Thiên 46 — Phẩm 12 – Bồ-tát Vô Tận Ý (phần 2)

 Phẩm Bồ-tát Vô Tận Ý, thứ mười hai (phần hai). (Bồ-tát: người tu theo con đường thành Phật, phát nguyện cứu giúp hết thảy chúng sinh. Vô Tận Ý: tên một vị Bồ-tát, nghĩa là "ý không cùng tận".)

 Bấy giờ Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật Thích-ca, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) nói với Vô Tận Ý: "Hay thay, hay thay! Thưa thiện nam tử (cách Phật giáo gọi người nam có lòng lành), ông đã nói rất hay rằng sằn-đề ba-la-mật của Bồ-tát là không cùng tận. (Ba-la-mật: hạnh tu được làm đến mức trọn vẹn, đưa người từ bờ khổ sang bờ giải thoát. Sằn-đề ba-la-mật: hạnh nhẫn nhục đến mức trọn vẹn.) Mong nhân giả (cách xưng hô kính trọng người có đức) hãy nói về tì-lê-da ba-la-mật của Bồ-tát (hạnh tinh tấn đến mức trọn vẹn; tinh tấn là siêng năng nỗ lực không ngừng làm điều lành), tức thứ tì-lê-da ba-la-mật không cùng tận mà các Bồ-tát đạt được."

 Vô Tận Ý đáp: "Thưa Xá-lợi-phất, Bồ-tát có đủ tám điều thì tu hành tinh tấn không cùng tận. Tám điều ấy là gì? Một là phát khởi sự trang nghiêm lớn (sự sửa soạn, vun đắp công đức để thành Phật) không cùng tận. Hai là gom góp sức dũng mãnh tiến lên không cùng tận. Ba là tu các điều lành không cùng tận. Bốn là giáo hóa chúng sinh không cùng tận. Năm là công đức trợ đạo (công đức giúp thành tựu đạo quả) không cùng tận. Sáu là trợ giúp trí vô thượng (trí cao nhất, không gì hơn) không cùng tận. Bảy là trợ giúp tuệ vô thượng không cùng tận. Tám là gom góp những gì trợ giúp Phật pháp (giáo pháp và các phẩm chất của Phật) không cùng tận.

 Thế nào là sự trang nghiêm của Bồ-tát không cùng tận? Bồ-tát ở trong vòng sinh tử (vòng sống chết, chết rồi lại sinh, trôi lăn mãi) mà lòng không mỏi mệt chán nản; không tính toán bao nhiêu kiếp (kiếp: một khoảng thời gian dài đến mức không thể đo đếm) thì mới thành Phật đạo; không tính rằng còn bấy nhiêu kiếp thì làm trang nghiêm, còn bấy nhiêu kiếp thì thôi không làm. Số kiếp mà Bồ-tát trải qua trong việc trang nghiêm là không thể đếm xiết.

 Ví như lấy cả quãng thời gian từ hôm nay ngược về đến khởi đầu của sinh tử mà coi là một ngày một đêm; ba mươi ngày như thế là một tháng, mười hai tháng như thế là một năm; trong trăm nghìn vạn năm như thế mới một lần phát đạo tâm (lòng quyết tâm cầu thành Phật), một lần được gặp Như Lai (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân lý mà đến). Phát tâm như vậy, số chư Phật đã gặp nhiều như số cát sông Hằng; ở bên ngần ấy vị Phật mới biết được những vận hành trong tâm của một chúng sinh. Cứ như thế mà biết khắp những vận hành trong tâm của hết thảy chúng sinh, vẫn không thối lui, không chìm nản. Đó gọi là sự trang nghiêm không biếng lười, sự trang nghiêm không cùng tận.

 Trong suốt thời gian gặp Phật, phát tâm, biết những vận hành trong tâm chúng sinh như thế, Bồ-tát luôn tu đầy đủ đàn ba-la-mật (hạnh bố thí, tức cho đi, đến mức trọn vẹn), thi ba-la-mật (hạnh giữ giới, tức giữ gìn điều răn, đến mức trọn vẹn), sằn-đề ba-la-mật, tì-lê-da ba-la-mật, thiền ba-la-mật (hạnh thiền định, tức giữ tâm lặng yên chuyên chú, đến mức trọn vẹn), bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ thấy rõ bản chất thật của mọi sự, đến mức trọn vẹn); tu tập gom góp hết thảy các pháp trợ giúp bồ-đề (bồ-đề: sự giác ngộ hoàn toàn); tu đầy đủ tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp phụ nơi thân Phật), thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), vô úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi giảng pháp) và pháp bất cộng (mười tám phẩm chất chỉ riêng Phật mới có). Vì tu đầy đủ hết thảy Phật pháp nên gọi là sự trang nghiêm không biếng lười, sự trang nghiêm không cùng tận. Nếu có Bồ-tát nghe nói như thế mà không kinh, không sợ, không hãi, thì nên biết Bồ-tát ấy tinh tấn không biếng lười. Đó gọi là sự trang nghiêm của Bồ-tát không cùng tận.

 Thế nào là sức dũng mãnh tiến lên của Bồ-tát không cùng tận? Giả sử tam thiên đại thiên thế giới (một hệ thế giới cực lớn, gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ) đầy ắp lửa, thì vì để được gặp Phật, Bồ-tát nhất định phải đi xuyên qua đám lửa ấy. Nếu vì để nghe pháp, giáo hóa chúng sinh, đưa chúng sinh an trú trong pháp lành, Bồ-tát cũng đi xuyên qua lửa như vậy. Đó gọi là sức dũng mãnh tiến lên của Bồ-tát không cùng tận. Vì nhân duyên gì mà gọi là dũng mãnh tiến lên? Vì luôn làm cho người khác, vì làm cho người khác được lắng yên, vì giúp người khác thuần phục được tâm mình, vì giúp người khác dứt sạch khổ đau; luôn không biếng nhác, không kiêu mạn, bền chắc không thối lui; tâm khéo an trú trong đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu hết khổ cho chúng sinh), luôn siêng năng tinh tấn vì chúng sinh, nên gọi là dũng mãnh tiến lên. Khi Bồ-tát bước đi, từng bước đều chế ngự tâm mình, tất cả đều hướng về bồ-đề; luôn quan sát chúng sinh để giáo hóa cứu độ họ; tuy quan sát như vậy mà không khởi phiền não (những trạng thái tâm xấu gây khổ, như tham lam, giận dữ, si mê). Đó gọi là sức dũng mãnh tiến lên của Bồ-tát không cùng tận.

 Thế nào là sự tu tập của Bồ-tát không cùng tận? Hễ khởi lên tâm lành nào, Bồ-tát đều luôn nguyện hướng về bồ-đề. Đó gọi là sự tu tập gom góp của Bồ-tát không cùng tận. Vì sao vậy? Vì đem các thiện căn (gốc rễ điều lành, tức các công đức đã làm) hồi hướng (hướng công đức mình về một mục đích) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn, tức quả vị Phật), nên ngay từ đầu đã không cùng tận. Thưa Xá-lợi-phất, ví như một giọt mưa từ trời rơi vào biển lớn, giọt nước tuy nhỏ nhưng rốt cuộc không bao giờ mất đi. Thiện căn của Bồ-tát nguyện hướng về bồ-đề cũng như vậy, không bao giờ mất hết. Tu tập gom góp thiện căn, tức là: hồi hướng đúng đắn mà tu tập thiện căn; vì che chở chúng sinh mà tu tập thiện căn; vì đáp ứng những gì chúng sinh cần mà tu tập thiện căn; vì muốn thành tựu nhất thiết trí (trí biết hết thảy mọi sự, tức trí của Phật) mà tu tập thiện căn. Đó gọi là sự tu tập gom góp của Bồ-tát không cùng tận.

 Thế nào là sự giáo hóa của Bồ-tát không cùng tận? Số chúng sinh nhiều không thể đếm, Bồ-tát ở trong đó không nên tính đếm. Giả sử nói rằng trong một ngày giáo hóa hết chúng sinh đầy khắp tam thiên đại thiên thế giới, rồi cứ tính như thế cho đến vô lượng, không thể nghĩ bàn, không thể đếm xiết kiếp mà giáo hóa chúng sinh; tuy giáo hóa chúng sinh nhiều đến mức không thể đếm, không thể nghĩ bàn như vậy, nhưng so với tổng số chúng sinh thì vẫn chưa giáo hóa được một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến số chúng sinh mà số đếm và thí dụ có thể biết được. Vì sao vậy? Vì số chúng sinh vô lượng vô biên, không thể đếm, không thể nghĩ bàn. Nếu Bồ-tát nghe nói như thế mà không kinh, không sợ, không hãi, thì nên biết Bồ-tát ấy siêng tu tinh tấn. Đó gọi là sự giáo hóa của Bồ-tát không cùng tận.

 Thế nào là sự trợ đạo của Bồ-tát không cùng tận? Công đức trợ đạo mà Bồ-tát tu là vô lượng vô biên, Bồ-tát ở trong đó không nên đặt giới hạn. Vì sao vậy? Công đức của hết thảy chúng sinh trong quá khứ, vị lai, hiện tại, cùng công đức của các Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhắm đến tự giải thoát) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy chỉ dạy), gộp lại mới thành tựu được công đức của một lỗ chân lông nơi Phật Thế Tôn (Thế Tôn: bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật). Công đức của từng lỗ chân lông như thế, cho đến công đức của tất cả lỗ chân lông, gom lại mới thành một tùy hình hảo (một trong tám mươi vẻ đẹp phụ nơi thân Phật). Từng tùy hình hảo như thế, cho đến công đức của tất cả tùy hình hảo, gom lại mới thành một tướng (một trong ba mươi hai tướng tốt chính nơi thân Phật) của Như Lai. Từng tướng như thế cho đến ba mươi tướng, gom công đức của ba mươi tướng ấy nhân lên trăm lần mới thành tướng bạch hào giữa hai chân mày của Như Lai (sợi lông trắng xoáy tròn giữa hai chân mày). Lại tu tập công đức gấp trăm nghìn lần tướng bạch hào mới thành tướng vô kiến đỉnh của Như Lai (tướng trên đỉnh đầu Phật mà không ai nhìn thấy được chỗ cao tột). Đó gọi là công đức trợ đạo của Bồ-tát không cùng tận.

 Thế nào là sự trợ trí của Bồ-tát không cùng tận? Sự trợ trí mà Bồ-tát tu là vô lượng vô biên, Bồ-tát ở trong đó không nên hạn định số lượng. Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều có trí như của một người tín hành (người mới vào đạo, tu nhờ lòng tin theo lời người khác, căn tính còn chậm), thì trí của những người tín hành ấy so với trí của một người pháp hành (người tu nhờ tự mình suy xét giáo pháp, căn tính lanh lợi) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp.

 Giả sử chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều là người pháp hành, so với trí của một bậc bát nhân (bậc thứ tám tính từ quả A-la-hán ngược xuống, tức người đang tu hướng đến quả Tu-đà-hoàn) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp. Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều có trí của bậc bát nhân, so với trí của một vị Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của bậc Thánh Thanh văn, đã bước vào dòng Thánh) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp.

 Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều có trí của Tu-đà-hoàn, so với trí của một vị Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp. Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều có trí của Tư-đà-hàm, so với trí của một vị A-na-hàm (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi dục nữa) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp. Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều có trí của A-na-hàm, so với trí của một vị A-la-hán (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp.

 Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều có trí của A-la-hán, so với trí của một vị Duyên giác không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp. Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều thành tựu trí Duyên giác, so với trí của một vị Bồ-tát đã tu trăm kiếp không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp. Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều có trí của Bồ-tát đã tu trăm kiếp, so với trí của một vị Bồ-tát đắc nhẫn (Bồ-tát đã chứng được sự an nhẫn, tâm an trú vững vàng nơi chân lý rằng các pháp vốn không sinh) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp.

 Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều có trí của Bồ-tát đắc nhẫn, so với trí của một vị Bồ-tát bất thoái (Bồ-tát không còn thối lui khỏi con đường thành Phật) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp. Giả sử hết thảy chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới đều được trí của Bồ-tát bất thoái, so với trí của một vị Bồ-tát bổ xứ (Bồ-tát chỉ còn một đời nữa là thành Phật, sẽ kế vị ngôi Phật) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp. Giả sử chúng sinh trong vô lượng vô biên thế giới đều có trí như Bồ-tát bổ xứ, so với trí "thị xứ phi xứ" của một vị Như Lai (trí biết rõ điều gì hợp lẽ, có thể xảy ra và điều gì trái lẽ, không thể xảy ra; là năng lực thứ nhất trong mười năng lực của Phật) không bằng một phần trăm, một phần nghìn, một phần trăm nghìn, một phần trăm nghìn vạn, cho đến dùng số đếm và thí dụ cũng không thể sánh kịp. Nói chung, các năng lực, các điều không sợ hãi và các pháp bất cộng của Như Lai cũng đều như thế. Nếu Bồ-tát nghe nói như thế mà không kinh, không sợ, không hãi, thì nên biết Bồ-tát ấy siêng năng tinh tấn. Đó gọi là sự trợ trí của Bồ-tát không cùng tận.

 Thế nào là sự trợ tuệ của Bồ-tát không cùng tận? Những vận hành trong tâm của hết thảy chúng sinh không thể biết cho cùng, Bồ-tát ở trong đó không nên tính đếm. Giả như mọi vận hành trong tâm của chúng sinh quá khứ, vị lai, hiện tại, có một người trong một niệm (một khoảnh khắc ý nghĩ cực ngắn) mà có đủ mọi vận hành trong tâm của chúng sinh ba đời như thế; rồi niệm nào niệm nấy cũng đều có đủ mọi vận hành trong tâm như vậy; và như trong tâm một người có đủ các vận hành ấy, thì hết thảy vô lượng vô biên chúng sinh cũng đều như vậy. Lại giả như mọi tham dục, giận dữ, ngu si và các phiền não của chúng sinh quá khứ, vị lai, hiện tại, có một người trong một niệm mà có đủ mọi phiền não của chúng sinh ba đời như thế; rồi niệm nào niệm nấy cũng đều như vậy, có đủ phiền não vô lượng vô biên; và như các kết (những sợi dây trói buộc, tên khác của phiền não) có trong tâm một người, thì hết thảy vô lượng vô biên chúng sinh cũng đều như vậy.

 Bồ-tát ở giữa những điều ấy mà phát sinh ánh sáng trí tuệ; ánh sáng trí tuệ trong một niệm không bị bụi bặm che mờ, soi khắp không sót tướng sinh ra, tồn tại và diệt đi của những cảnh mà các tâm phiền não của chúng sinh quá khứ, vị lai, hiện tại bám vào. Bồ-tát ấy đối với các phiền não gắn với ba đời của chúng sinh không gì là không biết hết. Thưa Xá-lợi-phất, ví như hư không không chỗ nào không trùm khắp, ánh sáng trí tuệ của Bồ-tát cũng như vậy, không chỗ nào không soi tới. Nếu Bồ-tát nghe nói như thế mà không kinh, không sợ, không hãi, thì nên biết Bồ-tát ấy siêng năng tinh tấn. Đó gọi là sự trợ tuệ của Bồ-tát không cùng tận.

 Thế nào là sự tu tập gom góp những gì trợ giúp Phật pháp của Bồ-tát không cùng tận? Những gì Bồ-tát tu hành để trợ giúp Phật pháp là vô lượng vô biên, Bồ-tát ở trong đó không nên đặt giới hạn. Từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi nơi đạo tràng (chỗ ngồi thành Phật), trong khoảng giữa ấy tu hành đầy đủ sáu ba-la-mật, tu hành đầy đủ các pháp trợ đạo. Hết thảy sự phát tâm, tu hành và mọi thiện căn như thế nhiều không thể đếm, đều trợ giúp Phật pháp. Đó gọi là sự tu tập trợ giúp Phật pháp của Bồ-tát không cùng tận. Đó gọi là tám điều mà Bồ-tát tu hành tinh tấn không cùng tận.

 Lại nữa, thưa Xá-lợi-phất, sự tinh tấn của Bồ-tát còn không cùng tận ở chỗ: dù là thiện nghiệp nơi thân, thiện nghiệp nơi miệng hay thiện nghiệp nơi ý (nghiệp: hành động có tác ý, sẽ đem lại quả về sau), Bồ-tát đều luôn siêng năng không dừng. Vì sao vậy? Sự tinh tấn của Bồ-tát luôn gắn với thân, miệng, ý. Tuy có tinh tấn nơi thân và miệng, nhưng tất cả đều do tâm; tâm là chủ đạo. Thế nào là sự tinh tấn nơi tâm của Bồ-tát? Đó là chỗ khởi đầu của tâm và chỗ rốt ráo của tâm.

 Thế nào là khởi đầu của tâm? Vì mới phát tâm. Thế nào là rốt ráo của tâm? Vì tâm bồ-đề đã tịch diệt (lặng yên, dứt hết mọi dao động). Thế nào là khởi đầu? Vì khởi lòng đại bi đối với chúng sinh. Thế nào là rốt ráo? Vì không có ta, không có người. Thế nào là khởi đầu? Vì thu nhận che chở chúng sinh. Thế nào là rốt ráo? Vì không nắm giữ các pháp (pháp: mọi sự vật, hiện tượng). Thế nào là khởi đầu? Vì không chán sinh tử. Thế nào là rốt ráo? Vì không có tam giới (ba cõi luân hồi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc). Thế nào là khởi đầu? Vì buông bỏ mọi thứ mình có. Thế nào là rốt ráo? Vì không có gì để coi nhẹ (?). Thế nào là khởi đầu? Vì thọ nhận và giữ gìn giới. Thế nào là rốt ráo? Vì không còn chấp vào việc giữ giới. Thế nào là khởi đầu? Vì tu hạnh nhẫn. Thế nào là rốt ráo? Vì không còn giận dữ tranh cãi. Thế nào là khởi đầu? Vì phát khởi làm các điều lành. Thế nào là rốt ráo? Vì chỉ một lòng, không pha tạp.

 Thế nào là khởi đầu? Vì tu tập thiền định. Thế nào là rốt ráo? Vì tâm thanh tịnh. Thế nào là khởi đầu? Vì nghe học nhiều không chán. Thế nào là rốt ráo? Vì khéo suy xét. Thế nào là khởi đầu? Vì tập hỏi về nghĩa lý. Thế nào là rốt ráo? Vì pháp không thể nói bằng lời. Thế nào là khởi đầu? Vì cầu trí tuệ. Thế nào là rốt ráo? Vì dứt hý luận (lời bàn suông, những phân biệt vô ích). Thế nào là khởi đầu? Vì tu tứ phạm hạnh (bốn tâm cao thượng: thương yêu, xót thương, vui theo người, buông xả). Thế nào là rốt ráo? Vì buông xả mà được trí chân thật (?). Thế nào là khởi đầu? Vì có đủ ngũ thông (năm thần thông: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa đi lại tự tại). Thế nào là rốt ráo? Vì có đủ lậu tận (dứt sạch phiền não, là thần thông thứ sáu). Thế nào là khởi đầu? Vì phát khởi niệm xứ (bốn chỗ đặt sự chú tâm quán xét: thân, cảm thọ, tâm, các pháp). Thế nào là rốt ráo? Vì niệm mà không suy tính. Thế nào là khởi đầu? Vì phát khởi chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều lành chưa có được sinh, làm cho điều lành đã có tăng thêm). Thế nào là rốt ráo? Vì vượt thoát cả thiện lẫn bất thiện.

 Thế nào là khởi đầu? Vì phát khởi như ý phần (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm chuyên nhất, quán xét). Thế nào là rốt ráo? Vì có đủ thần thông tự nhiên do quả báo mà có. Thế nào là khởi đầu? Vì phát khởi phương tiện tu các căn (năm căn: lòng tin, tinh tấn, chánh niệm, thiền định, trí tuệ — gọi là căn vì là gốc rễ sinh ra các pháp lành). Thế nào là rốt ráo? Vì quán xét bản chất của các căn. Thế nào là khởi đầu? Vì gom góp các lực (năm lực: năm căn khi đã mạnh mẽ thành sức chống lại điều xấu). Thế nào là rốt ráo? Vì trí không thể bị phá hoại. Thế nào là khởi đầu? Vì phát khởi các bồ-đề phần (bảy yếu tố giúp giác ngộ). Thế nào là rốt ráo? Vì khéo biết phân biệt các phương tiện tu học. Thế nào là khởi đầu? Vì cầu các pháp trợ đạo. Thế nào là rốt ráo? Vì không còn gì phải tiến tới. Thế nào là khởi đầu? Vì cầu sự tịch diệt. Thế nào là rốt ráo? Vì tâm vĩnh viễn tịch diệt.

 Thế nào là khởi đầu? Vì phát khởi trí tuệ. Thế nào là rốt ráo? Vì khéo biết pháp. Thế nào là khởi đầu? Vì nhận biết nguyên nhân. Thế nào là rốt ráo? Vì khéo biết nguyên nhân. Thế nào là khởi đầu? Vì nghe pháp từ người khác. Thế nào là rốt ráo? Vì đối với các pháp không buông lung. Thế nào là khởi đầu? Vì phát khởi việc trang điểm (thân bằng công đức). Thế nào là rốt ráo? Vì biết rõ bản chất của thân. Thế nào là khởi đầu? Vì trang nghiêm lời nói. Thế nào là rốt ráo? Vì sự im lặng của bậc Thánh. Thế nào là khởi đầu? Vì thực hành tam giải thoát (ba cửa giải thoát: thấy mọi pháp là không, không có hình tướng để nắm bắt, không có gì để mong cầu). Thế nào là rốt ráo? Vì không còn tạo tác gì. Thế nào là khởi đầu? Vì hàng phục tứ ma (bốn loại ma chướng: ma phiền não, ma thân năm uẩn, ma chết, ma cõi trời). Thế nào là rốt ráo? Vì buông bỏ phiền não và tập khí (thói quen sâu kín còn sót lại của phiền não). Thế nào là khởi đầu? Vì biết phương tiện (cách khéo léo, linh hoạt để giúp người). Thế nào là rốt ráo? Vì thấu suốt trí tuệ. Thế nào là khởi đầu? Vì khéo biết phát tâm. Thế nào là rốt ráo? Vì khéo biết cứu độ. Thế nào là khởi đầu? Vì biết lẽ thế tục. Thế nào là rốt ráo? Vì khéo biết chân đế (chân lý tuyệt đối, chân thật nhất).

