Phẩm Bồ-tát Vô Tận Ý, thứ mười hai, phần ba (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi loài; Vô Tận Ý là tên vị Bồ-tát này, nghĩa là "Ý Không Cùng Tận")
Bấy giờ Bồ-tát Vô Tận Ý lại nói với Xá-lợi-phất (một trong các đại đệ tử của Đức Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất): "Bồ-tát tu tâm từ (lòng thương yêu, mong đem niềm vui đến cho mọi loài) cũng không thể cùng tận. Vì sao vậy? Vì lòng từ của Bồ-tát không thể đo lường, không có bờ bến. Người tu tâm từ ấy không có giới hạn, rộng ngang bằng chúng sinh giới (toàn bộ cõi của mọi loài có sự sống). Bồ-tát tu tâm từ, phát tâm che chở khắp tất cả. Xá-lợi-phất, ví như hư không thì không chỗ nào không che phủ; lòng từ của Bồ-tát này cũng như vậy, không có chúng sinh nào không được che chở. Xá-lợi-phất, như chúng sinh giới không thể đo lường, không bờ bến, không thể cùng tận; Bồ-tát tu tâm từ cũng như vậy, không thể đo lường, không bờ bến, không cùng tận. Vì hư không không cùng tận nên chúng sinh không cùng tận; vì chúng sinh không cùng tận nên Bồ-tát tu tâm từ cũng không thể cùng tận. Đó gọi là tâm từ mà bậc Đại sĩ (bậc người lớn, tức Bồ-tát) tu tập không thể nào cùng tận."
Xá-lợi-phất hỏi: "Thưa thiện nam tử (cách gọi tôn trọng người nam có đức hạnh), chúng sinh giới rộng đến mức nào?" Vô Tận Ý đáp: "Tất cả cõi đất, cõi nước, cõi lửa, cõi gió, số lượng của chúng không có bờ bến, thế mà vẫn không nhiều hơn chúng sinh giới." Xá-lợi-phất hỏi: "Thưa thiện nam tử, có thể nói một ví dụ để so sánh được chăng?" Vô Tận Ý đáp: "Có thể nói, nhưng không được lấy việc nhỏ làm ví dụ. Xá-lợi-phất, về phương đông, cách đây số thế giới của chư Phật nhiều bằng số cát của một sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ; "cát sông Hằng" là cách nói chỉ số lượng nhiều không đếm xuể); các phương nam, tây, bắc, bốn phương góc và phương trên, phương dưới cũng đều có số thế giới Phật nhiều bằng cát một sông Hằng. Gộp tất cả làm thành một biển lớn, nước đầy tràn. Cho số chúng sinh nhiều bằng cát một sông Hằng tụ họp lại, cùng lấy một sợi lông chẻ làm trăm phần, dùng một phần lông ấy chấm lấy một giọt nước. Cứ như thế, số chúng sinh bằng cát một sông Hằng cùng lấy một giọt; số chúng sinh bằng cát hai sông Hằng cùng lấy hai giọt; cứ lần lượt như thế cho đến khi lấy cạn hết nước của biển lớn đầy tràn này, mà chúng sinh giới vẫn chưa hết. Tâm từ của Bồ-tát đều có thể che chở khắp ngần ấy chúng sinh. Xá-lợi-phất, ý ông nghĩ sao? Thiện căn (gốc lành, tức công đức tốt đẹp làm nền cho quả lành về sau) của việc tu tâm từ này há có thể cùng tận sao?" Xá-lợi-phất đáp: "Thật không thể cùng tận. Thưa thiện nam tử, tính của hư không còn có thể hết, chứ tâm từ của Bồ-tát thì không thể hết."
"Nếu có Bồ-tát nghe nói như thế mà không kinh sợ, nên biết người ấy được lòng từ không cùng tận. Xá-lợi-phất, lòng từ này có thể tự che chở thân mình. Lòng từ này cũng có thể làm lợi ích cho người khác. Lòng từ này không tranh cãi. Lòng từ này có thể cắt đứt mọi sự giận dữ, mọi thứ cằn cỗi nhơ bẩn trong tâm và mọi sự trói buộc. Lòng từ này có thể lìa các kết và sử (kết: những phiền não trói buộc người vào khổ đau; sử: những phiền não sai khiến người ta làm điều sai trái). Lòng từ này vui vẻ. Lòng từ này không nhìn thấy lỗi phạm giới của bất cứ chúng sinh nào. Lòng từ này không có sự nóng bức phiền muộn, thân và tâm đều được an vui. Lòng từ này xa lìa mọi sự phiền não, làm hại. Lòng từ này có thể lìa mọi nỗi sợ hãi. Lòng từ này thuận theo con đường của các bậc thánh. Lòng từ này có thể khiến người đang giận trở nên vui vẻ. Lòng từ này có thể vượt thắng mọi cuộc tranh đấu. Lòng từ này có thể sinh ra lợi lộc, sự cúng dường và lời khen ngợi. Lòng từ này tô điểm cho uy đức của Đế Thích và Phạm Thiên (Đế Thích: vua cõi trời Đao Lợi; Phạm Thiên: vua của các cõi trời thanh tịnh cao hơn). Lòng từ này luôn được người trí khen ngợi. Lòng từ này luôn che chở kẻ phàm phu ngu muội. Lòng từ này luôn thuận theo phạm đạo (con đường tu hành trong sạch, dẫn đến cõi Phạm Thiên). Lòng từ này không xen tạp, xa lìa dục giới (cõi của những chúng sinh còn tham đắm ái dục, gồm cõi người, các đường khổ và sáu tầng trời thấp). Lòng từ này hướng đến pháp môn giải thoát (cánh cửa tu tập đưa đến thoát khỏi mọi trói buộc của phiền não và sinh tử). Lòng từ này thâu gồm tất cả các thừa (thừa: "cỗ xe", tức các con đường tu hành chở người đến giải thoát). Lòng từ này thâu gồm những công đức không nhờ vào của cải. Lòng từ này nuôi lớn mọi công đức. Lòng từ này vượt hơn mọi công đức vô tác (công đức không do cố ý tạo tác)(?). Lòng từ này có thể tô điểm đầy đủ tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp nơi thân Phật). Lòng từ này có thể lìa căn tính thấp kém, chậm lụt. Lòng từ này có thể mở ra các con đường lành chân chính dẫn đến cõi trời, cõi người và niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử). Lòng từ này có thể lìa ba đường ác (địa ngục, quỷ đói, súc sinh) và tám nạn (tám hoàn cảnh khó gặp Phật, khó nghe pháp). Lòng từ này yêu thích các pháp lành. Lòng từ này khiến mọi điều mong muốn đều thành tựu như nguyện, được tự tại. Lòng từ này bình đẳng với tất cả chúng sinh. Lòng từ này khi khởi lên thực hành thì lìa mọi tướng sai khác. Lòng từ này hướng thẳng vào cửa giữ giới (giới: những điều răn cấm người tu phải giữ). Lòng từ này có thể che chở những người phạm giới cấm. Lòng từ này có thể thành tựu nhẫn lực (sức nhẫn nại, chịu đựng, an nhiên trước mọi nghịch cảnh) cao tột. Lòng từ này có thể lìa mọi sự kiêu mạn và buông lung. Lòng từ này khởi lên sự tinh tấn (siêng năng tu hành không lùi bước) không tranh cãi, đi vào chánh đạo. Lòng từ này là gốc rễ để đi vào thiền định (trạng thái tâm lắng yên, chuyên chú vào một chỗ) của bậc thánh. Lòng từ này khéo phân biệt nơi tâm, lìa mọi phiền não (những trạng thái tâm gây rối khổ như tham, giận, si mê). Lòng từ này nhờ trí tuệ mà sinh ra tổng trì (năng lực ghi nhớ, nắm giữ không quên) đối với ngôn ngữ, văn tự. Lòng từ này là bạn của định, lìa bỏ việc kết bè bạn với ma. Lòng từ này luôn ở chung với niềm hoan hỷ. Lòng từ này khéo được tâm sai khiến. Lòng từ này giữ vững oai nghi (phép tắc đi, đứng, ngồi, nằm đúng mực) và giới pháp. Lòng từ này có thể lìa mọi sự xao động. Lòng từ này có thể diệt các loại tướng (hình tướng do tâm phân biệt). Lòng từ này lấy hương thơm lành của sự biết hổ thẹn (hổ với mình và thẹn với người khi làm điều sai) mà xoa lên thân. Lòng từ này có thể trừ mùi hôi của phiền não."
