấy tất cả chư thiên và người đời nghe pháp vui mừng, đồng thanh khen ngợi: "Lành thay, lành thay! Thật là kỳ diệu, thật là đặc biệt! Đã khéo nói pháp môn đại bi như vậy."
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập (kinh Đại thừa rộng lớn, tập hợp lớn các giáo pháp), quyển thứ hai.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ ba.
Ngài Tam tạng (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Đàm-vô-sấm, người nước Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch tại Cô Tạng (kinh đô nước Bắc Lương, nay thuộc Vũ Uy, Cam Túc, Trung Quốc) đời Bắc Lương.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video