 Đó gọi là sự tinh tấn nơi tâm của Bồ-tát. Tâm này có đủ sự tinh tấn không cùng tận, nên nói có khởi đầu và rốt ráo. Bồ-tát có đủ những hành tướng tạo tác như thế, nhưng tâm chưa từng dừng lại bám vào việc làm. Bồ-tát ấy biết rõ tướng của các nghiệp mà vẫn cố ý làm. Thế nào là Bồ-tát biết mà vẫn cố ý làm? Vì các thiện căn; vì chúng sinh mà tu đại bi nên không rời bỏ hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt); vì trí chân thật mầu nhiệm của hết thảy chư Phật nên không trôi theo sinh tử. Đó gọi là tì-lê-da ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) không cùng tận. Khi giảng pháp này, bảy mươi na-do-tha (một con số cực lớn, khoảng hàng trăm tỷ) chư thiên (các vị trời) và loài người phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; ba vạn hai nghìn vị Bồ-tát Ma-ha-tát đắc vô sinh pháp nhẫn (tâm an trú vững chắc nơi chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt).

 Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Vô Tận Ý: "Hay thay, hay thay, thưa thiện nam tử! Nhân giả đã nói rất hay rằng tì-lê-da ba-la-mật của Bồ-tát là không cùng tận. Mong nhân giả hãy nói về thiền ba-la-mật của Bồ-tát (hạnh thiền định, giữ tâm lặng yên chuyên chú, đến mức trọn vẹn), tức thứ thiền ba-la-mật không cùng tận mà các Bồ-tát đạt được."

 Vô Tận Ý đáp: "Bồ-tát Ma-ha-tát dùng mười sáu điều tu hành thiền định không cùng tận, không chung với Thanh văn và Bích-chi-Phật (tức Duyên giác). Mười sáu điều ấy là gì? Một, Bồ-tát tu định mà không có cái ta, vì muốn có đủ các thiền định của Như Lai. Hai, Bồ-tát tu định mà không đắm vị, không bám dính, vì không cầu vui sướng cho riêng mình. Ba, Bồ-tát tu định mà thực hành đại bi, vì muốn dứt các trói buộc phiền não của chúng sinh. Bốn, Bồ-tát tu định làm tăng thêm các phép quán trong thiền, vì thấy các lỗi hại của dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn dục lạc như loài người). Năm, Bồ-tát tu định có đủ các việc thần thông, vì để biết những vận hành trong tâm chúng sinh. Sáu, Bồ-tát tu định mà tâm mềm mại, vì được tự tại giữa chúng sinh. Bảy, Bồ-tát tu định khéo biết vào ra các thiền và tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một chỗ), vì vượt qua cả sắc giới (cõi trời có thân hình vi tế, không còn dục lạc) và vô sắc giới (cõi chỉ còn tâm, không có thân hình). Tám, Bồ-tát tu định mà tâm tịch diệt, vì vượt hơn các thiền và tam-muội của nhị thừa (hai hạng tu Thanh văn và Duyên giác).

 Chín, Bồ-tát tu định mà không còn gì phải bắt đầu nữa, vì rốt ráo đã làm xong. Mười, Bồ-tát tu định mà không bị suy giảm hao mòn, vì khéo dứt trừ diệt sạch các tập khí. Mười một, Bồ-tát tu định thường vào trí tuệ, vì vượt qua mọi thế gian mà đến bỉ ngạn (bờ bên kia, tức nơi giải thoát). Mười hai, Bồ-tát tu định để biết tâm chúng sinh, vì cứu độ giải thoát hết thảy chúng sinh. Mười ba, Bồ-tát tu định không làm đứt hạt giống Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp là giáo lý, Tăng là đoàn thể người tu), vì có đủ các thiền định không cùng tận. Mười bốn, Bồ-tát tu định không thối lui mất mát, vì tâm luôn định, không sai lầm. Mười lăm, Bồ-tát tu định mà được tự tại, vì có đủ hết thảy các pháp lành. Mười sáu, Bồ-tát tu định khéo suy xét bên trong, dứt hơi thở ra vào, vì được trí thù thắng. Thưa Xá-lợi-phất, đó gọi là mười sáu điều mà Bồ-tát tu hành thiền định không cùng tận, không chung với Thanh văn và Bích-chi-Phật.

 Vì sao gọi là Bồ-tát tu định? Vì có đủ thông và trí. Thế nào là thông? Thế nào là trí? Nếu thấy được các hình sắc, đó gọi là thông (thần thông); nếu biết hết thảy hình sắc rốt cuộc đều tan hết vào pháp tánh (bản chất chân thật của mọi sự), mà không chứng nhập vào chỗ tan hết ấy, đó gọi là trí. Nếu nghe được âm thanh, đó gọi là thông; hiểu rõ hết thảy âm thanh trong ba đời đều không có tướng lời lẽ, đó gọi là trí. Nếu biết những vận hành trong tâm của hết thảy chúng sinh, đó gọi là thông; nếu biết những vận hành ấy đều diệt hết mà không chứng vào sự diệt, đó gọi là trí. Nếu nhớ được quá khứ, đó gọi là thông; nếu biết ba đời không có gì ngăn ngại, đó gọi là trí. Nếu có thể đi khắp các thế giới của chư Phật, đó gọi là thông; nếu biết cõi Phật giống như tướng hư không, đó gọi là trí. Nếu tìm cầu các pháp mà không có tướng phá hoại, đó gọi là thông; nếu không thấy pháp, đó gọi là trí. Nếu không phá hoại thế gian, đó gọi là thông; nếu không thực hành pha tạp, đó gọi là trí. Nếu vượt hơn Phạm Thiên (vua cõi trời Phạm), Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi) và các Thiên vương hộ thế (các vị vua trời giữ gìn bốn phương thế gian), đó gọi là thông; vượt hơn trí của hàng hữu học (bậc Thánh còn phải tu học) và vô học (bậc đã tu xong, tức A-la-hán) trong nhị thừa, đó gọi là trí. Đó gọi là sự khác nhau giữa thông và trí khi Bồ-tát tu hành thiền định.

 Thưa Xá-lợi-phất, Bồ-tát biết tâm của hết thảy chúng sinh bị phiền não làm rối loạn, nên tu tập các pháp thiền định để giúp tâm được an trụ. Thưa Xá-lợi-phất, chúng sinh như thế có tâm bị phiền não làm rối loạn, Bồ-tát ở giữa đó khéo tu tập gom góp để thành tựu thiền định, khiến thiền định ấy an trụ nơi tâm bình đẳng. Đó gọi là Bồ-tát tu hành thiền định. Nếu an trụ trong trí thấy chúng sinh bình đẳng, đó gọi là định. Vận hành của tâm bình đẳng, bản tính và hình tướng bình đẳng, rốt ráo bình đẳng, sự phát khởi tu hành bình đẳng, đó gọi là định. An trụ nơi sự bình đẳng của bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ và các pháp, đó gọi là định. Định bình đẳng thì chúng sinh bình đẳng; chúng sinh bình đẳng thì các pháp bình đẳng; vào được sự bình đẳng như thế, đó gọi là định.

 Định bình đẳng như thế thì bình đẳng với không (tánh không: mọi pháp không có tự thể cố định); bình đẳng với không thì chúng sinh bình đẳng; chúng sinh bình đẳng thì các pháp bình đẳng; vào được sự bình đẳng như thế, đó gọi là định. Không bình đẳng thì vô tướng (không có hình tướng để nắm bắt) bình đẳng; vô tướng bình đẳng thì vô nguyện (không có gì để mong cầu) bình đẳng; vô nguyện bình đẳng thì vô tác (không tạo tác) bình đẳng; vô tác bình đẳng thì chúng sinh bình đẳng; chúng sinh bình đẳng thì các pháp bình đẳng; vào được sự bình đẳng như thế, đó gọi là định. Vì tâm mình bình đẳng nên tâm người khác cũng bình đẳng, đó gọi là định.

 Hết thảy bình đẳng, tức là đối với được và mất đều như đất, nước, lửa, gió (không thay đổi trước mọi thứ). Có được tâm bình đẳng này thì tâm như hư không, không cao không thấp, thường trụ không lay động; oai nghi (dáng vẻ cử chỉ đi, đứng, nằm, ngồi) luôn định tĩnh không đổi; bản tính tự nhiên như thế, không khinh suất, không tự cao; tự tại, không sợ hãi, lặng lẽ không lời; biết nghĩa, biết pháp, biết lúc nên và lúc không nên; thuận theo cách sống của đời mà không lẫn vào đời; bỏ tám pháp thế gian (tám điều thường làm lòng người dao động: được lợi, suy hao, bị chê sau lưng, được khen sau lưng, được tán dương, bị chê trước mặt, khổ, vui), diệt mọi trói buộc; xa lánh chỗ ồn ào, ưa ở một mình. Bồ-tát tu hành các pháp như thế, tâm an trụ trong các thiền định, lìa xa những việc làm của thế gian.

 Bồ-tát ấy dùng phương tiện và trí tuệ để vào thiền ba-la-mật. Khi vào thiền định mà khởi lòng đại bi vì chúng sinh, đó gọi là phương tiện; tâm vĩnh viễn tịch lặng, đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà niệm Phật, đó gọi là phương tiện; không nương tựa vào thiền, đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà thu nhận hết thảy pháp lành, đó gọi là phương tiện; không phân biệt pháp tánh, đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà hướng đến việc trang nghiêm thân Phật, đó gọi là phương tiện; đối với pháp thân của Phật (thân chân thật của Phật, chính là chân lý) không khởi phân biệt, đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà niệm tiếng Phật như Phạm âm (âm thanh trong trẻo, thanh tịnh, vang xa của Phật), đó gọi là phương tiện; trong pháp tánh không có tướng lời lẽ, đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà giữ gìn tâm vững như kim cương (thứ cứng chắc nhất, không gì phá được), đó gọi là phương tiện; suy xét bản tính của các pháp mà không rối loạn, đó gọi là trí tuệ.

 Khi vào mà không bỏ lời thề nguyện xưa là giáo hóa chúng sinh, đó gọi là phương tiện; đối với hết thảy pháp suy xét là vô ngã (không có cái ta thật), đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà suy xét hết thảy thiện căn, đó gọi là phương tiện; suy xét bản tính của thiện căn không trụ ở đâu, đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà quán khắp các thế giới của chư Phật, đó gọi là phương tiện; thấy các cõi Phật giống như hư không, đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà trang nghiêm đạo tràng bồ-đề, đó gọi là phương tiện; thấy những gì được trang nghiêm đều như tịch diệt, đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà muốn chuyển pháp luân vô thượng (pháp luân: bánh xe pháp, ví cho việc giảng dạy giáo pháp lan truyền khắp nơi), đó gọi là phương tiện; suy xét pháp luân không chuyển cũng không phải không chuyển, đó gọi là trí tuệ. Khi vào mà một lòng tu các giác phần (các yếu tố giúp giác ngộ), đó gọi là phương tiện; vì để biết những tâm nóng bức phiền não của chúng sinh nên tu tập thiền định của Như Lai, biết hết thảy pháp tương ưng hay không tương ưng, có tướng hay không có tướng, và mọi sự nối tiếp, thuận theo sự suy xét quyết định của Bồ-tát, đó gọi là trí tuệ. Đó gọi là phương tiện và trí tuệ khi Bồ-tát vào thiền định.