"Xá-lợi-phất, người tu tâm từ đều có thể che chở tất cả chúng sinh, có thể bỏ niềm vui của mình mà trao cho chúng sinh khác. Hàng thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình) tu tâm từ chỉ giới hạn vì bản thân; còn lòng từ của Bồ-tát thì vì tất cả vô lượng chúng sinh. Xá-lợi-phất, người tu tâm từ có thể vượt qua các dòng (những dòng nước xiết của phiền não cuốn trôi chúng sinh, như ái dục, chấp có, tà kiến, vô minh). Chỗ mà lòng từ đạt tới có: lấy chúng sinh làm đối tượng, lại có lấy pháp làm đối tượng, lại có không lấy gì làm đối tượng. Lấy chúng sinh làm đối tượng là bậc mới phát tâm; lấy pháp làm đối tượng là bậc đã tu tập lâu; không lấy gì làm đối tượng là bậc đã được pháp nhẫn sâu xa (sự an trụ vững chắc nơi chân lý của các pháp). Xá-lợi-phất, đó gọi là Bồ-tát tu hành đại từ mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát vĩ đại) tu hành đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho mọi loài) cũng không thể cùng tận. Vì sao vậy? Xá-lợi-phất, như mạng sống của con người lấy hơi thở ra vào làm gốc; Bồ-tát tu học Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu hành cứu độ tất cả chúng sinh để cùng thành Phật) cũng vậy, lấy đại bi làm gốc. Như Chuyển luân Thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp) lấy luân bảo (bánh xe báu giúp vua đi khắp và thu phục bốn phương) làm gốc; Bồ-tát tu nhất thiết trí (trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật) cũng vậy, lấy đại bi làm gốc. Như vị trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) lớn chỉ có một đứa con, thương yêu vô cùng nặng; đại bi của Bồ-tát cũng như vậy, đối với mọi chúng sinh đều thương như con."
"Đại bi như thế, ta đã thực hành xong. Đại bi như thế đã làm xong lợi ích cho chính mình. Đại bi như thế không nhờ vào việc của người khác. Đại bi như thế do chính tâm mình làm ra, sinh ra sự không dua nịnh quanh co. Đại bi như thế làm việc đến rốt ráo, sinh ra sự chân chính, quyết định. Đại bi như thế do bản tính (dòng giống tâm linh) làm ra, sinh ra con đường ngay thẳng. Đại bi như thế tâm không tà vạy, sinh ra sự chính trực. Đại bi như thế không kiêu mạn, vượt ra khỏi cảnh giới chúng sinh(?). Đại bi như thế xả bỏ thân mình, sinh ra thân Như Lai (một danh hiệu của Phật). Đại bi như thế không tham thọ mạng, sinh ra sự không làm điều ác. Đại bi như thế che chở chúng sinh, sinh ra bồ-đề (sự giác ngộ). Đại bi như thế giữ gìn pháp chân thật, sinh ra tâm trong sạch. Đại bi như thế thấy những người cùng khổ, sinh ra việc cứu giúp. Đại bi như thế có lời nguyện gốc vững chắc, sinh ra tâm không lay động. Đại bi như thế không dối gạt chính mình, không dối người, trời và các bậc hiền thánh, sinh ra sự không hư dối. Đại bi như thế có hạnh trong sạch, sinh ra nghiệp lành (nghiệp: hành động tạo ra quả về sau). Đại bi như thế tự bỏ niềm vui của mình, sinh ra việc trao niềm vui cho người. Đại bi như thế không đem khổ cho người, sinh ra sự không nóng bức phiền não. Đại bi như thế có thể khiến chúng sinh trút bỏ gánh nặng, sinh ra sự tinh tấn vững chắc. Đại bi như thế có sức mạnh của nhẫn, sinh ra việc che chở kẻ yếu không sức. Đại bi như thế không chán những thứ dơ bẩn, sinh ra việc chăm sóc người bệnh. Đại bi như thế được tự tại nơi pháp, sinh ra việc dạy dỗ người căn tính chậm lụt. Đại bi như thế che giấu công đức của mình, sinh ra việc làm rõ công lao của người."
"Đại bi như thế sinh ra sự lìa mọi khổ. Đại bi như thế sinh ra việc cầu niềm vui vô lậu (niềm vui hoàn toàn trong sạch, không còn rỉ chảy phiền não). Đại bi như thế sinh ra việc xả bỏ vật mình yêu quý. Đại bi như thế sinh ra việc làm mọi nghiệp lành mà không quấy nhiễu ai. Đại bi như thế sinh ra việc khéo giữ giới cấm mà không bỏ rơi người phá giới. Đại bi như thế sinh ra việc dạy dỗ chúng sinh. Đại bi như thế sinh ra sự không tiếc thân mạng. Đại bi như thế sinh ra việc xả bỏ tay chân thân thể mình. Đại bi như thế sinh ra thiện căn cho người khác. Đại bi như thế sinh ra thiện căn làm lợi ích cho chính mình. Đại bi như thế sinh ra các tầng thiền không đắm vị (không tham đắm vào hương vị an lạc của thiền). Đại bi như thế sinh ra sự không chán bỏ dục giới. Đại từ(?) như thế sinh ra trí tuệ quán sát. Đại bi như thế sinh ra thiện căn không nhơ nhiễm. Đại bi như thế sinh ra việc giúp các chúng sinh thành tựu như điều họ mong. Đại bi như thế sinh ra hữu vi và vô vi (hữu vi: các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt; vô vi: pháp không do tạo tác, không sinh không diệt). Đại bi như thế sinh ra việc không vội chứng nhập vô vi. Đại bi như thế sinh ra việc biết tính của chúng sinh vốn đồng với vô vi mà vẫn có thể dạy dỗ họ. Đại bi như thế sinh ra việc che chở người phá giới. Đại bi như thế sinh ra việc khen ngợi giới của Phật. Các lòng bi của Đại thừa như thế đều xuất phát từ đại bi. Vì nhân duyên ấy nên gọi là đại bi."
"Gọi là đại bi, ấy là chắc chắn khéo thực hành bố thí (đem cho), trì giới (giữ giới), nhẫn nhục (nhẫn chịu), tinh tấn, thiền định, trí tuệ và các pháp trợ đạo (những pháp hỗ trợ con đường đi đến giác ngộ), để đạt được trí tuệ tự nhiên không cần thầy; lo liệu các việc làm cho chúng sinh khác, siêng năng chuyên chú như lo việc của chính mình. Vì nhân duyên ấy nên gọi là đại bi. Xá-lợi-phất, đó gọi là Bồ-tát tu hành đại bi mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu hành tâm hỷ (niềm vui mừng trong sạch, vui với điều lành) cũng không thể cùng tận. Thế nào là hỷ? Là luôn nhớ nghĩ về pháp mà vui mừng hớn hở; không sinh lười biếng, không có các nỗi phiền muộn nóng bức; lìa niềm vui của năm dục (năm thứ ham muốn do mắt, tai, mũi, lưỡi, thân đắm theo hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị ngon và sự xúc chạm), an trụ trong niềm vui của pháp; tâm hòa nhã vui vẻ, thân nhẹ nhàng mềm mại; ý siêng năng tự khuyến khích, đốc thúc, tâm luôn sinh lòng thương xót; vui cầu pháp thân (thân chân lý của Phật) cao tột của Như Lai; vui tu tướng hảo để tự trang nghiêm; nghe pháp không chán, nhớ nghĩ và thực hành chánh pháp. Thực hành chánh pháp rồi thì tâm sinh vui mừng; sinh vui mừng rồi thì có đầy đủ lòng bi đối với pháp(?); luôn không có tâm ngăn ngại đối với chúng sinh; với ý muốn mạnh mẽ mà siêng cầu pháp. Siêng năng mong cầu pháp rồi thì trong thâm tâm hiểu được Phật pháp rất sâu; xa lìa nhị thừa (thanh văn thừa và duyên giác thừa, hai con đường tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình), phát tâm cầu giác ngộ cao tột; trừ bỏ mọi sự keo kiệt tiếc của, phát tâm buông xả. Thấy người đến xin thì tâm sinh vui mừng; lúc cho thì vui mừng, cho rồi không hối tiếc. Bố thí như thế thì trong sạch cả ba thời (trước khi cho, lúc cho và sau khi cho). Được trong sạch rồi thì tâm vui vẻ. Đối với người giữ giới thì thường bố thí; đối với người phá giới cấm thì đem tâm hỷ mà thu nhận. Tự mình giữ giới cấm thì tâm trong sạch; có thể khiến những chúng sinh sợ hãi đường ác được không còn sợ hãi, xa lìa chốn ác. Một lòng hồi hướng (đem công đức mình hướng về một mục đích) về giới cấm của Như Lai, giữ gìn vững chắc không thể sứt mẻ, hư hoại."
"Bị chửi mắng thì nhẫn chịu không đáp trả. Đối với các chúng sinh, tâm không kiêu mạn. Đối với các bậc tôn trưởng thì khiêm nhường, cung kính. Lời nói luôn ôn hòa vui vẻ, không cau mày nhăn mặt. Trước tiên dùng lời dịu dàng thương mến, trọn không dua nịnh quanh co. Không dùng tâm tà mà dụ dỗ lừa gạt người. Không vì lợi lộc mà làm tay sai cho người. Tâm trong sạch, không có lỗi thô. Đối với những điều không vừa ý, không thấy lỗi của nó(?). Không tìm chỗ kém của người, không vạch tội người. Chuyên tâm chánh niệm về các pháp hòa kính (những phép sống hòa hợp, kính trọng nhau giữa những người cùng tu). Đối với các Bồ-tát thì nghĩ như là Như Lai. Thương quý người thuyết pháp hơn cả thân mình. Thương quý Như Lai như tiếc mạng sống của mình. Đối với các bậc thầy và bậc trưởng thượng thì nghĩ như cha mẹ. Đối với các chúng sinh thì nghĩ như con cái. Giữ gìn các oai nghi như giữ gìn đầu mình. Đối với các ba-la-mật (những hạnh tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ) thì quý như tay chân. Đối với các pháp lành thì nghĩ như châu báu. Đối với người dạy bảo mình thì quý thích như năm dục. Đối với hạnh biết đủ thì nghĩ như không bệnh tật. Yêu thích cầu pháp thì nghĩ như thuốc quý. Đối với người chỉ ra tội lỗi của mình thì nghĩ như thầy thuốc giỏi. Thu nhiếp và chế ngự các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) không hề lười biếng. Vì thế gọi là hỷ."