 Bồ-tát như thế, nơi thiền ba-la-mật, cả hai việc phương tiện và trí tuệ cùng thực hành, nên trở thành pháp khí của Phật (người đủ sức thọ nhận và chứa đựng Phật pháp), hết thảy các ma không thể phá hoại. Khi giảng pháp này, ba vạn hai nghìn vị Bồ-tát đắc tam-muội Nhật Đăng. Vì nhân duyên gì gọi là tam-muội Nhật Đăng? Ví như khi mặt trời mọc, ánh đèn, ánh lửa, ánh trăng, ánh sao và mọi thứ sáng khác đều không còn hiện ra. Bồ-tát đại sĩ (bậc đại nhân, tức Bồ-tát) đắc định này rồi, thì trí đã tu trước đó, cùng mọi trí của hàng hữu học, vô học trong nhị thừa và các chúng sinh khác, cũng đều như vậy, không còn hiện ra nữa. Đó gọi là tam-muội Nhật Đăng (đèn mặt trời).

 Bồ-tát an trụ nơi thiền ba-la-mật thì được tự tại trong vô lượng trăm nghìn các loại thiền và tam-muội. Nay ở đây sẽ nói một phần nhỏ. Tên các tam-muội ấy là: tam-muội Điện Đăng (đèn chớp), tam-muội Tịnh (trong sạch), tam-muội Nguyệt Quang (ánh trăng), tam-muội Tịnh Trang Nghiêm (trang nghiêm trong sạch), tam-muội Nhật Quang (ánh mặt trời), tam-muội Bất Khả Tư Nghị (không thể nghĩ bàn), tam-muội Dũng Xuất (vọt ra mạnh mẽ), tam-muội Chiếu Minh (soi sáng), tam-muội Vô Cấu Quang Minh (ánh sáng không vết nhơ), tam-muội Công Đức Quang Minh (ánh sáng công đức), tam-muội Nhất Thiết Pháp Trung Đắc Tự Tại (được tự tại trong mọi pháp), tam-muội Cát Đạo (đường tốt lành), tam-muội Vô Ưu (không lo buồn), tam-muội Kiên Xưng (tiếng tốt bền chắc), tam-muội Dũng Xuất Như Tu-di Sơn Đẳng (vọt cao như núi Tu-di; Tu-di là núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), tam-muội Pháp Cự (đuốc pháp), tam-muội Pháp Kiện (sức mạnh của pháp), tam-muội Pháp Tôn (pháp tôn quý), tam-muội Tự Tại Tri Nhất Thiết Pháp (biết mọi pháp một cách tự tại), tam-muội Trụ Pháp Tụ (an trụ trong kho pháp), tam-muội Tổng Trì Pháp Tịnh (tổng trì: khả năng ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn giáo pháp; pháp trong sạch), tam-muội Tùy Tri Tha Tâm Hành (biết theo những vận hành trong tâm người khác), tam-muội Pháp Tràng Anh Lạc (cờ pháp và chuỗi ngọc), tam-muội Thiêu Nhất Thiết Phiền Não (đốt hết phiền não), tam-muội Phá Tứ Ma Lực (phá sức bốn loại ma), tam-muội Thập Lực Thanh Dũng Kiện (tiếng của mười lực dũng mãnh), tam-muội Vô Ngại Đoạn Ngại (không vướng mắc, cắt đứt chướng ngại), tam-muội Thủ Đăng (đèn trong tay), tam-muội Thí Đắc Danh Văn (bố thí được tiếng tốt), tam-muội Trì Địa (giữ đất), tam-muội Trụ Vô Ngã Như Tu-di Sơn (an trụ nơi vô ngã vững như núi Tu-di), tam-muội Thắng Chư Minh Trí (vượt hơn các trí sáng), tam-muội Trí Diễm (ngọn lửa trí), tam-muội Sinh Tuệ (sinh ra trí tuệ), tam-muội Tu Thiền (tu thiền), tam-muội Vô Lượng Tự Tại (tự tại vô lượng), tam-muội Tâm Điều Phục Vô Ngã Vô Ngã Sở Thành Tựu (tâm được thuần phục, thành tựu chỗ không có ta và không có cái của ta), tam-muội Thủy Nguyệt (trăng dưới nước), tam-muội Nhật Thanh (tiếng mặt trời), tam-muội Vô Hữu Cao Hạ Như Phật (không cao không thấp như Phật), tam-muội Ly Tướng (lìa hình tướng), tam-muội Như Thiện Điều Tượng Sư Tử Du Hí (như voi đã thuần, như sư tử dạo chơi), tam-muội Niệm Phật (nhớ nghĩ đến Phật), tam-muội Niệm Pháp Đắc Trí Tự Tại Vô Ngại (nhớ nghĩ đến pháp, được trí tự tại không ngăn ngại), tam-muội Vô Thoái Bất Thoái (không lùi, không thối chuyển), tam-muội Bất Thuấn (không chớp mắt), tam-muội Thắng Tịnh Quang Vô Ngã (ánh sáng trong sạch thù thắng, vô ngã), tam-muội Không, tam-muội Vô Tướng, tam-muội Vô Nguyện, tam-muội Trụ Tâm Bình Đẳng (an trụ nơi tâm bình đẳng), tam-muội Kim Cương, tam-muội Tăng Thượng (vượt trội), tam-muội Vô Năng Thắng (không gì thắng nổi), tam-muội Toàn (xoay chuyển), tam-muội Tịnh Thanh (tiếng trong sạch), tam-muội Thiện Phân Biệt (khéo phân biệt), tam-muội Ly Phiền Não (lìa phiền não), tam-muội Quảng Đại Như Không (rộng lớn như hư không), tam-muội Nhập Chư Công Đức (vào các công đức), tam-muội Niệm Ý Tiến Giác (nhớ, ý, tiến, giác), tam-muội Dũng Tuệ (trí tuệ dũng mãnh), tam-muội Biện Vô Tận (tài biện luận không cùng tận), tam-muội Ngữ Vô Tận (lời nói không cùng tận), tam-muội Tổng Trì, tam-muội Bất Vong (không quên), tam-muội Thiện Tác (khéo làm), tam-muội Quán Nhất Thiết Thế (quán xét hết thảy thế gian), tam-muội Thiện Tri Sở Lạc (khéo biết điều người khác ưa thích), tam-muội Sinh Dũng Dược (sinh vui mừng hớn hở), tam-muội Dũng Từ Tâm Tịnh (lòng thương mạnh mẽ trong sạch), tam-muội Đại Bi Căn Bản (gốc rễ của đại bi), tam-muội Nhập Hỷ (vào niềm vui), tam-muội Xả Ly Tam Triền (lìa bỏ ba sự trói buộc: tham, giận, si), tam-muội Pháp Nghĩa (nghĩa của pháp), tam-muội Pháp Tác (việc làm của pháp), tam-muội Trí Cự (đuốc trí), tam-muội Trí Hải (biển trí), tam-muội Bất Ba Đãng (không dao động như sóng), tam-muội Nhất Thiết Tâm Hỷ (mọi tâm đều vui), tam-muội Điều Phục (thuần phục), tam-muội Giải Thoát Trí (trí giải thoát), tam-muội Dĩ Tự Tại (đã được tự tại), tam-muội Pháp Trường Kim Cương Tràng (sân pháp, cờ kim cương), tam-muội Liên Hoa (hoa sen), tam-muội Liên Hoa Tăng Thượng (hoa sen vượt trội), tam-muội Ly Thế Pháp (lìa pháp thế gian), tam-muội Bất Động (không lay động), tam-muội Tuệ Tăng Thượng (trí tuệ vượt trội), tam-muội Chư Phật Sở Niệm Thủ-lăng-nghiêm (Thủ-lăng-nghiêm: định dũng mãnh kiên cố, phá tan mọi phiền não; được chư Phật ghi nhớ), tam-muội Vô Tranh (không tranh cãi), tam-muội Hỏa (lửa), tam-muội Hỏa Minh (ánh lửa), tam-muội Giải Thoát Thắng Trí (trí thù thắng giải thoát), tam-muội Trang Nghiêm Phật Thân (trang nghiêm thân Phật), tam-muội Biến Chiếu (soi khắp), tam-muội Nhập Chúng Sinh Tâm Hoan Hỷ (vào tâm chúng sinh làm cho vui mừng), tam-muội Thuận Trợ Đạo (thuận theo pháp trợ đạo), tam-muội Trang Nghiêm Chư Ba-la-mật (trang nghiêm các ba-la-mật), tam-muội Bảo Man (vòng hoa báu), tam-muội Dữ Chư Giác Hoa (trao các hoa giác ngộ), tam-muội Dữ Giải Thoát Quả (trao quả giải thoát), tam-muội Cam Lộ (nước cam lồ, thứ nước bất tử của cõi trời, ví cho Niết-bàn), tam-muội Tốc Tật Như Phong (nhanh như gió), tam-muội Thật Tế (bờ mé chân thật, tức chân lý tuyệt đối), tam-muội Già Hải Đào (ngăn sóng biển), tam-muội Sơn Tương Bác (núi va vào nhau), tam-muội Quảng Đại Thần Túc (thần túc rộng lớn; thần túc là thần thông đi lại, biến hóa tự tại), tam-muội Kiến Vô Lượng Chư Phật (thấy vô lượng chư Phật), tam-muội Văn Trì (nghe rồi nhớ giữ), tam-muội Bất Loạn (không rối loạn), tam-muội Nhất Niệm Trí Vô Lượng Công Đức Hải Tịnh (trí trong một niệm, biển công đức vô lượng trong sạch). Vô số na-do-tha tam-muội như thế, khi vào thiền ba-la-mật đều được thanh tịnh. Thưa Xá-lợi-phất, đó gọi là Bồ-tát tu hành thiền định không cùng tận."

 Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Vô Tận Ý: "Hay thay, hay thay, thiện nam tử! Nhân giả đã nói rất hay về thiền ba-la-mật của Bồ-tát. Mong nhân giả hãy nói về bát-nhã ba-la-mật của Bồ-tát (hạnh trí tuệ thấy rõ bản chất thật của mọi sự, đến mức trọn vẹn), tức thứ bát-nhã ba-la-mật không cùng tận mà các Bồ-tát đạt được. Thưa thiện nam tử, bát-nhã ba-la-mật thực hành thế nào, đi vào thế nào?"

 Vô Tận Ý đáp: "Thưa Xá-lợi-phất, bát-nhã ba-la-mật là theo điều đã nghe mà tu hành, và khéo đi vào sự suy xét." Xá-lợi-phất hỏi: "Thưa thiện nam tử, thế nào là theo điều đã nghe mà tu hành?" Vô Tận Ý đáp: "Việc nghe có đủ tám mươi hạnh. Tám mươi hạnh ấy là gì? Hạnh ưa muốn tu tập; hạnh tâm thuận theo; hạnh tâm rốt ráo; hạnh luôn phát khởi; hạnh gần gũi bạn lành; hạnh không kiêu mạn; hạnh không buông lung; hạnh cung kính; hạnh thuận theo lời dạy; hạnh nghe theo lời hay; hạnh thường đến chỗ pháp sư (người giảng dạy giáo pháp); hạnh hết lòng nghe pháp; hạnh khéo suy xét; hạnh tâm không rối loạn; hạnh tâm siêng năng tiến tới; hạnh coi pháp như của báu; hạnh coi pháp như thuốc; hạnh trừ các bệnh; hạnh nhớ mình là đồ chứa pháp; hạnh tiến đến giác ngộ; hạnh ý vui mừng; hạnh đi vào giác ngộ; hạnh nghe không chán; hạnh tăng trưởng buông xả; hạnh điều hòa trí; hạnh gần gũi người học rộng; hạnh phát sinh vui mừng; hạnh thân nhẹ nhàng thư thái; hạnh tâm mềm mại hòa nhã; hạnh nghe không mệt mỏi; hạnh nghe nghĩa lý; hạnh nghe pháp; hạnh nghe về oai nghi; hạnh nghe người khác nói; hạnh nghe điều chưa từng nghe; hạnh nghe về các thần thông; hạnh không cầu thừa khác (thừa: cỗ xe, ví cho con đường tu đưa người đến giải thoát); hạnh nghe về các ba-la-mật; hạnh nghe về Bồ-tát tạng (kho giáo pháp dành cho Bồ-tát); hạnh nghe về các pháp thu nhận chúng sinh; hạnh nghe về phương tiện; hạnh nghe về tứ phạm hạnh; hạnh nghe về chánh niệm, chánh trí; hạnh nghe về phương tiện của sự sinh; hạnh nghe về phương tiện của sự vô sinh;

 hạnh quán bất tịnh (quán thân thể là không sạch để bớt tham dục); hạnh suy xét lòng thương yêu; hạnh quán nhân duyên; hạnh quán vô thường (không có gì tồn tại mãi); hạnh quán khổ; hạnh quán vô ngã; hạnh quán tịch diệt; hạnh quán không; hạnh quán vô tướng; hạnh quán vô nguyện; hạnh quán vô tác; hạnh làm điều lành; hạnh giữ sự chân thật; hạnh không đánh mất; hạnh giữ gìn tâm ở chỗ ở tốt hay xấu; hạnh siêng tiến không biếng lười; hạnh khéo phân biệt các pháp; hạnh biết phiền não không phải bạn mình; hạnh giữ gìn pháp lành là bạn của mình; hạnh hàng phục phiền não không phải bạn mình; hạnh gần gũi của cải là chánh pháp; hạnh dứt mọi nghèo thiếu; hạnh được người trí khen ngợi; hạnh ưa thích căn tính lanh lợi; hạnh được các bậc Thánh khuyến khích; hạnh làm cho người chưa phải Thánh cũng sinh vui mừng; hạnh quán các đế (các chân lý); hạnh quán lỗi hại của các ấm (ấm, cũng gọi uẩn: năm nhóm hợp thành con người – thân xác, cảm thọ, nhận biết, tác ý, phân biệt); hạnh suy xét hữu vi có nhiều lỗi hại; hạnh suy xét nghĩa lý; hạnh không làm mọi điều ác; hạnh lợi mình lợi người; hạnh thuận theo mà tăng tiến các nghiệp lành; hạnh tiến lên chỗ vượt trội; hạnh đạt được hết thảy Phật pháp. Thưa Xá-lợi-phất, đó gọi là Bồ-tát theo điều đã nghe mà có đủ tám mươi hạnh.

 Thưa Xá-lợi-phất, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật có đủ ba mươi hai điều khéo đi vào sự suy xét. Ba mươi hai điều ấy là gì? Khéo đi vào định thọ trì; khéo đi vào tuệ phân biệt; khéo đi vào tâm mềm mại hòa nhã; khéo đi vào việc thân sống một mình; khéo đi vào mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nhân quả giải thích vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết); khéo đi vào chỗ không đứt đoạn; khéo đi vào chỗ không thường còn; khéo đi vào các pháp do nhân duyên sinh; khéo đi vào chỗ không có chúng sinh, không có mạng sống, không có người; khéo đi vào chỗ không có nơi đến, nơi đi, nơi ở; khéo đi vào chỗ không có tiến tới mà nhân quả không đứt (?); khéo đi vào không mà không biếng lười; khéo đi vào vô tướng mà không bỏ phế; khéo đi vào vô nguyện mà không buông bỏ; khéo đi vào chỗ không chứng nhập không, vô tướng, vô nguyện; khéo đi vào việc sinh ra các thiền và tam-muội; khéo đi vào chỗ không theo thiền định mà sinh (vào các cõi trời thiền); khéo đi vào việc sinh ra các thông và trí; khéo đi vào chỗ không chứng nhập pháp vô lậu (pháp không còn phiền não rỉ chảy, tức chỗ giải thoát riêng của nhị thừa); khéo đi vào phép quán bên trong; khéo đi vào chỗ không chứng nhập ngôi quyết định (của nhị thừa) (?); khéo đi vào việc suy xét lỗi hại của pháp hữu vi; khéo đi vào chỗ không bám vào pháp hữu vi; khéo đi vào việc quán hết thảy chúng sinh là vô ngã mà không bỏ đại bi; khéo đi vào mọi nẻo đáng sợ (các nẻo tái sinh khổ sở); khéo đi vào chỗ tuy sinh vào các nẻo mà không phải do nghiệp mà sinh; khéo đi vào sự lìa dục; khéo đi vào chỗ không chứng nhập pháp lìa dục; khéo đi vào việc bỏ những ham muốn ưa thích; khéo đi vào chỗ không bỏ niềm vui pháp; khéo đi vào việc bỏ mọi hý luận và các sự suy tưởng; khéo đi vào chỗ không bỏ các phép quán phương tiện. Thưa Xá-lợi-phất, đó gọi là ba mươi hai điều khéo đi vào sự suy xét của Bồ-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật.

 Lại nữa, khéo suy xét tức là những câu khéo thuận (những cách diễn đạt thuận với chân lý). Câu khéo thuận ấy là: câu không bắt đầu, câu không kết thúc, câu không trụ, câu không nương tựa, câu không lay động, câu không dựa dẫm, câu bình đẳng, câu không phải ngang bằng, câu chân thật, câu chính chân, câu không biến đổi, câu thanh tịnh, câu vĩnh viễn tịch lặng, câu không bùng cháy, câu không nâng lên, câu không hạ xuống, câu không diệt, câu không tăng, câu không chung, câu không hý luận, câu như (đúng như thật, tức chân như), câu không như, câu như mà không như, câu chẳng như chẳng không như, câu như thật, câu ba đời bình đẳng, câu ba thời (quá khứ, hiện tại, vị lai), câu không trụ nơi sắc (thân xác, vật chất), câu không trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức (cảm thọ, nhận biết hình ảnh khái niệm, tác ý, sự phân biệt nhận biết), câu không trụ nơi địa đại (yếu tố đất, tức tính cứng chắc), câu không trụ nơi thủy, hỏa, phong (yếu tố nước, lửa, gió), câu không trụ nơi giới mắt, giới hình sắc, giới nhận thức của mắt (giới: phạm vi, lĩnh vực), câu không trụ nơi giới tai, giới âm thanh, giới nhận thức của tai, câu không trụ nơi giới mũi, giới mùi hương, giới nhận thức của mũi, câu không trụ nơi giới lưỡi, giới vị, giới nhận thức của lưỡi, câu không trụ nơi giới thân, giới xúc chạm, giới nhận thức của thân, câu không trụ nơi giới ý, giới đối tượng của ý, giới nhận thức của ý, câu nhớ nghĩa, câu nhớ trí, câu kinh liễu nghĩa (kinh nói thẳng ra nghĩa rốt ráo), câu nhớ pháp. Đó gọi là Bồ-tát khéo đi vào sự suy xét.

 Lại nữa, khéo suy xét tức là đối với hết thảy các pháp, dù là ngã hay vô ngã, đều thuận theo mà quan sát. Nếu biết chúng sinh không có cái ta, tức là thuận theo mà quan sát các pháp. Quan sát như thế tức là khéo đi vào sự suy xét. Khéo suy xét như thế tức là suy xét sinh tử và Niết-bàn (cảnh giới đã dứt hết phiền não, khổ đau) cùng một pháp giới (toàn thể thực tại xét theo bản chất chân thật), quán hai điều ấy không có khác biệt. Thấy như thế gọi là siêng năng khéo đi vào sự suy xét. Nếu quán pháp đen (điều ác) và pháp trắng (điều lành), hai tính ấy bình đẳng không khác biệt, đó gọi là siêng năng khéo đi vào sự suy xét. Nếu quán các ách (những thứ trói buộc như cái ách trên cổ bò, ví cho phiền não) và chỗ không có ách mà không lay động, không cậy dựa, đó gọi là siêng năng khéo đi vào sự suy xét. Nếu Bồ-tát khởi sự khéo suy xét, vì chúng sinh mà không rời bỏ họ, đối với tướng của các pháp cũng không phân biệt, đó gọi là Bồ-tát phát khởi sự khéo suy xét. Thưa Xá-lợi-phất, người tu theo điều đã nghe, nhờ thế mà được đi vào, được quả là sự khéo suy xét, đó gọi là tuệ.

 Thưa Xá-lợi-phất, tuệ của Bồ-tát có mười sáu pháp không trụ vào. Mười sáu pháp ấy là gì? Một, không trụ nơi vô minh (sự mê muội, không thấy chân lý), hành, thức, danh sắc (tâm và thân), lục nhập (sáu giác quan), xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết (các mắt xích của mười hai nhân duyên), cho đến không trụ nơi sự diệt của vô minh cho đến sự diệt của sinh tử. Hai, không trụ nơi thân kiến căn bản (sự chấp cho thân này là ta), cho đến không trụ nơi sáu mươi hai kiến chấp sai lầm. Ba, không trụ nơi cao thấp, cho đến không trụ nơi các pháp thế gian: được lợi, suy hao, bị chê, được khen, được tán dương, bị chê bai, khổ, vui. Bốn, không trụ nơi mạn (kiêu căng), mạn chồng mạn, tăng thượng mạn (chưa chứng mà cho là đã chứng), thắng mạn (cho mình hơn người), ngã mạn (cậy có cái ta), hạ mạn (kém người nhiều mà cho mình chỉ kém chút ít), kiêu mạn, tà mạn (không có đức mà tự cho là có đức), cho đến không trụ nơi hai mươi phiền não.