"Niềm hỷ này vắng lặng, vì sự hiểu biết vi diệu. Niềm hỷ này lặng dứt, vì không đùa cợt nhẹ dạ. Niềm hỷ này có chỗ nương trong hành(?), vì không hý luận (bàn luận rỗng, phân biệt vô ích). Niềm hỷ này là gốc rễ, vì tâm không tán loạn. Niềm hỷ này học rộng, vì nhận lấy những lời lành. Niềm hỷ này bình đẳng, vì tâm mềm mại. Niềm hỷ này dũng mãnh, vì khéo làm việc. Niềm hỷ này không hối tiếc, vì chuyên làm điều lành. Niềm hỷ này an trụ chân chính, vì không lười biếng. Niềm hỷ này không lay động, vì không nương tựa vào đâu. Niềm hỷ này không chung với ai, vì khó bị đánh đổ. Niềm hỷ này có nghĩa chân thật, vì không quên mất. Niềm hỷ này chân thật, vì không biến đổi. Niềm hỷ này thành thật, vì làm đúng như đã nói. Niềm hỷ này có thể buông xả, vì sức lực bền chắc. Niềm hỷ này có sức lớn, vì không ai thắng được. Niềm hỷ này có thể làm nên thần lực của chư Phật, vì cầu các pháp của Phật. Xá-lợi-phất, đó gọi là Bồ-tát tu hành tâm hỷ mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát tu hành tâm xả (sự buông bỏ, giữ tâm bình thản không thiên lệch) cũng không thể cùng tận. Thế nào là Bồ-tát tu xả không cùng tận? Bồ-tát thực hành xả, xả có ba loại. Thế nào là ba? Xả các phiền não; xả trong việc che chở mình và người; xả đúng lúc và không đúng lúc."
"Thế nào là xả các phiền não? Được cung kính cúng dường thì tâm không tự cao; bị khinh miệt chê bai thì tâm cũng không tự hạ. Nếu được lợi lộc thì tâm không tham, không ỷ lại; nếu gặp suy hao phiền não thì tâm cũng không buồn. Nếu được khen ngợi thì tâm không mừng rỡ; nếu bị hủy báng thì tâm không thối lui co rút. Nếu bị chê cười thì tâm không hổ thẹn; nếu có người tán dương thì khéo an trụ nơi pháp giới (thực tính chung của mọi sự vật). Nếu gặp việc khổ thì tâm có sức nhẫn chịu; nếu gặp việc vui thì thấy rõ là vô thường (không bền lâu). Buông bỏ những gì mình yêu thích, dứt sự giận dữ. Đối với người thân và người không thân đều được tâm bình đẳng. Đối với người giữ giới và người phá giới, ý không thêm không bớt. Làm thiện hay làm ác, không có hai tướng. Đối với cái ưa và cái không ưa, tâm không dính mắc. Nghe lời tốt hay lời không tốt, tâm đều nhẫn chịu được. Đối với lời lành hay lời dữ, tâm không vướng mắc. Đối với vị ngọt và tai họa(?), xem lượng của chúng không khác nhau. Đối với mọi chúng sinh đều được tâm bình đẳng. Đối với bậc trên, bậc giữa, bậc dưới đều được ánh sáng như nhau. Không tiếc thân mạng; tiếng tốt hay tiếng xấu đều xem như pháp giới. Đối với pháp thật và pháp không thật, tâm được trong sạch. Đối với các thế pháp (tám điều của thế gian làm lay động lòng người: được lợi, mất lợi, bị chê, được tiếng, được khen, bị chê cười, khổ, vui) được tâm xả của Bồ-tát. Đó gọi là Bồ-tát xả phiền não."
"Thế nào là Bồ-tát xả trong việc che chở mình và người? Nếu bị cắt xẻo thân thể, tay chân, tâm không giận hờn, không tìm cách báo thù. Vì được tâm xả nên có thể xả cả hai: trong và ngoài, thân và miệng; trong hai thứ ấy không sinh tranh cãi. Đối với mắt và hình sắc không có sự ham muốn nhơ nhiễm; tai với âm thanh, mũi với mùi hương, lưỡi với vị, thân với xúc chạm, ý với pháp (các đối tượng của ý) cũng như vậy. Vì thế trong hai thứ không sinh tranh cãi, nên gọi là xả. Không làm tổn thương, không làm hại, nên gọi là xả. Xả trong việc che chở mình và người, nên gọi là xả. Đối với lợi và không lợi, tâm hành xử bình đẳng, nên gọi là xả. Đối với đệ nhất nghĩa (chân lý tối cao) không sinh tranh luận, nên gọi là xả. Trong tâm mình khéo phân biệt được, nên gọi là xả. Quán sát mà buông bỏ thân mình, nên gọi là xả. Không làm hại thân người, nên gọi là xả. Bồ-tát tu xả, trong các thiền định luôn thực hành tâm xả; nhưng chư Phật Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật) không cho phép Bồ-tát thực hành tâm xả đối với chúng sinh (tức bỏ mặc chúng sinh). Vì sao vậy? Vì Bồ-tát luôn tu tinh tấn, siêng cầu thiện căn để làm lợi cho mình và người. Đó gọi là Bồ-tát xả trong việc che chở mình và người."
"Thế nào là xả đúng lúc và không đúng lúc? Đối với chúng sinh không phải là pháp khí (người chưa đủ căn cơ để tiếp nhận giáo pháp) thì tạm buông, không dẫn dắt. Đối với suy hao, hủy báng, chê cười, khổ sở thì buông bỏ mà không nhận lấy; buông bỏ (không ép buộc) những người cầu thừa thanh văn đã quyết định vững chắc(?). Khi thực hành bố thí thì tạm gác việc tu trì giới; khi tu trì giới thì tạm gác bố thí; khi tu nhẫn nhục thì tạm gác bố thí, trì giới, tinh tấn; khi tu tinh tấn thì tạm gác bố thí, trì giới, nhẫn nhục; khi thực hành thiền định thì tạm gác bố thí; khi tu trí tuệ thì tạm gác năm ba-la-mật kia. Việc không nên làm thì trọn không làm nữa. Đối với các pháp như thế thì an trụ nơi hạnh giữ giới, siêng năng dũng mãnh, tu hành đầy đủ. Đó gọi là Bồ-tát tu tâm xả không cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, các thông (thần thông: những năng lực siêu phàm do tu tập mà có) của Bồ-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là các thông? Là thiên nhãn thông (năng lực mắt thấy mọi vật dù xa, nhỏ hay bị che khuất), thiên nhĩ thông (năng lực tai nghe mọi âm thanh dù xa hay nhỏ), tha tâm thông (năng lực biết được tâm ý người khác), túc mạng thông(?) (năng lực biết các đời trước của mình và của người), như ý thông (năng lực biến hóa, đi lại tự tại theo ý muốn)."
"Thế nào là thiên nhãn thông? Thiên nhãn của Bồ-tát là bậc nhất so với thiên nhãn của chư thiên, rồng, quỷ thần, các càn-thát-bà (loài thần âm nhạc ở cõi trời), người còn phải học và người không còn phải học (bậc thánh đã học xong, dứt hết phiền não), thanh văn và duyên giác (người tự quán xét lý nhân duyên mà giác ngộ, không cần nghe Phật dạy); vi diệu, thù thắng, thông suốt, sáng rõ; hướng về nhất thiết trí, do công đức tạo thành; không chung với trời, rồng và hàng nhị thừa. Nếu có vô lượng vô biên thế giới của chư Phật trong mười phương, mọi hình dáng, màu sắc, hình ảnh, ánh sáng trong đó, dù thô hay tế, dù gần hay xa, thiên nhãn của Bồ-tát đều thấy hết, soi rõ, phân biệt, hiểu khéo, thấy khéo. Lại thấy các chúng sinh sinh vào các đường tái sinh trong đó; trừ cõi trời Vô sắc (cõi trời của những chúng sinh không có thân hình, chỉ còn tâm), còn lại thì sự nối tiếp sinh tử do nghiệp và hạnh, nghiệp và quả của nghiệp, sự phân biệt các căn, đều biết hết không sót. Đối với vô lượng vô biên chư Phật Thế Tôn trong mười phương, mọi cõi nước trang nghiêm, trong sạch, vi diệu đều thấy hết không sót. Thấy như thế rồi thì trong sạch giữ giới, nguyện đem hồi hướng để trang nghiêm cõi nước của mình; an trụ nơi việc giữ giới ấy, đúng như điều mình nguyện, đều được thành tựu vô lượng lợi ích lớn. Thiên nhãn của Bồ-tát cũng thấy trong đó các đại chúng Bồ-tát tu hành đạo, bốn oai nghi của thân (đi, đứng, ngồi, nằm) và chánh niệm (sự nhớ nghĩ đúng đắn), sự đạt được pháp giải thoát, an trụ nơi tổng trì, tài biện thuyết, phương tiện (những cách thức khéo léo thích hợp để giúp người), và phương tiện đi vào trí tuệ. Thấy rồi tự mình tu các hạnh như thế, khiến tất cả đều đầy đủ."