 Năm, không trụ nơi các trói buộc do tham sinh ra, dù thô hay tế, dù bậc trên, giữa hay dưới, cho đến không trụ nơi hết thảy trói buộc do tham dục sinh ra. Sáu, không trụ nơi sự tối tăm của si mê che lấp ngăn ngại, cho đến không trụ nơi hết thảy trói buộc do si mê sinh ra. Bảy, không trụ nơi sự đục ngầu của dâm dục và ái luyến. Tám, không trụ nơi ma ấm (thân năm ấm), ma chết, ma phiền não, ma cõi trời, cho đến không trụ nơi các việc ma do ma gây ra. Chín, không trụ nơi ta, người, chúng sinh, thọ mạng, kẻ được nuôi dưỡng, kẻ trượng phu (các cách chấp có một cái ta thật), cho đến không trụ nơi sự nắm giữ tướng chúng sinh. Mười, không trụ nơi nghiệp chướng, báo chướng, pháp chướng, phiền não chướng, kiến chướng (các thứ ngăn che do nghiệp, do quả báo, do pháp, do phiền não, do kiến chấp), cho đến không trụ nơi hết thảy tập khí. Mười một, không trụ nơi tư tưởng, nhớ tưởng, phân biệt tưởng, tưởng về duyên, tưởng về cảnh giới, sự thấy nghe hay biết, cho đến không trụ nơi hết thảy trói buộc. Mười hai, không trụ nơi trí tùy theo vận hành trong tâm chúng sinh, cho đến không trụ nơi tám vạn bốn nghìn pháp tụ (tám vạn bốn nghìn nhóm pháp môn).

 Mười ba, không trụ nơi keo kiệt và bố thí, phá giới và giữ giới, giận dữ và nhẫn nhục, biếng lười và tinh tấn, tâm tán loạn và thiền định, ngu si và trí tuệ, cho đến không trụ nơi những gì là bạn hay không phải bạn của các ba-la-mật. Mười bốn, không trụ nơi định và loạn, tà và chánh, thiện và bất thiện, thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), có thể làm và không thể làm, hữu lậu (còn phiền não) và vô lậu, hữu vi và vô vi (không do nhân duyên tạo thành, không sinh diệt), pháp đen và pháp trắng, sinh tử và Niết-bàn, cho đến không trụ nơi những gì là bạn hay không phải bạn của hết thảy các pháp. Mười lăm, không trụ nơi tướng khác nhau của chúng sinh, tướng khác nhau của các thừa, tướng khác nhau của cõi Phật, tướng khác nhau của chư Phật, tướng khác nhau của các pháp, tướng khác nhau của chúng Thánh, cho đến không trụ nơi hết thảy tướng khác nhau. Mười sáu, không trụ nơi biết và không biết, nhận thức và không nhận thức, tục đế (chân lý theo quy ước thế gian) và chân đế, cho đến không trụ nơi hết thảy các tướng. Cái gọi là tuệ suy xét của Bồ-tát thì không nghe, không làm, không thân, không tướng, không hình, không tạo tác. Tuệ chân thật như thế không trụ nơi hết thảy nhớ tưởng, suy xét, tác ý của tâm, chỗ dừng trụ, danh tự và tướng khác nhau. Thưa Xá-lợi-phất, đó gọi là trí tuệ chân thật của Bồ-tát không trụ nơi mười sáu pháp như thế.

 Thưa Xá-lợi-phất, thế nào là chỗ mà tuệ của Bồ-tát có đủ tám phương tiện? Tám phương tiện ấy là gì? Phương tiện về các ấm, phương tiện về các giới, phương tiện về các nhập (mười hai nhập: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), phương tiện về các đế (chân lý), phương tiện về các duyên, phương tiện về ba đời, phương tiện về các thừa, phương tiện về các pháp.

 Thế nào là phương tiện về các ấm? Nói rằng các ấm như bọt nước, như bong bóng, như ảo ảnh hơi nóng lúc trời nắng, như cây chuối (bóc mãi không có lõi), như trò ảo thuật, như giấc mộng, như tiếng vang, như hình trong gương, như cái bóng, như hình người do phép biến hóa; như bọt nước, như tính chất của bọt nước, không phải ta, không phải chúng sinh, không phải mạng sống, không phải người. Sắc cũng như thế. Biết được như thế, đó gọi là phương tiện quán sắc của Bồ-tát. Thọ ví như bong bóng, tưởng ví như ảo ảnh hơi nóng, hành như cây chuối, thức ví như trò ảo thuật; như tính chất của bong bóng, ảo ảnh, cây chuối, trò ảo thuật, không có ta, không có chúng sinh, không có mạng sống, không có người. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như thế. Biết được như thế, đó gọi là phương tiện quán thọ, tưởng, hành, thức của Bồ-tát. Các ấm như mộng, như tiếng vang, như hình trong gương, như cái bóng, như phép biến hóa, như tính chất của phép biến hóa, không có ta, không có chúng sinh, không có mạng sống, không có người. Các ấm cũng như thế. Biết được như thế, đó gọi là phương tiện quán ấm của Bồ-tát. Cái gọi là ấm chính là tướng của thế gian; tướng của thế gian là tướng có thể hư hoại; tướng có thể hư hoại tức là tính vô thường, tính khổ, tính vô ngã, tính tịch diệt. Biết được như thế, đó gọi là phương tiện quán ấm của Bồ-tát.

 Thế nào là phương tiện biết các giới của Bồ-tát? Pháp giới với địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới: trong pháp giới ấy không có tướng cứng, tướng ướt, tướng nóng, tướng động. Pháp giới với giới mắt, giới tai, giới mũi, lưỡi, thân, ý: trong pháp giới ấy không có tướng thấy, tướng nghe, tướng ngửi, tướng phân biệt vị, tướng cảm xúc, tướng biết. Pháp giới với giới hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, đối tượng của ý: trong pháp giới ấy không có tướng mắt thấy được, tướng tai nghe được, tướng mũi ngửi được, tướng lưỡi phân biệt được, tướng thân cảm xúc được, tướng ý biết được. Pháp giới với giới nhận thức của mắt, giới nhận thức của tai, mũi, lưỡi, thân, ý: trong pháp giới ấy không có nhận thức của mắt biết hình sắc, cho đến không có nhận thức của ý biết pháp. Pháp giới với giới hình sắc: pháp giới không phải là tướng tạo tác của sắc, cho đến các giới khác đối với pháp giới cũng như vậy. Pháp giới và ngã giới (giới của cái ta) không hai, không khác. Pháp giới với dục giới, sắc giới, vô sắc giới, ngã giới, giới sinh tử, giới Niết-bàn đều không hai, không khác. Pháp giới, hư không giới, hết thảy pháp giới, ngã giới, không giới, đều vô tướng, vô nguyện, vô tác, không ra, không sinh, không có gì, bình đẳng như Niết-bàn. Hư không, Niết-bàn và hết thảy các pháp đều bình đẳng, không có hai. Như thế, vô lượng giới hữu vi đều đi vào giới vô vi. Biết được như thế, nói được như thế, đó gọi là phương tiện biết các giới của Bồ-tát.

 Thế nào là phương tiện quán các nhập của Bồ-tát? Như Phật đã dạy: mắt là không, cái ta là không, cái của ta là không. Vì sao vậy? Vì trong bản tính của mắt không có ta, không có cái của ta. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý là không cũng như vậy. Người quán các nhập như thế thấy hết thảy pháp, dù thiện hay bất thiện, đều không có hai tướng. Đó gọi là phương tiện quán các nhập của Bồ-tát. Đối với nhập của mắt và nhập của hình sắc, nếu thấy mắt và hình sắc đều lìa dục, mà không chứng nhập pháp lìa dục, đó gọi là phương tiện quán các nhập của Bồ-tát. Nhập của tai và nhập của âm thanh, nhập của mũi và nhập của mùi hương, nhập của lưỡi và nhập của vị, nhập của thân và nhập của xúc chạm, nhập của ý và nhập của pháp, nếu thấy đều lìa dục mà không chứng nhập pháp lìa dục, đó gọi là phương tiện quán các nhập của Bồ-tát. Cái gọi là nhập, có nhập của bậc Thánh và nhập không phải của bậc Thánh. Thế nào là nhập của bậc Thánh? Là tu tập đạo. Thế nào là nhập không phải của bậc Thánh? Là không tu tập đạo. Nếu Bồ-tát an trụ nơi đạo, đối với người không tu đạo mà khởi lòng đại bi, không bỏ việc dẫn họ vào đạo, đó gọi là phương tiện quán các nhập của Bồ-tát.

 Thế nào là phương tiện quán các đế của Bồ-tát? Các đế rất sâu xa, khó đi vào. Thế nào là khó đi vào? Đó là khổ trí, tập trí, diệt trí, đạo trí (trí biết về khổ, về nguyên nhân của khổ, về sự diệt khổ, về con đường diệt khổ). Khổ trí là quán các ấm vốn không sinh. Tập trí là quán việc dứt nguyên nhân là ái (sự luyến ái, khát khao). Diệt trí là quán vô minh và các phiền não không có sự hòa hợp. Đạo trí là được cái thấy bình đẳng, đối với hết thảy pháp không dựa dẫm bám víu. Nếu Bồ-tát đối với Tứ thánh đế (bốn chân lý của bậc Thánh: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) mà quán như thế, nhưng vì giáo hóa chúng sinh mà không chứng nhập, đó gọi là phương tiện quán các đế của Bồ-tát.

 Lại có ba đế. Ba đế ấy là gì? Tục đế, đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng), tướng đế. Thế nào là tục đế? Là các pháp như lời nói, chữ viết, tên gọi giả đặt mà thế gian dùng. Thế nào là đệ nhất nghĩa đế? Là chỗ đến cả vận hành của tâm cũng không có, huống chi là lời nói, chữ viết. Thế nào là tướng đế? Là quán hết thảy tướng đều như một tướng; một tướng ấy tức là không có tướng. Bồ-tát thuận theo tục đế mà không chán mệt; quán đệ nhất nghĩa đế mà không chứng nhập; quán các tướng đế là một tướng, không có tướng. Đó gọi là phương tiện quán các đế của Bồ-tát.

 Lại có hai đế. Hai đế ấy là gì? Tục đế và đệ nhất nghĩa đế. Thế nào là tục đế? Là nói về khổ đế, tập đế, đạo đế, và các pháp như lời nói, chữ viết, tên gọi giả đặt của thế gian. Thế nào là đệ nhất nghĩa đế? Là đối với pháp Niết-bàn rốt cuộc không bao giờ quên mất. Vì sao vậy? Vì nó như pháp giới, bản tính thường còn. Bồ-tát thuận theo lẽ thế tục mà không sinh chán mệt, quán đệ nhất nghĩa mà không chứng nhập. Lại có một đế. Một đế ấy là gì? Là đối với hết thảy pháp không dựa dẫm bám víu, nhưng vì giáo hóa chúng sinh mà hiện ra như có bám víu. Đó gọi là phương tiện quán các đế của Bồ-tát.

 Lại nữa, năm ấm là khổ. Nếu thấy tướng khổ của năm ấm, đó gọi là quán khổ; khổ tức là không, đó gọi là khổ trí quán khổ thánh đế. Nếu quán năm ấm có nguyên nhân là ái và nguyên nhân là kiến chấp cùng các phiền não, đó gọi là tập; nếu quán nguyên nhân là ái và kiến chấp mà không nắm, không bám, không mong, không cầu, đó gọi là tập trí quán tập thánh đế. Nếu năm ấm có tướng rốt ráo diệt hết: quá khứ đã diệt, vị lai chưa sinh, hiện tại không dừng, đó gọi là diệt; biết được như thế, đó gọi là diệt trí quán diệt thánh đế. Nếu người được đạo chứng được tập trí, diệt trí, rồi dùng tỷ trí (trí suy biết, nhờ suy từ điều đã biết mà biết điều tương tự) mà biết, đó gọi là đạo; nếu ở trong đó đều thấy tính không, đó gọi là đạo trí quán đạo thánh đế. Nếu quán được Tứ thánh đế như thế, đó gọi là phương tiện quán các đế của Bồ-tát.