"Mắt của Bồ-tát này trong sạch không ngăn ngại, vì thấy được các hình sắc. Mắt này không nhơ nhiễm, vì không dính mắc hình sắc. Mắt này giải thoát, vì xa lìa các tà kiến và phiền não. Mắt này trong sạch, vì bản tính sáng rõ. Mắt này không nương tựa, vì lìa đối tượng. Mắt này không khởi lên, vì đã dứt phiền não. Mắt này không có màng che, vì đã dứt lưới nghi. Mắt này không dấy động, vì đã dứt chướng ngại. Mắt này được sáng, vì soi rõ các pháp. Mắt này biết bằng chánh niệm, vì không chạy theo thức (sự nhận biết phân biệt thông thường). Mắt này không tham, không giận, không si, vì có thể dứt mọi kết sử (các phiền não trói buộc và sai khiến). Mắt này cao tột, vì hướng về gốc của bậc thánh. Mắt này không ngăn ngại, vì ánh sáng bình đẳng chiếu đến chúng sinh. Mắt này không cấu bẩn, vì dứt các pháp ác. Mắt này không nhiễm, vì bản tính trong sạch. Mắt này đi vào Phật nhãn (con mắt của Phật thấy suốt mọi sự), vì rốt ráo không bỏ. Mắt này không bị trói buộc, vì dứt ái và giận. Mắt này thực hành nghĩa lý, xuất phát từ sự tu hành chân thật, vì nhớ biết pháp đạo trong sạch. Vì sao vậy? Vì bậc Đại sĩ này an trụ nơi đại bi, hiểu sâu tướng của các pháp, khéo phân biệt nghĩa lý mà không tranh cãi; tùy theo điều thấy nghe mà nói, quay lưng với pháp bất thiện; hướng về đạo tràng (nơi chư Phật thành đạo) mà tâm không chướng ngại. Thấy người keo kiệt thì có thể xả của bố thí cho họ; thấy người phá giới cấm thì tu giữ giới trong sạch; thấy người giận dữ thì tu nhẫn nhục, không tranh cãi; thấy người lười biếng thì thu nhận và khuyến khích; thấy người tâm tán loạn thì chỉ cho các thiền chi (các yếu tố hợp thành thiền định); người không có trí tuệ thì ban cho mắt tuệ; người đi đường tà thì chỉ cho chánh đạo; người tu hạnh thấp kém thì vì họ nói Phật pháp rất sâu vi diệu, khiến họ đi vào nhất thiết trí; không thối lui các thần thông, đầy đủ bồ-đề. Xá-lợi-phất, đó gọi là thần thông thiên nhãn của Bồ-tát mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, thần thông thiên nhĩ của Bồ-tát ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là thần thông thiên nhĩ của Bồ-tát? Mọi âm thanh trong vô lượng vô biên thế giới chư Phật ở mười phương, tức là tiếng của trời, rồng, quỷ thần, càn-thát-bà, a-tu-la (loài thần hiếu chiến, hay gây hấn với chư thiên), ca-lâu-la (loài chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (loài thần ca hát), ma-hầu-la-già (loài thần rắn lớn), người và loài không phải người; và tiếng của bậc thánh, tức là tiếng của thanh văn, duyên giác, Bồ-tát và bậc Chánh biến tri (bậc hiểu biết chân chính cùng khắp, danh hiệu của Phật); tất cả những gì tai có thể tiếp nhận, cho đến mọi âm thanh của địa ngục, ngạ quỷ (quỷ đói), súc sinh, ruồi, kiến, muỗi, mòng, đều nghe được hết. Những đối tượng mà tâm chúng sinh hướng đến, những việc làm thiện, bất thiện hay vô ký (không thiện không ác) phát ra thành âm thanh, đều hiểu hết. Khẩu nghiệp (hành động bằng lời nói) thiện, khẩu nghiệp bất thiện, khẩu nghiệp vô ký, các nghiệp như thế đều biết đúng như thật. Nếu có khẩu nghiệp do tham dục mà nói lời giận dữ, nói lời si mê; nếu có khẩu nghiệp do giận dữ mà nói lời tham dục, nói lời si mê; nếu có khẩu nghiệp do si mê mà nói lời tham dục, nói lời giận dữ; nếu do tham dục mà nói lời tham dục, do giận dữ mà nói lời giận dữ, do si mê mà nói lời si mê; những âm thanh như thế đều biết được. Hoặc có khẩu nghiệp tâm trong sạch mà miệng thô; hoặc có khẩu nghiệp miệng trong sạch mà tâm thô; hoặc có khẩu nghiệp miệng trong sạch, tâm trong sạch; hoặc có khẩu nghiệp miệng thô, tâm thô. Tất cả như thế, thần thông tai không ngăn ngại đều có thể biết đúng như thật."
"Thiên nhĩ của Bồ-tát này cũng biết tiếng của bậc thánh và tiếng không phải của bậc thánh. Nghe tiếng bậc thánh thì không sinh ưa đắm; nghe tiếng không phải bậc thánh thì tâm không sinh ngăn ngại. Đối với tiếng bậc thánh thì có đủ đại từ; đối với tiếng không phải bậc thánh thì có đủ đại bi. Nếu nghe các âm thanh của quá khứ, vị lai, thì được trí chân chính như thật, thấu tận bản tế (chỗ khởi đầu sâu xa nhất). Thiên nhĩ của Bồ-tát này được nghe pháp vi diệu do tất cả chư Phật Thế Tôn nói; nghe rồi nhớ nghĩ, dùng chánh trí giữ gìn, không quên không mất; tùy theo căn cơ của chúng sinh mà nói pháp cho họ; khéo biết tướng bền chắc và không bền chắc của các pháp. Bồ-tát này nếu nghe một vị Phật nói pháp mà không nghe được pháp của các vị Phật khác thì không có lẽ ấy; những gì tất cả chư Phật diễn nói đều có thể nghe nhận."
"Bồ-tát nếu nghe tiếng của pháp thiện, bất thiện, vô ký, đều khéo biết lúc nên và lúc không nên. Tức là, nếu có đại chúng mà chưa phải lúc nói pháp, thì nghe rồi im lặng không nói gì. Nếu là lúc nói mà không có đại chúng, tức là chính vì một người có khả năng tiếp nhận, nên tuy nói mà không phải vì tất cả. Việc nếu là thật mà sợ làm tổn thương người thì không nói; việc nếu không đúng sự thật nhưng vì lợi ích cho người, thì dùng tâm trong sạch mà nói một cách phương tiện. Âm thanh nào mình muốn nghe thì nghe được; âm thanh nào không muốn thì không nghe nữa. Nếu ở giữa đại chúng nói pháp cho các chúng sinh, thì tùy theo những gì nhĩ thức (sự nhận biết qua tai) của họ hiểu và tiếp nhận, thiên nhĩ của Bồ-tát này đều nghe biết. Nếu khi nói pháp, có chúng sinh nào đáng được hiểu ngộ thì liền nghe được pháp, kẻ nào không thể hiểu ngộ thì không nghe. Nhĩ giới (lĩnh vực của tai) và pháp giới của Bồ-tát này, bản tính đều trong sạch, vì biết và thấy rằng ngã, nhân, chúng sinh (các quan niệm về một cái "tôi", một "con người", một "chúng sinh" có thật) đều trong sạch. Bồ-tát này phân biệt đúng đắn nhĩ giới, như tướng được nói bằng ngôn ngữ văn tự. Nếu có các loài chúng sinh khác nhau trong năm đường (trời, người, địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), thì tùy theo ngôn ngữ âm thanh mà họ hiểu được mà nói pháp cho họ. Đem thiên nhĩ này hồi hướng về nhĩ giới mà Như Lai đạt được, vì không cầu các thừa khác. Xá-lợi-phất, đó gọi là thần thông thiên nhĩ của Bồ-tát mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, thần thông biết tâm người khác của Bồ-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là thần thông biết tâm người khác của Bồ-tát? Tâm bậc trên, bậc giữa, bậc dưới của các chúng sinh, Bồ-tát đều biết. Biết tướng tâm của chúng sinh này có gốc là bố thí; biết tướng tâm của chúng sinh này có gốc là trì giới; biết tướng tâm của chúng sinh này có gốc là nhẫn nhục; biết tướng tâm của chúng sinh này có gốc là tinh tấn; biết tướng tâm của chúng sinh này có gốc là thiền định; biết tướng tâm của chúng sinh này có gốc là trí tuệ; biết tướng tâm của chúng sinh này có gốc là từ, bi, hỷ, xả; biết tướng tâm của chúng sinh này có gốc là thanh văn, duyên giác, Đại thừa. Biết chúng sinh này nhờ sức mạnh tăng thượng mà thiện căn được đầy đủ; biết chúng sinh này nhờ hạnh tăng thượng mà thiện căn được sinh vào chỗ này. Biết chúng sinh này hạnh trong sạch mà tâm không trong sạch; biết chúng sinh này hạnh không trong sạch mà tâm trong sạch; biết chúng sinh này tâm và hạnh đều trong sạch; biết chúng sinh này hạnh và tâm cả hai đều không trong sạch. Biết nhân của tâm, các căn và hạnh trong đời quá khứ của chúng sinh này; biết chúng sinh này tùy theo duyên mà ngộ pháp. Đó gọi là trí biết tâm người khác của Bồ-tát."