 Hết thảy cảm thọ đều là khổ; nếu đối với các cảm thọ mà suy xét phân biệt, đó gọi là khổ trí quán khổ thánh đế. Nguyên nhân của cảm thọ hòa hợp lại, đó gọi là tập; nếu đối với nguyên nhân của cảm thọ mà biết đúng như thật, đó gọi là tập trí quán tập thánh đế. Nếu trừ các cảm thọ thì không có người cảm thọ và cái được cảm thọ; quán cảm thọ diệt hết mà vì giáo hóa chúng sinh không chứng nhập sự diệt, đó gọi là diệt trí quán diệt thánh đế. Nếu có điều thọ nhận, đó gọi là đạo; tuy có sự hòa hợp nhưng chỉ như thí dụ chiếc bè (qua sông rồi thì bỏ bè, không mang theo), không bị cái được thọ nhận chi phối, cũng không cầu đạo, đó gọi là đạo trí quán đạo thánh đế. Biết được như thế, thấy Tứ thánh đế thanh tịnh bình đẳng, đó gọi là phương tiện quán các đế của Bồ-tát.

 Lại nữa, nói tóm lại, sinh là khổ, đó gọi là khổ; nếu quán sự sinh, đó gọi là khổ trí quán khổ thánh đế. Sinh là do nhân duyên, đó gọi là tập; nếu quán có và không có, đó gọi là tập trí quán tập thánh đế. Hết thảy sinh đều chẳng phải sinh, tức chẳng phải diệt; nếu pháp không sinh thì không có diệt, đó gọi là diệt; nếu quán sự diệt này, đó là diệt trí quán diệt thánh đế. Nếu đối với những điều như thế mà tìm tòi, cân nhắc, suy xét, phân biệt, đó gọi là đạo; nếu diệt sự tìm tòi, cân nhắc như thế mà đi vào cửa pháp, đó gọi là đạo trí quán đạo thánh đế. Nếu an trụ nơi trí mà không chứng nhập thánh đế, đó gọi là phương tiện quán các đế của Bồ-tát.

 Thế nào là phương tiện quán các duyên của Bồ-tát? Vì gom góp sự suy nghĩ không đúng đắn nên vô minh tụ lại; vô minh tụ lại nên hành tụ lại (hành: những tác ý tạo nghiệp); hành tụ lại nên thức tụ lại; thức tụ lại nên danh sắc tụ lại; danh sắc tụ lại nên lục nhập tụ lại; lục nhập tụ lại nên xúc (sự tiếp xúc) tụ lại; xúc tụ lại nên thọ tụ lại; thọ tụ lại nên ái tụ lại; ái tụ lại nên thủ (sự nắm giữ, chấp lấy) tụ lại; thủ tụ lại nên hữu (sự tồn tại, mầm tái sinh) tụ lại; hữu tụ lại nên sinh tụ lại; sinh tụ lại nên già chết tụ lại; già chết tụ lại nên lo âu, buồn thương, khổ sở, phiền não tụ lại. Nếu biết các khổ tụ lại như thế, đó gọi là phương tiện quán các duyên của Bồ-tát. Nếu an trụ nơi sự tụ lại của các pháp như thế, thì không nuôi lớn, không tạo tác, không tranh cãi, không có chủ, không thuộc về ai, không bị trói buộc. Tức là các pháp do nhân là pháp lành, do nhân là pháp bất thiện, do nhân là pháp bất động (nghiệp thiền định), hay do nhân là pháp hướng về Niết-bàn, những pháp như thế đều phân biệt đúng như thật. Đối với căn cơ và giới hạn của các chúng sinh, các nghiệp được tạo ra do các căn ấy, những nghiệp nhận quả báo và không nhận quả báo, khéo biết phương tiện về sự tụ hợp của nguyên nhân, đó gọi là phương tiện quán các duyên của Bồ-tát.

 Suy nghĩ không đúng đắn diệt thì vô minh diệt; vô minh diệt nên hành diệt; hành diệt nên thức diệt; thức diệt nên danh sắc diệt; danh sắc diệt nên lục nhập diệt; lục nhập diệt nên xúc diệt; xúc diệt nên thọ diệt; thọ diệt nên ái diệt; ái diệt nên thủ diệt; thủ diệt nên hữu diệt; hữu diệt nên sinh diệt; sinh diệt nên già chết diệt; già chết diệt nên lo âu, buồn thương, khổ sở, phiền não và cả khối khổ đều diệt. Nếu biết khối khổ diệt như thế, đó gọi là phương tiện quán các duyên của Bồ-tát. Hết thảy các pháp đều thuộc về nhân, thuộc về duyên, thuộc về sự hòa hợp. Nếu pháp thuộc về nhân duyên hòa hợp, thì pháp ấy không thuộc về ta, người, chúng sinh, thọ mạng. Nếu pháp không thuộc về ta, người, chúng sinh, thọ mạng, thì không nằm trong số các pháp (?). Biết được như thế, đó gọi là phương tiện quán các duyên của Bồ-tát. Nếu các pháp mà Bồ-tát tu là để trợ giúp bồ-đề, an trụ nơi bồ-đề, thấy các duyên như thế đều diệt hết, mà vì giáo hóa chúng sinh không chứng nhập, đó gọi là phương tiện quán các duyên của Bồ-tát.

 Thế nào là phương tiện quán ba đời? Nếu nhớ đến tâm và tâm sở (các trạng thái tâm đi kèm theo tâm) lành và không lành trong quá khứ của thân mình và thân người: với tâm bất thiện thì quở trách chê bỏ, còn tâm sở lành thì đều đem hồi hướng về bồ-đề vô thượng, đó gọi là phương tiện quán quá khứ của Bồ-tát. Đối với tâm và tâm sở ở đời vị lai, một lòng chuyên nhớ đến đạo bồ-đề; nếu khởi tâm lành thì nguyện đều hồi hướng về bồ-đề vô thượng; tâm và tâm sở bất thiện thì không để vào tâm; phát nguyện như thế, đó gọi là phương tiện về vị lai của Bồ-tát. Đối với tâm và tâm sở ở đời hiện tại, các nghiệp được làm như suy xét đúng đắn v.v., đều đem hồi hướng về bồ-đề vô thượng, đó gọi là phương tiện quán hiện tại của Bồ-tát. Làm phương tiện như thế, đó gọi là phương tiện quán ba đời của Bồ-tát.

 Lại nữa, khéo hiểu ba đời là không, không có gì cả; quán như thế, quán ba đời là không, là nhờ sức trí tuệ; nếu đối với vô lượng công đức đã gieo nơi chư Phật ba đời đều đem hồi hướng về bồ-đề vô thượng, là nhờ sức phương tiện. Phương tiện như thế, đó gọi là phương tiện quán ba đời của Bồ-tát. Lại nữa, tuy thấy pháp quá khứ đã hết, không đến vị lai, mà vẫn luôn tu điều lành, siêng năng không biếng lười; quán pháp vị lai tuy không có sự sinh ra, mà không bỏ tinh tấn, nguyện hướng về bồ-đề; quán pháp hiện tại tuy niệm niệm diệt mất, mà tâm không quên phát tâm hướng về bồ-đề. Phương tiện như thế, đó gọi là phương tiện quán ba đời của Bồ-tát. Quá khứ đã diệt, vị lai chưa đến, hiện tại không dừng; tuy quán tâm và tâm sở sinh diệt tan rã như thế, mà luôn không bỏ việc gom góp thiện căn và các pháp trợ giúp bồ-đề. Phương tiện như thế, đó gọi là phương tiện quán ba đời của Bồ-tát.

 Lại nữa, nếu dùng các thần thông: nhớ đến thiện căn đã làm trong đời quá khứ, nhớ rồi hồi hướng về bồ-đề vô thượng; đối với thiện căn chưa sinh ở đời vị lai thì nguyện cho điều tâm mong được thành tựu như ý; ở đời hiện tại luôn sinh thiện căn, chuyên nhớ không biếng lười, hồi hướng về đạo bồ-đề vô thượng. Phương tiện như thế, đó gọi là phương tiện quán ba đời của Bồ-tát. Lại nữa, nếu giáo hóa chúng sinh: nhớ đến thiện căn và công đức trợ đạo đã làm trong đời quá khứ, tức là tùy theo tâm chúng sinh, ai đáng được giáo hóa thì theo điều họ ưa thích mà đã giáo hóa xong; đối với chúng sinh ở đời vị lai, có người cần thấy Phật và các bậc Thánh mới được độ, thì tùy theo hình dạng thích hợp mà làm cho họ đều được độ; đối với chúng sinh ở đời hiện tại, ai đáng nghe pháp, ai đáng thấy sức thần thông, cũng tùy theo chỗ thích hợp mà đều giáo hóa họ. Sau khi tùy chỗ mà giáo hóa các chúng sinh rồi, liền trong ba đời thành tựu lợi ích cho mình và cho người. Những lợi ích ấy đều vì bồ-đề, có đủ trí không ngăn ngại. Phương tiện như thế, đó gọi là phương tiện quán ba đời của Bồ-tát.

 Thưa Xá-lợi-phất, thế nào là phương tiện quán các thừa của Bồ-tát? Đời có ba thừa. Ba thừa ấy là gì? Thanh văn thừa, Duyên giác thừa, Đại thừa (con đường tu của Bồ-tát, nhắm đến thành Phật và cứu độ mọi người). Lại có hai thừa. Hai thừa ấy là gì? Thiên thừa (con đường tu đưa đến tái sinh cõi trời) và Nhân thừa (con đường tu đưa đến tái sinh làm người). Thế nào là Bồ-tát quán Thanh văn thừa? Khi Phật chưa ra đời thì không có Thanh văn thừa. Vì sao vậy? Vì nghe pháp từ người khác mà sinh chánh kiến (cái thấy đúng đắn). Cái gọi là nghe, là giữ giới và oai nghi. Vì oai nghi đầy đủ nên giới tụ (nhóm giới đức) đầy đủ; giới tụ đầy đủ rồi thì định tụ đầy đủ; định tụ đầy đủ rồi thì tuệ tụ đầy đủ; tuệ tụ đầy đủ rồi thì giải thoát tụ đầy đủ; giải thoát tụ đầy đủ rồi thì giải thoát tri kiến tụ đầy đủ (giải thoát tri kiến: cái biết, thấy rõ rằng mình đã giải thoát). Phương tiện như thế, đó gọi là phương tiện quán Thanh văn thừa của Bồ-tát.