"Lại còn biết tâm đời vị lai của người khác. Biết chúng sinh này đời vị lai có nhân trì giới, đời hiện tại có nhân bố thí; biết chúng sinh này đời vị lai có nhân nhẫn nhục, đời hiện tại có nhân trì giới; biết chúng sinh này đời vị lai có nhân tinh tấn, đời hiện tại có nhân nhẫn nhục; biết chúng sinh này đời vị lai có nhân thiền định, đời hiện tại có nhân tinh tấn; biết chúng sinh này đời vị lai có nhân trí tuệ, đời hiện tại thực hành nhân của tâm thế tục; biết chúng sinh này đời vị lai có nhân phát tâm Đại thừa, đời hiện tại có nhân căn tính thấp. Chúng sinh đời vị lai có các nhân các duyên như thế, các nhân duyên ấy đều có thể biết đúng như thật. Bồ-tát này đối với những chúng sinh chưa được giáo hóa trọn không mỏi mệt chán nản; biết đúng như thật tâm và căn của họ, tùy theo sức chứa của họ mà nói pháp. Nếu họ thích nghe ít thì không nói nhiều; đã nói thì ắt có lợi ích, công sức không uổng phí. Đó gọi là trí biết tâm người khác của Bồ-tát."
"Những gì chúng sinh đời hiện tại thực hành, tâm và các tâm sở (những trạng thái tâm đi kèm theo tâm, như tham, giận, tin, siêng...) đều biết đúng như thật. Tức là: tâm tham dục thì biết đúng như thật là tâm tham dục; tâm lìa dục thì biết đúng như thật là tâm lìa dục; tâm giận thì biết đúng như thật là tâm giận; tâm lìa giận thì biết đúng như thật là tâm lìa giận; tâm si thì biết đúng như thật là tâm si; tâm lìa si thì biết đúng như thật là tâm lìa si; tâm tán loạn thì biết đúng như thật là tâm tán loạn; tâm thu nhiếp thì biết đúng như thật là tâm thu nhiếp; tâm lười biếng thì biết đúng như thật là tâm lười biếng; tâm tinh tấn thì biết đúng như thật là tâm tinh tấn; tâm thấp kém thì biết đúng như thật là tâm thấp kém; tâm cao thượng thì biết đúng như thật là tâm cao thượng; tâm rối loạn thì biết đúng như thật là tâm rối loạn; tâm định thì biết đúng như thật là tâm định; tâm không giải thoát thì biết đúng như thật là tâm không giải thoát; tâm có giải thoát thì biết đúng như thật là tâm có giải thoát; tâm không vắng lặng thì biết đúng như thật là tâm không vắng lặng; tâm vắng lặng thì biết đúng như thật là tâm vắng lặng; tâm có hạn lượng thì biết đúng như thật là tâm có hạn lượng; tâm không hạn lượng thì biết đúng như thật là tâm không hạn lượng. Tâm của từng chúng sinh, bị từng phiền não quấn chặt che lấp, tất cả đều biết. Biết như thế rồi, theo con đường thoát ra của họ mà nói pháp. Lại nữa, ở bất cứ nơi nào Bồ-tát này lưu lại, trước hết quán sát chúng sinh, biết căn cơ và sức chứa của họ, rồi tùy đó mà nói pháp thiết yếu để thoát ly. Căn tính bậc trên, bậc giữa, bậc dưới của các chúng sinh ấy đều biết đúng như thật."
"Tâm của Bồ-tát này khi biết tâm người khác thì không có chướng ngại. Vì sao vậy? Vì trí của tâm Bồ-tát này sắc bén, khéo phân biệt; vì được biết nhờ niệm, ý, tinh tấn và tuệ; vì khéo hiểu rõ tướng của bồ-đề; vì đã dứt các tập khí (những thói quen sót lại do phiền não lâu đời hun đúc); vì trong sạch không cấu bẩn; vì sáng rõ không tranh cãi; vì không có các phiền não; vì không còn vực sâu và dòng xiết (của phiền não)(?); vì soi tỏ tất cả các pháp; vì khéo đi vào tâm của tất cả chúng sinh; nên có thể hiểu như thế. Trí của tâm Bồ-tát này sắc bén, đối với các pháp như thế mà đi vào và biết đúng đắn, đó gọi là thần thông trí biết tâm người khác của Bồ-tát mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, thần thông trí biết túc mạng (các đời sống trước) của Bồ-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là thần thông trí biết túc mạng của Bồ-tát? Bồ-tát này nhớ lại việc các đời trước, của mình hay của người, đều khéo tiếp nhận và ghi nhớ; an trụ nơi pháp giới không nghiêng ngả lay động. Không nghiêng ngả lay động, vì khéo hiểu rõ và khéo làm nghiệp lành. Sự nhớ này không phiền não, vì an trụ trong thiền định. Sự nhớ này không sợ hãi, vì khéo thu giữ trí tuệ. Sự nhớ này không cầu từ người khác, vì tự hiện tiền biết rõ. Sự nhớ này chính xác, vì rốt ráo không mất. Sự nhớ này hỗ trợ công đức, vì khéo hiểu Đại thừa. Sự nhớ này hỗ trợ trí tuệ, vì không nhờ người khác mà được đầy đủ. Sự nhớ này là thiện căn, vì các ba-la-mật đầy đủ, có thể đạt đến tất cả Phật pháp."
"Trí túc mạng này, hoặc nhớ một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, mười đời, hai mươi đời, ba mươi đời, bốn mươi đời, năm mươi đời, cho đến trăm đời, nghìn đời, trăm nghìn đời, vô lượng trăm đời, vô lượng nghìn đời, vô lượng trăm nghìn đời; cùng với sự thành và hoại của trời đất, vô lượng thời thành, vô lượng thời hoại, vô lượng thời thành hoại, vô lượng kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) thành hoại; biết các chúng sinh sinh ra trong đó với dòng họ như thế, tên gọi như thế, hình dáng như thế, ăn uống như thế, thọ mạng như thế, chịu khổ vui như thế; chết ở chỗ này lại sinh ở chỗ này, chết ở chỗ kia lại sinh ở chỗ kia. Bồ-tát này nhớ vô lượng lần sinh tử như thế, tự nhớ các đời trước của mình và của chúng sinh khác cho đến tận cùng quá khứ. Bồ-tát này nhớ thiện căn của mình mà hồi hướng về A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, cùng khắp, tức quả vị Phật); nhớ thiện căn của người khác mà nguyện cho họ phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề."
"Bồ-tát này dùng tâm chánh niệm, đối với nỗi khổ của các hạnh trong sinh tử đời trước, khéo quán sát là vô thường, khổ, vô ngã (không có cái "tôi" chân thật). Nếu quán vô thường, khổ, vô ngã thì đối với sắc đẹp, dục lạc, chức tước bổng lộc, thọ mạng, quyến thuộc, quyền tự tại đều không tham đắm; cũng không tham ngôi vị Đế Thích, Phạm Thiên, Hộ thế (bốn vị Thiên vương giữ gìn thế gian), Chuyển luân Thánh vương, cùng niềm vui năm dục ở nơi thọ sinh. Vì giáo hóa chúng sinh nên hiện ra thọ sinh. Bồ-tát này nhớ đến vô thường, khổ, vô ngã rồi, thì đối với những hạnh nhơ bẩn trong quá khứ thì bày tỏ ra mà sám hối (ăn năn chừa bỏ); các điều ác đời hiện tại thì dù mất mạng cũng trọn không làm; thiện căn quá khứ thì muốn làm cho tăng thêm rộng lớn, hồi hướng về A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề; thiện căn hiện tại thì chung với chúng sinh, hồi hướng về A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Bồ-tát này lìa mọi điều ác, nguyện không làm đứt dòng giống Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), nên mọi thiện căn đều đem hồi hướng về A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Xá-lợi-phất, đó gọi là trí nhớ túc mạng của Bồ-tát mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, thần thông như ý của Bồ-tát ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là thần thông như ý của Bồ-tát? Những pháp thuộc về dục (ý muốn), tinh tấn, tâm và tuệ (bốn nền tảng giúp đạt thần thông, gọi là bốn như ý túc), được điều phục, mềm mại hòa thuận, tâm được tự tại; vì khéo tu tập nên hiện tại được thần thông như ý này. Bồ-tát này làm các loại thần thông biến hóa, dùng thần thông ấy để giáo hóa chúng sinh. Bồ-tát này lần lượt thị hiện các loại thần thông để giáo hóa chúng sinh, tức là về hình tướng, về sức mạnh, về biến hóa."
"Bồ-tát này thị hiện các loại hình tướng, khiến chúng sinh thấy, thấy rồi tâm phục; tức là hình tướng của Phật, hình tướng của duyên giác, hình tướng của thanh văn, hình tướng của Đế Thích, Phạm Thiên, Hộ thế, Chuyển luân Thánh vương, cùng vô lượng các loại hình tướng khác, cho đến thị hiện hình tướng súc sinh. Vì giáo hóa chúng sinh nên thị hiện như vậy; thị hiện như vậy rồi tùy theo chỗ thích hợp mà nói pháp cho họ. Nếu có chúng sinh tự cho thân mình có sức mạnh lớn mà sinh kiêu mạn, giận dữ, tự cao, Bồ-tát vì muốn điều phục những chúng sinh như thế nên thị hiện sức mạnh lớn; tức là thị hiện một phần tư sức của Na-la-diên (vị thần có sức mạnh vô cùng lớn), hoặc hai phần tư, hoặc ba phần tư, hoặc hiện ra toàn bộ. Núi chúa Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) cao một trăm sáu mươi tám nghìn do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), bề ngang bề dọc tám mươi bốn nghìn do-tuần, Bồ-tát dùng ba ngón tay nhấc lên ném sang vô lượng thế giới phương khác, như ném một quả a-ma-lặc (một loại quả nhỏ ở Ấn Độ), mà sức của Bồ-tát không hề giảm bớt. Ngắt lấy cả tam thiên đại thiên thế giới (một đại thế giới gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ), phía dưới đến tận đáy nước (lớp nước tận cùng nâng đỡ thế giới), dùng tay nâng lên, cao đến cõi Hữu Đỉnh (tầng trời cao nhất), giữ suốt một kiếp. Khi Bồ-tát thành tựu việc thị hiện sức mạnh lớn như thế, có thể khiến những chúng sinh giận dữ, kiêu mạn, tự cao như vậy trong lòng được điều phục khéo léo; biết họ đã được điều phục rồi, sau đó tùy chỗ thích hợp mà nói pháp cho họ."
"Bồ-tát này tu thần thông như ý, có được sức mạnh biến hóa của trí tuệ; nhờ sức biến hóa, mọi việc muốn làm đều thành tựu. Có thể biến biển lớn thành dấu chân trâu mà biển lớn không nhỏ đi; lại biến dấu chân trâu thành biển lớn mà dấu chân trâu không lớn ra. Nếu lúc kiếp sắp hết, tai họa lửa nổi lên, muốn biến thành nước thì có thể biến như ý; tai họa nước nổi lên thì có thể biến thành lửa; tai họa gió nổi lên thì có thể biến thành lửa; tai họa lửa nổi lên thì có thể biến thành gió; tai họa gió nổi lên thì có thể biến thành nước; tai họa nước nổi lên thì có thể biến thành gió. Những biến hóa như thế đều thành tựu. Các pháp bậc trên, bậc giữa, bậc dưới đều tùy ý biến hóa. Trừ chư Phật ra, không còn ai có thể làm lay chuyển, ngăn trở hay phá hoại thần thông như ý của Bồ-tát, kể cả Đế Thích, Phạm Thiên vương, Ma vương Ba-tuần (vua của loài ma, chuyên ngăn trở người tu hành) cùng quyến thuộc của chúng. Bồ-tát này làm các loại biến hóa, bày cho chúng sinh thấy, khiến họ vui mừng rồi, sau đó tùy ý nói pháp cho họ. Thần thông của Bồ-tát này dũng mãnh, mạnh mẽ, tự tại, có thể vượt qua cảnh giới của các ma và phiền não, đi vào cảnh giới Phật mà không làm phiền chúng sinh; mọi thiện căn đều thành tựu, tất cả các ma không ai cắt đứt được. Xá-lợi-phất, đó gọi là thần thông như ý của Bồ-tát mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, tứ nhiếp (bốn cách thu phục, gần gũi chúng sinh để dẫn dắt họ) của Bồ-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là bốn? Một là bố thí, hai là ái ngữ (lời nói dịu dàng thương mến), ba là lợi hành (làm việc lợi ích cho người), bốn là đồng lợi (cùng chung lợi ích, cùng làm việc với người). Thế nào là bố thí? Bố thí có hai loại: tài thí (cho của cải) và pháp thí (cho giáo pháp). Thế nào là ái ngữ? Đối với người cầu của cải và người nghe pháp thì nói lời ôn hòa. Thế nào là lợi hành? Đối với người cầu của cải và người nghe pháp, tùy theo điều họ cầu mà khiến đều được thỏa mãn. Thế nào là đồng lợi? Người cầu của cải hay cầu pháp, Bồ-tát đem lợi ích Đại thừa mà mình có khiến họ an trụ."
"Lại nữa, bố thí là thấy những người xin thì tâm sinh trong sạch; ái ngữ là đối với những người xin thì tâm sinh vui mừng; lợi hành là đối với những người xin, tùy theo lợi ích của họ mà làm cho đầy đủ; đồng lợi là luôn dùng Đại thừa khuyên dạy chúng sinh. Lại nữa, bố thí là tâm buông xả; ái ngữ là thực hành không giới hạn; lợi hành là rốt ráo không hối tiếc; đồng lợi là hồi hướng về Đại thừa. Lại nữa, bố thí là khởi lòng từ mà thực hành buông xả; ái ngữ là không bỏ tâm hỷ; lợi hành là dùng đại bi trang nghiêm, làm lợi ích cho chúng sinh; đồng lợi là bỏ sự phân biệt cao thấp, phát tâm hồi hướng về nhất thiết chủng trí (trí biết rõ tường tận mọi sự mọi loại, tức trí của Phật). Lại nữa, bố thí là tìm của cải đúng pháp, bố thí trong sạch; ái ngữ là dẫn dắt người mình thương an trụ nơi pháp lành; lợi hành là nói về lợi ích của mình để làm lợi ích cho người; đồng lợi là khiến các chúng sinh phát tâm cầu nhất thiết trí. Lại nữa, bố thí là xả bỏ cả bên trong (thân mạng) lẫn bên ngoài (của cải); ái ngữ là đối với công đức và trí tuệ, tâm không keo tiếc; lợi hành là bỏ hạnh lợi mình mà thực hành lợi người; đồng lợi là bỏ địa vị cao trọng mà tâm chưa hề hối tiếc."
"Lại nữa, pháp thí là những pháp đã nghe đều có thể diễn nói; ái ngữ là không vì lợi lộc mà diễn nói pháp; lợi hành là dạy người tụng đọc, tâm không mỏi mệt chán nản; đồng lợi là pháp vi diệu mà tâm nhất thiết trí đạt được thì liền dùng pháp ấy khuyến khích chúng sinh. Lại nữa, pháp thí là nếu có chúng sinh nghe pháp thì lần lượt nói cho từng người theo thứ tự mà không sai lầm; ái ngữ(?) là vì người nói pháp không nề xa gần; lợi hành là có người cầu pháp thì cung cấp áo mặc, thức ăn uống, đồ nằm, thuốc men chữa bệnh, khiến họ không thiếu thốn, đã cho họ được an ổn rồi sau đó tùy chỗ thích hợp mà diễn nói; đồng lợi là mọi điều giảng nói đều luôn khuyên chúng sinh hồi hướng về A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Lại nữa, pháp thí là trong các thứ bố thí biết được thứ nào thù thắng nhất, đem pháp thù thắng ấy diễn nói cho người; ái ngữ là luôn vì lợi ích chúng sinh mà nói; lợi hành là theo nghĩa mà nói, không theo câu chữ; đồng lợi là luôn vì muốn đầy đủ Phật pháp mà nói."
"Lại nữa, bố thí là đầy đủ đàn ba-la-mật (hạnh bố thí đến chỗ viên mãn); ái ngữ là đầy đủ thi-la ba-la-mật (hạnh trì giới viên mãn) và sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục viên mãn); lợi hành là đầy đủ tì-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn viên mãn); đồng lợi là đầy đủ thiền-na ba-la-mật (hạnh thiền định viên mãn) và bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ viên mãn). Lại nữa, bố thí là mới phát tâm bồ-đề; ái ngữ là tu hành bồ-đề; lợi hành là bồ-đề không thối lui; đồng lợi là bậc nhất sinh bổ xứ (bậc chỉ còn một đời nữa là thành Phật). Lại nữa, bố thí là an trụ nơi gốc rễ của hạt giống bồ-đề; ái ngữ là nuôi lớn mầm, thân, cành, lá của bồ-đề; lợi hành là dần dần nở ra hoa bồ-đề; đồng lợi là đã thành tựu được quả bồ-đề. Xá-lợi-phất, đó gọi là Bồ-tát dùng bốn pháp nhiếp phục để thu nhận chúng sinh mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, tứ vô ngại trí (bốn trí hiểu biết và diễn đạt không trở ngại) của Bồ-tát ma-ha-tát cũng không thể cùng tận. Thế nào là bốn? Một là nghĩa vô ngại (thông suốt nghĩa lý), hai là pháp vô ngại (thông suốt các pháp và danh xưng của chúng), ba là từ vô ngại (thông suốt ngôn ngữ), bốn là nhạo thuyết vô ngại (thích nói và nói lưu loát không vấp váp)."