 Lại nữa, quán Thanh văn thừa: đối với hành thiện, hành bất thiện và hành bất động (nghiệp thiền định đưa đến sinh vào cõi sắc và vô sắc), tâm luôn chê bỏ, chán lìa tam giới; quán hết thảy các hành là vô thường, khổ, vô ngã, Niết-bàn là tịch diệt; cho đến một niệm cũng không mong thọ sinh; luôn mang lòng lo sợ, tâm không ưa thích; quán các ấm như kẻ thù, các giới như rắn độc, các nhập như làng trống không người; đối với mọi nẻo đều không mong thọ sinh. Nếu có thể chỉ bày phân biệt như thế, đó gọi là phương tiện quán Thanh văn thừa của Bồ-tát.

 Thế nào là phương tiện quán Duyên giác thừa của Bồ-tát? Nếu có vị Duyên giác ra đời, quán những gì họ làm và biết đúng như thật. Hạnh của Duyên giác vượt hơn mọi công đức của Thanh văn: ưa tinh tấn, không buông lung, giữ giới, ít nghe học, không cúng dường nhiều chư Phật Thế Tôn, cũng không hầu hạ sai bảo. Vì căn tính bậc trung nên thường có lòng chán ngán; mọi việc làm đều ít ỏi; chán chỗ ồn ào, luôn ưa xa lánh; ở một mình nơi vắng vẻ, oai nghi khoan thai đúng mực; ra vào điềm đạm trang trọng, an tâm lặng lẽ, giảm bớt việc giao thiệp với người. Có thể làm ruộng phước ngay trong đời này cho chúng sinh (ruộng phước: nơi người ta cúng dường thì được phước, như gieo hạt vào ruộng tốt). Tâm họ ưa thích quán mười hai nhân duyên, luôn nhớ đến một pháp là Niết-bàn ra khỏi thế gian; thường dạo trong thiền định, không nghe từ người khác mà tự nhiên giác ngộ được một phần cảnh giới. Vì nhờ nhân duyên mà ngộ đạo nên gọi là Duyên giác. Nếu có thể chỉ bày phân biệt như thế, đó gọi là phương tiện quán Duyên giác thừa của Bồ-tát.

 Thế nào là phương tiện quán Đại thừa của Bồ-tát? Thừa ấy vô lượng, nay ở đây sẽ nói một phần nhỏ. Thừa này vô lượng, có thể dung chứa hết thảy chúng sinh, vì không có ngăn ngại. Thừa này làm tăng trưởng hết thảy thiện căn, vì khiến vô lượng chúng sinh được thọ dụng. Thừa này có đủ các ba-la-mật, vì có thể tùy theo vận hành trong tâm chúng sinh mà giáo hóa. Thừa này có thể vượt qua các pháp trợ đạo, tiến tới không ngăn ngại mà đến đạo tràng. Thừa này có ánh sáng bình đẳng không ngăn ngại soi khắp, vì vô lượng chúng sinh đều có thể đón nhận. Thừa này không sợ hãi, vượt qua con đường hèn yếu, vì có thể chỉ bày đầy đủ các pháp của Phật. Thừa này có thể phá hết thảy các ma, ngoại đạo (những người theo giáo phái ngoài Phật giáo) và bè lũ tà kiến, vì thấu rõ mười hai nhân duyên, dựng lên ngọn cờ bồ-đề có các pháp phụ trợ. Thừa này có thể trừ hết thảy những cực đoan như có và không, đoạn và thường (cho rằng chết là mất hẳn, hoặc cho rằng có cái ta tồn tại mãi), các nhân duyên, các phiền não và chướng ngại do kiến chấp sinh ra, các thứ che lấp, lưới nghi ngờ, sự xao động, vì đạt được trí tuệ chân thật không ngăn ngại của Phật. Thừa này giàu có đầy đủ mọi châu báu, chân thật không hư dối, có thể làm lợi ích chúng sinh, vì đại bi dũng mãnh, bản nguyện (lời thề nguyện xưa) thành tựu. Thừa này có đủ mười lực, các điều không sợ hãi và pháp bất cộng, tướng hảo trang nghiêm thân, vì thân, miệng, ý đều thanh tịnh. Phương tiện như thế, đó gọi là phương tiện quán Đại thừa của Bồ-tát.

 Thế nào là phương tiện quán hết thảy pháp của Bồ-tát? Đó là đối với pháp hữu vi và vô vi, Bồ-tát ở trong đó khéo biết phương tiện. Thế nào là khéo quán phương tiện hữu vi? Mọi thiện nghiệp nơi thân, thiện nghiệp nơi miệng, thiện nghiệp nơi ý đều nguyện hồi hướng về bồ-đề vô thượng, đó gọi là phương tiện hữu vi. Nếu quán nghiệp thân, miệng, ý đồng với tướng bồ-đề mà hồi hướng về bồ-đề, đó gọi là phương tiện quán vô vi của Bồ-tát. Lại nữa, phương tiện hữu vi: nếu có thể gom góp năm ba-la-mật, đó gọi là phương tiện hữu vi. Tuy biết bát-nhã ba-la-mật có bản tính vô vi, nhưng đối với những gì đã gom góp rốt cuộc không chán bỏ, quyết muốn có đủ các ba-la-mật; hiểu sâu rằng thiện căn đồng với bồ-đề vô lậu mà vẫn nguyện thành tựu nhất thiết chủng trí (trí biết rõ tất cả mọi pháp đến từng chi tiết, tức trí của Phật), đó gọi là phương tiện vô vi của Bồ-tát.

 Lại nữa, phương tiện hữu vi: an trụ trong tâm bình đẳng không ngăn ngại, dùng tứ nhiếp pháp (bốn cách thu phục, gần gũi người: cho giúp, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích, cùng làm việc với họ) để thu nhận chúng sinh, đó gọi là phương tiện hữu vi. Thế nào là phương tiện vô vi? Khéo hiểu chúng sinh không có ta, không có người, không có gì mong cầu; biết tứ nhiếp pháp đồng với giải thoát vô vi, mà vẫn có thể hồi hướng về nhất thiết chủng trí, đó gọi là phương tiện vô vi. Lại nữa, phương tiện hữu vi: dứt sự nối tiếp của các phiền não và sinh tử, khiến chúng không khởi lên; còn các thiện căn trợ giúp bồ-đề thì khiến không đứt đoạn; cho đến không làm theo dù một phần nhỏ phiền não, đó gọi là phương tiện hữu vi. Thế nào là phương tiện vô vi? Tuy quán không, vô tướng, vô nguyện, nhưng biết ba cửa không ấy chính là phương tiện trợ đạo nên có thể không chứng nhập, đó gọi là phương tiện vô vi. Lại nữa, phương tiện hữu vi: tuy ở trong tam giới mà không bị phiền não của tam giới làm nhơ nhuốm, đó gọi là phương tiện hữu vi. Thế nào là phương tiện vô vi? Tuy ra khỏi tam giới mà không chứng nhập sự ra khỏi, đó gọi là phương tiện vô vi. Như Phật đã dạy, biết phương tiện về các pháp thì có thể có đủ nhất thiết chủng trí. Vì sao vậy? Vì nhất thiết chủng trí vô lượng vô biên, do có đủ chánh niệm, trí tuệ và phương tiện. Vì thế gọi là phương tiện về hết thảy pháp. Thưa Xá-lợi-phất, đó gọi là tám phương tiện mà trí tuệ của Bồ-tát nương vào.

 Thưa Xá-lợi-phất, tám phương tiện này có thể thâu nhiếp trí tuệ không cùng tận của Bồ-tát. Thưa Xá-lợi-phất, tuệ này có thể hiểu, vì quán rõ pháp lành và pháp bất thiện. Tuệ này như mũi tên, vì khéo bắn trúng pháp. Tuệ này là sự giàu có, vì pháp của bậc Thánh hiện ra trước mắt. Tuệ này là sự hiểu chân thật, vì dứt trừ các kiến chấp, phiền não, chướng ngại và các thứ che lấp. Tuệ này là lời nguyện chắc chắn, vì có thể làm trọn những điều mong cầu xưa nay. Tuệ này làm tan chảy, vì có thể trừ cái nóng bức thiêu đốt của phiền não. Tuệ này vui vẻ, vì không dứt niềm vui pháp. Tuệ này là chánh niệm, vì thấu rõ nghĩa của đối tượng mà tâm hướng đến. Tuệ này an trụ, vì có đủ ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp giúp giác ngộ, gồm bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác phần, tám chánh đạo). Tuệ này có được tướng, vì có thể làm cho thừa mình đang theo được đầy đủ. Tuệ này là tướng hiểu biết, vì trí bản tính soi sáng. Tuệ này có thể đưa sang bờ, vì vượt qua các dòng thác (các dòng phiền não cuốn trôi chúng sinh). Tuệ này có thể tiến lên, vì thành tựu chánh định quyết định (chắc chắn đi đến giác ngộ). Tuệ này là chánh kiến, vì có đủ hết thảy pháp lành. Tuệ này vui mừng, vì có thể cứu vớt người sa vào phiền não. Tuệ này thù thắng, vì đạt được đảnh pháp (?) (pháp ở bậc đỉnh cao). Tuệ này vi diệu, vì tự nhiên giác ngộ. Tuệ này không đi, vì không gần với ba đời. Tuệ này thâu nhiếp, vì có đủ hết thảy phương tiện. Tuệ này có thể cắt đứt, vì vượt qua mọi suy tưởng. Tuệ này không buông lung, vì lìa bỏ sự tối tăm mù mịt. Tuệ này là chỗ khởi đầu, vì phát khởi thực hành hết thảy pháp lành. Tuệ này có thể phát khởi, vì có đủ các thừa. Tuệ này soi sáng, vì trừ lưới vô minh. Tuệ này trao con mắt, vì khiến hết thảy chúng sinh tùy theo sự hiểu của mình mà được sáng tỏ. Tuệ này không nương tựa, vì vượt qua mắt và hình sắc. Tuệ này là đệ nhất nghĩa, vì phát ra điều chân thật. Tuệ này không tranh cãi, vì khéo phân biệt. Tuệ này sáng rõ, vì hướng về cửa trí. Tuệ này không cùng tận, vì có thể đi khắp nơi. Tuệ này không trái nghịch, vì thấy mười hai nhân duyên. Tuệ này là giải thoát, vì khéo cắt đứt hết các sự trói buộc. Tuệ này không pha tạp, vì lìa hết thảy pháp chướng ngại.

 Thưa Xá-lợi-phất, những vận hành trong tâm của hết thảy chúng sinh, trí tuệ như thế đều có thể soi thấu. Những cửa ngõ như vận hành trong tâm, tuệ, suy nghĩ, trí và các phiền não của chúng sinh, trí tuệ như thế đều quán rõ. Trí tuệ của Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát và Như Lai, Bồ-tát này đều có thể học khắp. Thưa Xá-lợi-phất, đó gọi là tuệ không cùng tận của Bồ-tát. Nhờ tuệ không cùng tận này mà có đủ trí không cùng tận." Khi giảng pháp này, ba vạn hai nghìn vị Bồ-tát có thiện căn đã chín muồi đắc vô sinh pháp nhẫn.

 Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập (Đại Phương Đẳng: giáo pháp Đại thừa rộng lớn và bình đẳng; Đại Tập: tập hợp lớn), quyển thứ hai mươi tám.

 Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ hai mươi chín.

 Đời Tống, sa-môn (người xuất gia tu hành) Trí Nghiêm ở Lương Châu cùng Bảo Vân dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video