"Thế nào là nghĩa vô ngại? Là trong các pháp biết được đệ nhất nghĩa. Đó là trí suy biết bằng so sánh; trí về nhân; trí về duyên; trí về sự hòa hợp; trí không rơi vào cực đoan; trí không dừng ở khoảng giữa; trí về mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối nhau tạo thành vòng sinh tử, bắt đầu từ vô minh); trí không khác với pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp); trí như thật; trí về chân tế (chỗ tận cùng chân thật); trí giác ngộ không, tức cái không của không (không: mọi pháp không có tự tính riêng); trí về tướng của vô tướng (không có hình tướng); trí về nguyện của vô nguyện (không mong cầu); trí về sự làm của vô vi; trí quán một tướng; trí quán vô ngã; trí quán không có chúng sinh; trí quán không có thọ mạng; trí quán vô ngã là đệ nhất nghĩa; trí quán quá khứ không vướng mắc; trí quán vị lai không có bờ bến; trí quán hiện tại là nhất thiết chủng trí; trí quán các ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) như giặc thù; trí quán các giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức) như rắn độc; trí quán các nhập (mười hai nhập: sáu giác quan và sáu đối tượng) như làng hoang trống rỗng; trí quán pháp bên trong vĩnh viễn vắng lặng; trí quán pháp bên ngoài không có chỗ đi; trí quán đối tượng như huyễn hóa; trí quán niệm an trụ chân chính; trí quán nhẫn nơi chánh pháp; trí quán thân mình; trí quán rõ các đế (chân lý); trí biết khổ không hòa hợp; trí biết tập (nguyên nhân của khổ) không tạo tác; trí biết tự tính của diệt (sự dứt khổ); trí biết đạo (con đường dứt khổ) có thể đến nơi; trí phân biệt các pháp; trí quán các căn và tâm hành của chúng sinh, tùy chỗ mà đi vào; trí về các lực (những năng lực của bậc giác ngộ) không ai khuất phục được; trí hiểu đúng như thật các giác chi (các yếu tố đưa đến giác ngộ); trí thọ trì thiền định; trí ánh sáng của tuệ; trí trang nghiêm như huyễn hóa; trí biết ảo ảnh lúc nắng nóng là mê lầm; trí biết điều mong muốn trong mộng; trí biết đối tượng như tiếng vang; trí biết hình trong gương không đến không đi; trí biết các loại tướng là vô tướng; trí biết ách (phiền não trói buộc như ách trên cổ trâu) và lìa ách; trí biết chấp thủ sinh ra và lìa sinh; trí của thanh văn thừa do nghe từ người khác; trí của duyên giác thừa quán mười hai nhân duyên; trí của Đại thừa đầy đủ mọi thiện căn. Xá-lợi-phất, đó gọi là nghĩa vô ngại trí của Bồ-tát."
"Lại nữa, nghĩa vô ngại là suy nghĩ nghĩa của tất cả các pháp. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp này không có ngã, không có chúng sinh, không có thọ mạng, không có con người. Như không có ngã, không có chúng sinh, không có thọ mạng, không có con người, thì gọi là nghĩa. Như nghĩa của thọ mạng, thì sắc và các pháp khác cũng như vậy(?). Đó gọi là nghĩa vô ngại. Lại nữa, nghĩa vô ngại là lời nói không trụ vào đâu, là lời nói không cùng tận, là lời nói đạt được tất cả các pháp. Nghĩa vô ngại như thế được chư Phật chấp nhận; nghĩa chân thật này không riêng biệt, không khác lạ; trí tuệ phân biệt không có chướng ngại. Đó gọi là nghĩa vô ngại trí của Bồ-tát mà không thể cùng tận."
"Xá-lợi-phất, thế nào là pháp vô ngại trí của Bồ-tát? Là quán các pháp, tức là pháp thiện và pháp bất thiện, pháp thế gian và pháp xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian), pháp có thể tạo tác và pháp không thể tạo tác, pháp hữu lậu (còn phiền não) và pháp vô lậu, pháp hữu vi và pháp vô vi, pháp đen (ác) và pháp trắng (lành), pháp sinh tử và pháp niết-bàn. Trí này bình đẳng với pháp tính; trí này bình đẳng với bồ-đề; trí này bình đẳng về tính. Đó gọi là pháp vô ngại trí. Lại nữa, pháp vô ngại là quán chúng sinh: tâm hành nhiều tham dục, tâm hành ít tham dục, tâm hành mới khởi tham dục, tâm hành có tướng tham dục, tâm hành tham dục theo đối tượng hiện tại, tâm hành tham dục theo nhân duyên hiện tại. Có chúng sinh bên trong có hành tham dục mà bên ngoài không có; bên ngoài có hành tham dục mà bên trong không có; có người cả trong lẫn ngoài đều có hành tham dục; có người cả trong lẫn ngoài đều không có hành tham dục. Có người tham dục nơi hình sắc mà không nơi âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm; có người tham dục nơi âm thanh mà không nơi hình sắc, mùi hương, vị, xúc chạm; có người tham dục nơi mùi hương mà không nơi hình sắc, âm thanh, vị, xúc chạm; có người tham dục nơi vị mà không nơi hình sắc, âm thanh, mùi hương, xúc chạm; có người tham dục nơi xúc chạm mà không nơi hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị. Đi vào sự quán xét như thế nơi các cửa hành tham dục của chúng sinh: người hành theo tham dục có hai vạn một nghìn hạnh; người hành theo giận dữ có hai vạn một nghìn hạnh; người hành theo si mê có hai vạn một nghìn hạnh; người hành đẳng phân (tham, giận, si ngang nhau) có hai vạn một nghìn hạnh. Quán sát tám vạn bốn nghìn tâm hành của chúng sinh như thế mà biết đúng như thật, tùy chỗ thích hợp mà nói pháp cho họ. Xá-lợi-phất, đó gọi là pháp vô ngại trí của Bồ-tát mà không thể cùng tận."
"Xá-lợi-phất, thế nào là từ vô ngại trí của Bồ-tát? Là đối với mọi âm thanh đều quán xét và biết rõ, tức là ngôn ngữ, văn tự, âm thanh của trời, rồng, quỷ thần, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già, người và loài không phải người, đều có thể biết hết. Đối với các loài chúng sinh khác nhau trong năm đường như thế, tùy theo chủng loại của họ, dùng đúng từng âm thanh, ngôn ngữ, văn tự mà nói pháp cho họ. Đó gọi là từ vô ngại trí. Đối với ngôn ngữ, văn tự như thế, suy nghĩ và hiểu rõ không trở ngại. Bồ-tát này biết cách nói về một, về hai, về ba, cho đến về nhiều; lời nói giống đực, giống cái, không phải đực không phải cái; lời nói về quá khứ, về vị lai, về hiện tại; biết lời nói gom từ một chữ đến nhiều chữ. Đó gọi là từ vô ngại trí. Từ vô ngại trí này, khi nói thì không sai lầm, không vấp váp ngưng trệ; lời hay thông suốt, điều nói ra xác đáng, chân thật, ngay thẳng, không thô lỗ; mọi lời văn đều đầy đủ, trang nhã; đại chúng nghe được không ai không vui mừng. Các loại âm thanh vi diệu như thế, sâu xa, rộng khắp, trang nghiêm cả tục đế (chân lý theo cách hiểu thông thường của thế gian) và đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối cao); dùng mũi tên trí tuệ khéo bắn trúng tà kiến. Từ vô ngại này được chư Phật chấp nhận, có thể khiến chúng sinh đều được vui mừng. Xá-lợi-phất, đó gọi là từ vô ngại trí của Bồ-tát mà không thể cùng tận."
"Xá-lợi-phất, thế nào là nhạo thuyết vô ngại trí của Bồ-tát không thể cùng tận? Điều nói ra không trở ngại, điều nói ra không ngưng trệ, điều nói ra nhanh chóng, điều nói ra lanh lẹ sắc bén. Theo câu hỏi mà đáp, là lời đáp không vướng mắc, lời đáp không trái nghịch, lời đáp tương ứng, lời đáp an trụ nơi sức nhẫn, lời đáp dựa vào nhị đế (hai chân lý: tục đế và đệ nhất nghĩa đế), lời đáp dựa vào bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, lời đáp dựa vào chương cú của tất cả các pháp; lời đáp dựa vào nghĩa rất sâu của niệm xứ (bốn phép quán: thân, cảm thọ, tâm, pháp), chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính: dứt ác đã sinh, ngừa ác chưa sinh, làm thiện chưa sinh, tăng thiện đã sinh), như ý túc (bốn nền tảng thần thông), căn (năm căn: tin, tấn, niệm, định, tuệ), lực (năm sức mạnh tương ứng với năm căn), giác chi (bảy yếu tố giác ngộ) và đạo (tám con đường chân chính); lời đáp dựa vào sự suy nghĩ vắng lặng. Gọi là nhạo thuyết vô ngại trí, ấy là đối với tất cả ngôn ngữ văn tự, điều miệng phân biệt đều đáp một cách ngay thẳng; tức là lời đáp bằng trí chân thật của mọi thiền định và tam-ma-bạt-đề (các tầng định sâu, tâm được an bình đều đặn); trình bày lưu loát ba thừa (thanh văn, duyên giác, Bồ-tát), tùy theo mọi tâm hành của chúng sinh mà đáp cho thích hợp. Lời nói khéo léo vi diệu, không như con dê câm (ví kẻ ngu không biết nói năng). Những lời ngang ngạnh, thô ác, hấp tấp, thô bạo, đùa cợt nhẹ dạ, đều không còn nữa. Điều tuyên nói là sự vắng lặng, là thứ người ta có thể tiếp nhận và dùng; là lời nói có uy đức, không bị các phiền não quấn trói; tương ứng không trái nghịch, vi diệu mềm mại, không thể chê trách, được bậc thánh khen ngợi, như lời dạy bảo của Phật Thế Tôn; phạm âm (giọng nói trong sạch như của Phạm Thiên) trong trẻo vang xa, tất cả đều nghe. Nhạo thuyết vô ngại trí này được chư Phật chấp nhận, vì chúng sinh khác nói pháp vi diệu; người nghe pháp này được niềm vui xuất thế gian, diệt sạch mọi khổ. Đó gọi là nhạo thuyết vô ngại trí. Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn vô ngại trí của Bồ-tát ma-ha-tát mà không thể cùng tận."
"Lại nữa, Xá-lợi-phất, Bồ-tát ma-ha-tát có bốn pháp nương tựa cũng không thể cùng tận. Những gì là bốn? Nương theo nghĩa, không nương theo lời; nương theo trí, không nương theo thức; nương theo kinh liễu nghĩa (kinh nói rõ ràng, trọn vẹn nghĩa chân thật rốt ráo), không nương theo kinh bất liễu nghĩa (kinh nói theo cách phương tiện, chưa nói hết nghĩa rốt ráo); nương theo pháp, không nương theo người."
"Thế nào là nương theo nghĩa, không nương theo lời? Lời là khi đi vào pháp thế gian mà có điều nói ra; nghĩa là hiểu pháp xuất thế gian, không có tướng văn tự. Lời là nói về bố thí, điều phục, che chở; nghĩa là biết bố thí, trì giới, nhẫn nhục đi vào bình đẳng. Lời là nói về sinh tử; nghĩa là biết sinh tử không có tự tính. Lời là nói về vị của niết-bàn; nghĩa là biết niết-bàn không có tự tính. Lời là nói về các thừa và chỗ an trụ của mỗi thừa; nghĩa là khéo biết các thừa đều đi vào cửa trí một tướng. Lời là nói về các sự buông xả; nghĩa là ba thứ trong sạch (người cho, người nhận và vật cho đều trong sạch). Lời là nói về thân, miệng, ý thọ trì giới trong sạch, công đức và oai nghi; nghĩa là hiểu rõ thân, miệng, ý đều không có gì tạo tác, mà vẫn giữ gìn được mọi giới trong sạch. Lời là nói về nhẫn nhục, dứt trừ giận dữ, tự cao, kiêu mạn; nghĩa là thấu suốt các pháp, được vô sinh nhẫn (sự an trụ vững chắc vào chân lý các pháp vốn không sinh không diệt). Lời là nói về siêng năng thực hành mọi thiện căn; nghĩa là an trụ nơi tinh tấn, không có đầu cuối. Lời là nói về các thiền, giải thoát, tam-muội (định, trạng thái tâm chuyên chú một chỗ) và tam-ma-bạt-đề; nghĩa là biết diệt tận định (tầng định cao, dứt hết cảm thọ và tư tưởng). Lời là có thể nghe và ghi nhớ mọi văn tự, gốc rễ của trí tuệ; nghĩa là biết nghĩa của tuệ ấy không thể nói ra. Lời là nói về ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp hỗ trợ con đường giác ngộ: bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chánh đạo); nghĩa là biết đúng đắn rằng tu hành các pháp trợ đạo có thể chứng được quả. Lời là nói về khổ đế, tập đế, đạo đế (chân lý về khổ, về nguyên nhân của khổ, về con đường dứt khổ); nghĩa là chứng được diệt đế (chân lý về sự dứt khổ). Lời là nói về vô minh (sự mê muội không thấy chân lý) là gốc, cho đến sinh làm duyên cho già chết; nghĩa là biết vô minh diệt cho đến già chết diệt. Lời là nói về các pháp hỗ trợ định và tuệ; nghĩa là trí giải thoát sáng rõ. Lời là nói về tham, giận, si; nghĩa là hiểu rằng gốc bất thiện chính là giải thoát. Lời là nói(?) về thoát khỏi pháp chướng ngại; nghĩa là được giải thoát không chướng ngại. Lời là ca ngợi vô lượng công đức của Tam bảo; nghĩa là công đức của Tam bảo là pháp tính lìa dục, đồng với tướng vô vi. Lời là nói về việc từ lúc phát tâm cho đến khi ngồi nơi đạo tràng, tu tập trang nghiêm công đức bồ-đề; nghĩa là dùng tuệ trong một niệm mà giác ngộ tất cả các pháp. Xá-lợi-phất, nói tóm lại, có thể nói được tám vạn bốn nghìn nhóm pháp, đó gọi là lời; biết các văn tự không thể nói ra được, đó gọi là nghĩa."
"Thế nào là nương theo trí, không nương theo thức? Thức là bốn chỗ thức an trụ. Những gì là bốn? Chỗ thức trụ nơi sắc (thân và vật chất), và chỗ thức trụ nơi thọ (cảm nhận), tưởng (nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm). Trí là hiểu rõ tính của bốn chỗ thức trụ ấy là không có chỗ trụ. Thức là nhận biết đất lớn, nước, lửa, gió lớn (bốn đại: bốn yếu tố lớn cấu thành vật chất); trí là biết pháp tính của bốn đại mà thức nương trụ không có sai khác. Thức là nhãn thức (sự nhận biết của mắt) trụ nơi hình sắc, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức (sự nhận biết của tai, mũi, lưỡi, thân, ý) trụ nơi các đối tượng; trí là tính bên trong vắng lặng, bên ngoài không có chỗ đi, biết rõ các pháp không có sự nhớ tưởng. Thức là chuyên nắm lấy đối tượng, suy nghĩ phân biệt; trí là tâm không có đối tượng, không nắm lấy hình tướng, đối với các pháp không mong cầu gì. Thức là thực hành pháp hữu vi; trí là biết pháp vô vi, thức không có chỗ đi; tính của pháp vô vi không có thức nhận biết được. Thức là có tướng sinh, trụ, diệt; trí là không có tướng sinh, trụ, diệt. Xá-lợi-phất, đó gọi là nương theo trí, không nương theo thức."
"Thế nào là nương theo kinh liễu nghĩa, không nương theo kinh bất liễu nghĩa? Kinh bất liễu nghĩa thì phân biệt việc tu đạo; kinh liễu nghĩa thì không phân biệt quả. Kinh bất liễu nghĩa thì nói việc làm có quả báo đáng tin; kinh liễu nghĩa thì dứt hết các phiền não. Kinh bất liễu nghĩa thì quở trách các phiền não; kinh liễu nghĩa thì khen ngợi pháp trắng trong sạch. Kinh bất liễu nghĩa thì nói về khổ não của sinh tử; kinh liễu nghĩa thì nói sinh tử và niết-bàn là một tướng, không hai. Kinh bất liễu nghĩa thì khen nói các loại văn tự trau chuốt; kinh liễu nghĩa thì nói kinh rất sâu, khó giữ, khó hiểu. Kinh bất liễu nghĩa thì phần nhiều vì chúng sinh nói về tướng của tội và phúc, khiến người nghe pháp lòng sinh vui hay buồn; kinh liễu nghĩa thì mọi điều diễn nói ắt khiến người nghe được tâm điều phục. Kinh bất liễu nghĩa thì nói về ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng, dưỡng dục, sĩ phu, tác giả, thọ giả (những cách gọi khác nhau về một cái "tôi" thật có: cái tôi, con người, chúng sinh, sự sống, kẻ được nuôi dưỡng, trượng phu, kẻ làm, kẻ chịu), với nhiều loại lời văn; các pháp vốn không có người cho, người nhận, mà vì người khác nói là có người cho, có người nhận. Kinh liễu nghĩa thì nói không, vô tướng, vô nguyện, vô tác, vô sinh; không có ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng, dưỡng dục, sĩ phu, tác giả, thọ giả; luôn nói vô lượng cửa giải thoát. Đó gọi là nương theo kinh liễu nghĩa, không nương theo kinh bất liễu nghĩa."
"Thế nào là nương theo pháp, không nương theo người? Người là nắm giữ nhân kiến (cái thấy chấp có con người thật), chấp có kẻ làm, kẻ chịu; pháp là hiểu rằng không có nhân kiến, không có kẻ làm, kẻ chịu. Người là phàm phu, người lành, tín hành nhân (người tu theo lòng tin), pháp hành nhân (người tu theo sự hiểu biết giáo pháp), bát nhân (bậc đang hướng tới quả thánh đầu tiên), người Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất, đã vào dòng thánh), người Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), người A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục), người A-la-hán (quả thánh cao nhất của thanh văn, dứt sạch phiền não), người Bích-chi-phật (tức duyên giác), người Bồ-tát. Một người ra đời làm nhiều lợi ích, nhiều người được an vui, thương xót thế gian, sinh tâm đại bi, ở giữa cõi người cõi trời ban ra nhiều ân huệ thấm nhuần, đó là Phật Thế Tôn. Những tên gọi như thế là Phật nương vào thế đế (chân lý theo cách hiểu thông thường của thế gian), vì giáo hóa chúng sinh mà nói như vậy. Nếu có ai nắm giữ cái thấy như thế, đó gọi là nương theo người. Như Lai vì muốn giáo hóa những người nắm giữ nhân kiến nên nói: nương theo pháp, không nương theo người."
"Pháp tính ấy không biến đổi, không thay khác, không tạo tác, chẳng phải không tạo tác, không trụ, không chẳng trụ, tất cả bình đẳng; cái bình đẳng cũng bình đẳng, cái không bình đẳng cũng bình đẳng; không suy nghĩ, không đối tượng, được quyết định chân chính; đối với tất cả các pháp không riêng biệt, không khác lạ; tính và tướng không ngăn ngại, giống như hư không. Đó gọi là pháp tính. Nếu ai nương tựa vào pháp tính này thì trọn không còn rời pháp một tướng. Người đi vào cửa này thì quán tất cả các pháp đồng một pháp tính. Vì thế nói rằng nương theo tất cả các pháp, không nương theo người. Xá-lợi-phất, đó gọi là bốn pháp nương tựa của Bồ-tát ma-ha-tát không cùng tận."
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ hai mươi chín.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ ba mươi.
Đời Tống (triều Lưu Tống ở Trung Hoa, thế kỷ V), sa-môn (người xuất gia tu hành) Trí Nghiêm ở Lương Châu cùng với Bảo Vân dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video